Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học: Câu có ý nghĩa nhân quả trong tiếng Việt - Nguyễn Thị Thu Hà

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thị Thu Hà iii LỜI CẢM ƠN Luận án này được hoàn thành tại Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam với sự giúp đỡ của nhiều tập thể và cá nhân. Trước tiên, tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc nhất tới PGS.TS Nguyễn Văn Lộc, người đã luôn quan tâm, khích lệ, tận tình hướng dẫn, truyền nhiệt huyết cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu; giúp tôi hình thành, hoàn thiện luận án và sự trưởng thành trong khoa học.

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy giáo, cô giáo Khoa Ngôn ngữ học - Học viện Khoa học Xã hội, Viện Ngôn ngữ học, Viện Từ điển & Bách khoa thư, Khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên và các nhà khoa học đã trang bị kiến thức, chỉ bảo cho tôi trong quá trình học tập, nâng cao chất lượng đề tài nghiên cứu. Tôi đặc biệt biết ơn Ban Giám hiệu - Lãnh đạo Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, Khoa Giáo dục Tiểu học, Bộ môn Khoa học Xã hội và đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ và chia sẻ với tôi về mọi mặt trong suốt chương trình học tập Nghiên cứu sinh. Tôi ghi nhớ và trân trọng tình cảm, sự nhiệt tình của anh chị em Nghiên cứu sinh, bạn bè đã cùng tôi vượt qua nhiều thử thách, góp ý cho tôi để kết quả nghiên cứu được trọn vẹn. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới bố mẹ, chồng và các con, cùng toàn thể gia đình - những người luôn yêu thương, ủng hộ, chia sẻ, gánh vác, sát cánh bên tôi trong những năm tháng nghiên cứu và phấn đấu.

Trân trọng! Hà Nội, tháng 7 năm 2016 Tác giả luận án Nguyễn Thị Thu Hà iv MỤC LỤC Trang phụ bìa. i Lời cam đoan. ii Lời cảm ơn. iii Mục lục.

iv Danh mục các ký hiệu viết tắt. vi Danh mục các bảng. vii Mở đầu. 1 Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu câu nhân quả trên thế giới. Tình hình nghiên cứu câu nhân quả ở Việt Nam. Lý thuyết về các bình diện của câu.

Quan điểm của luận án về câu nhân quả. 58 Chương 2: Câu có ý nghĩa nhân quả xét trên bình diện cú pháp. Câu có ý nghĩa nhân quả được biểu hiện bằng quan hệ từ. Vài nét về quan hệ từ.

Khái niệm câu có ý nghĩa nhân quả được biểu hiện bằng quan hệ từ. Đặc điểm ngữ pháp của thành tố nguyên nhân. Đặc điểm ngữ pháp của thành tố kết quả. Tính chất mối quan hệ cú pháp giữa thành tố nguyên nhân và thành tố kết quả.

Về việc xếp loại theo cấu trúc ngữ pháp câu nhân quả được biểu hiện bằng quan hệ từ. Câu có ý nghĩa nhân quả được biểu hiện bằng động từ gây khiến. Đặc điểm của các động từ gây khiến làm, khiến. Đặc điểm của chủ ngữ bên các động từ làm, khiến.

Đặc điểm của bổ ngữ bên các động từ làm, khiến. Mối quan hệ giữa hai kiểu câu có ý nghĩa nhân quả. Những điểm tương đồng. Những điểm khác biệt.

Khả năng cải biến giữa hai kiểu câu. 105 Chương 3: Câu có ý nghĩa nhân quả xét trên bình diện nghĩa biểu hiện 106 3. Các hằng tố tham gia tổ chức ngữ nghĩa của câu có ý nghĩa nhân quả 112 3. Nhận xét chung.

Hằng tố quan hệ K. Hằng tố nguyên nhân. Hằng tố kết quả. Một số đặc điểm của sự tình nhân quả.

Tính phức tạp của sự tình nhân quả. Mối quan hệ giữa các chủ thể ri, rj. Tính tác động có hiệu quả của sự tình nguyên nhân và tính bị tác động, tính hệ quả của sự tình kết quả. Tính phù hợp với logic, lẽ thường của mối quan hệ giữa sự tình nguyên nhân và sự tình kết quả.

Tính trình tự thời gian của mối quan hệ giữa sự tình nguyên nhân và sự tình kết quả. Tính hiện thực ( tính tất yếu) của sự tình nhân quả. Một số đặc điểm khác của sự tình nguyên nhân. 146 Công trình của các giả có liên quan đến luận án.

151 Tài liệu tham khảo. 152 Nguồn ngữ liệu. 156 vi DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT N Danh từ, cụm danh từ V Vị từ, cụm vị từ SP Cụm chủ vị Dấu (+) Chỉ ra tính hiện thực của cấu trúc Dấu (-) Chỉ ra tính không hiện thực của cấu trúc TTNN Thành tố nguyên nhân TTKQ Thành tố kết quả QHT Quan hệ từ QHTNN Quan hệ từ nguyên nhân QHTKQ Quan hệ từ kết quả vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Các kiểu cấu trúc sự tình nhân quả của V.

Phân loại sự tình của S. Thống kê tần suất xuất hiện của các QHTNN. Thống kê tần suất xuất hiện của TTNN được dẫn nối và không được dẫn nối bởi QHT. Cấu tạo của thành tố nguyên nhân.

Vị trí của thành tố nguyên nhân. Thống kê tần suất xuất hiện của các quan hệ từ chỉ kết quả. Thống kê tấn suất xuất hiện của các động từ làm, khiến. 91 viii MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài 1. Trong những năm gần đây, với sự phát triển của khuynh hướng ngữ pháp chức năng, lý thuyết ba bình diện đã được dùng để soi sáng các hiện tượng ngôn ngữ ở bình diện ngữ pháp, trong đó được chú ý nhiều nhất là cấp độ câu, bởi “câu là đơn vị nhỏ nhất của ngôn từ trong đó cả ba bình diện đều được thể hiện” [37, 19]. Với lý thuyết này, không chỉ mặt ngữ pháp mà cả mặt ngữ nghĩa và ngữ dụng của câu đã trở thành đối tượng nghiên cứu quan trọng và ngày càng thu hút sự quan tâm đặc biệt của các nhà ngôn ngữ học. Điều này có thể thấy rõ qua một số công trình nghiên cứu về ngữ pháp theo khuynh hướng chức năng được công bố gần đây.

Tuy nhiên, đến nay, việc vận dụng lý thuyết về các bình diện này để nghiên cứu các kiểu câu cụ thể trong đó câu có ý nghĩa nhân quả trong tiếng Việt vẫn chưa thực sự được chú ý. Câu có ý nghĩa nhân quả (câu nhân quả) là kiểu câu có những đặc điểm cú pháp, ngữ nghĩa khá phức tạp và được dùng phổ biến trong các loại văn bản. Nhiều khía cạnh của phạm trù câu nhân quả chưa được quan tâm đầy đủ ( chẳng hạn, khái niệm câu nhân quả, phạm vi của kiểu câu này, các kiểu câu nhân quả, đặc điểm tổ chức ngữ nghĩa của câu nhân quả…). Điều này đã ảnh hưởng nhất định đến chất lượng, hiệu quả dạy học ngữ pháp tiếng Việt nói chung và dạy học câu nói riêng.

Nghiên cứu câu nhân quả trên bình diện cú pháp và nghĩa biểu hiện thực chất là việc tìm hiểu sự vận động và kết quả hoạt động tư duy (sự lập luận theo quan hệ nhân quả) của con người được biểu hiện bằng các phương tiện ngôn ngữ. Việc nghiên cứu kiểu câu này sẽ giúp thấy được nét đặc thù trong cách biểu hiện mối quan hệ nhân quả trong tiếng Việt, mối tương quan giữa mặt hình thức và mặt nội dung trong tiếng Việt nói riêng và trong ngôn ngữ nói chung, qua đó, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả của việc dạy học ngữ pháp tiếng Việt. Với những lý do trên, chúng tôi đã lựa chọn vấn đề Câu có ý nghĩa nhân quả trong tiếng Việt làm đề tài luận án tiến sĩ của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận án là vận dụng lý thuyết ngữ pháp chức năng hiện đại, đặc biệt là lý thuyết về bình diện ngữ pháp và ngữ nghĩa của câu và quan niệm về tổ chức cú pháp, ngữ nghĩa của câu nhân quả ở một số tác giả trong và ngoài nước; nghiên cứu làm rõ đặc điểm về ngữ pháp, ngữ nghĩa của câu nhân quả qua đó, góp phần nâng cao chất lượng dạy học, nghiên cứu về câu tiếng Việt nói riêng và ngữ pháp, ngữ nghĩa tiếng Việt nói chung. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích trên đây, luận án sẽ thực hiện các nhiệm vụ sau: - Hệ thống hóa những vấn đề cơ bản trong lí thuyết ba bình diện của câu (kết học, nghĩa học và dụng học) để làm cơ sở lí luận cho đề tài. - Xác định, làm rõ các khái niệm cú pháp, ngữ nghĩa cơ bản liên quan đến việc nghiên cứu câu nhân quả về cú pháp và nghĩa biểu hiện. - Phân tích, miêu tả đặc điểm cú pháp và ngữ nghĩa (nghĩa biểu hiện) của câu nhân quả trong tiếng Việt.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là câu nhân quả trong tiếng Việt hiện đại. Phạm vi nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu câu nhân quả được biểu hiện bằng quan hệ từ và động từ gây khiến trong tiếng Việt hiện đại trên bình diện cú pháp và ngữ nghĩa (nghĩa biểu hiện). Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu 4.

Phương pháp nghiên cứu Thực hiện đề tài này, chúng tôi chủ yếu sử dụng phương pháp miêu tả nhằm làm nổi bật đặc điểm về cấu trúc cú pháp và cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu nhân quả. 2 Phù hợp với phương pháp trên đây, luận án sử dụng các thủ pháp thống kê, phân loại và một số thủ pháp hình thức như bổ sung, lược bỏ, thay thế yếu tố, cải biến cấu trúc và mô hình hóa để làm nổi bật các đặc điểm về ngữ pháp và ngữ nghĩa của câu nhân quả. Nguồn ngữ liệu Chúng tôi thu được 1151 câu nhân quả được biểu hiện bằng quan hệ từ và 1650 câu nhân quả được biểu hiện bằng động từ gây khiến làm, khiến được thống kê từ một số tác phẩm văn học Việt Nam. Kết quả này là cơ sở giúp chúng tôi nhận diện, phân tích và miêu tả các kiểu cấu trúc của câu nhân quả về cú pháp và ngữ nghĩa đạt hiệu quả cao.

Đóng góp mới về khoa học của luận án Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách có hệ thống và chuyên sâu về 2 kiểu câu có ý nghĩa nhân quả: câu có ý nghĩa nhân quả được biểu hiện bằng quan hệ từ và câu có ý nghĩa nhân quả được biểu hiện bằng động từ gây khiến trên bình diện ngữ pháp và bình diện ngữ nghĩa (nghĩa biểu hiện) qua đó bổ sung và làm sâu sắc thêm lý thuyết về câu nhân quả nói chung và câu nhân quả tiếng Việt nói riêng.