Luận án Tiến sĩ Nguyễn Thị Bích Hường: Cách dịch thuật ngữ Anh Việt Cảnh sát

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ BÍCH HƯỜNG CÁCH DỊCH THUẬT NGỮ ANH - VIỆT CHUYÊN NGÀNH CẢNH SÁT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2014 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ BÍCH HƯỜNG CÁCH DỊCH THUẬT NGỮ ANH - VIỆT CHUYÊN NGÀNH CẢNH SÁT Chuyên ngành: NNH SO SÁNH ĐỐI CHIẾU Mã số: 62.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS Đặng Ngọc Lệ Phản biện độc lập: 1.TS Nguyễn Văn Hiệp 2.TS Nguyễn Đức Dân Phản biện: 1.TS Nguyễn Đức Dân 2.TS Nguyễn Văn Hiệp 3.TS Tô Minh Thanh Thành phố Hồ Chí Minh - Năm 2014 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN VỀ THUẬT NGỮ VÀ DỊCH THUẬT 12 1.Tổng quan về thuật ngữ 12 1.Quan niệm về thuật ngữ 12 1. Quan niệm về thuật ngữ chuyên ngành cảnh sát 20 1. Một số khái niệm có liên quan 30 1. Tổng quan về dịch thuật 40 1.

Vấn đề dịch thuật ngữ tiếng Anh sang tiếng Việt chuyên ngành cảnh sát 49 Chương 2: ĐẶC ĐIỂM NGUỒN GỐC, CẤU TẠO, NGỮ NGHĨA VÀ CÁC TRƯỜNG NGHĨA CỦA THUẬT NGỮ TIẾNG ANH, TIẾNG VIỆT CHUYÊN NGÀNH CẢNH SÁT 56 2. Hệ thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành cảnh sát 56 2. Thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành xét từ góc độ nguồn gốc 56 2. Thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành xét từ góc độ cấu tạo 66 2.

Thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành xét từ góc độ ngữ nghĩa và cách sử dụng 81 2. Hệ thuật ngữ tiếng Việt chuyên ngành cảnh sát 91 2. Thuật ngữ tiếng Việt chuyên ngành xét từ góc độ nguồn gốc 91 2. Thuật ngữ tiếng Việt chuyên ngành xét từ góc độ cấu tạo 97 2.

Thuật ngữ tiếng Việt chuyên ngành xét từ góc độ ngữ nghĩa và cách sử dụng 103 2. Các trường từ vựng - ngữ nghĩa của thuật ngữ tiếng Anh, tiếng Việt chuyên ngành cảnh sát 107 2. Trường từ vựng - ngữ nghĩa thuộc lĩnh vực Điều tra trinh sát cảnh sát 108 2. Trường từ vựng - ngữ nghĩa thuộc lĩnh vực Điều tra hình sự 113 2.

Trường từ vựng - ngữ nghĩa thuộc lĩnh vực Quản lý hành chính về trật tự xã hội 115 2. Trường từ vựng - ngữ nghĩa thuộc lĩnh vực Quản lý trật tự an toàn giao thông đường bộ 118 2. Trường từ vựng - ngữ nghĩa thuộc lĩnh vực Quản lý giáo dục và cải tạo phạm nhân 122 2. Trường từ vựng - ngữ nghĩa thuộc lĩnh vực Kỹ thuật hình sự 125 2.

Trường từ vựng - ngữ nghĩa thuộc lĩnh vực Luật 130 Chương 3: ĐỀ XUẤT KỸ THUẬT DỊCH, XÂY DỰNG KHO NGỮ LIỆU VÀ THIẾT KẾ NGÂN HÀNG ĐIỆN TỬ THUẬT NGỮ TIẾNG ANH - TIẾNG VIỆT CHUYÊN NGÀNH CẢNH SÁT 137 3. Căn cứ những điểm tương đồng và khác biệt của hệ thuật ngữ tiếng Anh, tiếng Việt chuyên ngành cảnh sát 137 3. Đặc điểm của hệ thuật ngữ tiếng Anh, tiếng Việt chuyên ngành cảnh sát xét về nội dung 144 3. Căn cứ vào Chương trình đào tạo Đại học Cảnh sát nhân dân dùng cho hệ chính quy - tập trung do Bộ Công an quy định 146 3.

Căn cứ giáo trình tiếng Anh chuyên ngành dành cho sinh viên hệ chính quy - tập trung 149 3. Nhu cầu sử dụng tiếng Anh của đội ngũ giảng viên và học viên 151 3. Căn cứ vào sự thay đổi các văn bản 152 3. Nội dung giải pháp 156 3.

Đề xuất kỹ thuật dịch thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành cảnh sát 156 3. Đề xuất cách chuyển dịch một số thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành cảnh sát chưa thỏa đáng 165 3. Đề xuất xây dựng kho ngữ liệu thuật ngữ tiếng Anh, tiếng Việt chuyên ngành cảnh sát 166 3. Đề xuất thiết kế ngân hàng điện tử thuật ngữ tiếng Anh, tiếng Việt chuyên ngành cảnh sát 174 KẾT LUẬN 182 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ 187 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 188 PHỤ LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ANTT An ninh trật tự ATTTGT An toàn trật tự giao thông BLHS Bộ luật Hình sự BLTTHS Bộ luật Tố tụng hình sự CAND Công an nhân dân CSĐT Cảnh sát điều tra CSGT Cảnh sát giao thông CSHS Cảnh sát hình sự CSKT Cảnh sát kinh tế CSND Cảnh sát nhân dân CSPCTP Cảnh sát phòng chống tội phạm KTHS Kỹ thuật hình sự QL, GD, CTPN Quản lý, giáo dục, cải tạo phạm nhân QLHC Quản lý hành chính TP HCM Thành phố Hồ Chí Minh TTATXH Trật tự an toàn xã hội TTXH Trật tự xã hội TV-NN Từ vựng - ngữ nghĩa XHCN Xã hội chủ nghĩa 1 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài luận án Trong những năm gần đây, tình hình tội phạm có tính quốc tế và người nước ngoài phạm tội ở Việt Nam diễn biến rất phức tạp, với nhiều phương thức, thủ đoạn mới. Vì vậy, cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm phải được tổ chức một cách khoa học; các lực lượng vũ trang nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng phải chủ động phòng ngừa, tích cực tấn công tội phạm; phải đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng, chống tội phạm thể hiện bằng việc ký các hiệp định tương trợ tư pháp với các nước, dẫn độ tội phạm để truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành án, trao đổi thông tin về tình hình tội phạm có liên quan lẫn nhau và phối hợp truy bắt tội phạm bị truy nã. Ngoài ra, chúng ta còn phải liên kết và phối hợp với các quốc gia trong đấu tranh phòng, chống tội phạm thông qua việc gia nhập Tổ chức Cảnh sát Hình sự Quốc tế (Interpol), Tổ chức Hình sự Quốc tế (ICC) hay Tổ chức Cảnh sát khối Asean; tham dự các chương trình của Liên Hiệp Quốc như Chương trình kiểm soát ma túy quốc tế, Chương trình toàn cầu chống tẩy rửa tiền, Chương trình toàn cầu chống buôn bán người, Công ước của Liên Hiệp Quốc về chống buôn lậu ma túy và các chất hướng thần… Để đấu tranh phòng, chống tội phạm có yếu tố nước ngoài và thực hiện tốt các nhiệm vụ nêu trên, lực lượng Công an trước hết phải giỏi về chuyên môn nghiệp vụ, đồng thời phải thông thạo về ngoại ngữ đặc biệt là tiếng Anh và hệ thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành. Hiện nay, hệ thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành cảnh sát ngày càng được bổ sung, hoàn thiện hơn là do quan hệ trong công tác giữa lực lượng Cảnh sát nhân dân (CSND) Việt Nam với người nước ngoài có sử dụng tiếng Anh và với lực lượng Cảnh sát của các nước có sử dụng tiếng Anh ngày một mở rộng.

Tuy nhiên, việc dạy và học tiếng Anh ở các trường CSND mới chỉ dừng ở mức tiếng Anh giao tiếp thông thường (General English), chưa có đầy đủ chương trình tiếng Anh chuyên ngành chuẩn dành cho các khoa chuyên ngành nghiệp vụ đang được đào tạo tại các trường đại học CSND. Hiện tại, chưa có giáo trình tiếng Anh chuyên ngành dành 2 riêng cho các khoa nghiệp vụ, cũng như chưa có một bộ sách chuyên ngành CSND hoàn thiện dùng chung cho cán bộ, chiến sĩ, sinh viên CSND người Việt học tiếng Anh ở bậc đại học. Do vậy khi học tiếng Anh chuyên ngành, sinh viên các khoa chuyên ngành học chung giáo trình đơn ngữ tiếng Anh “English for Police” với phần mục từ (400 từ) của tác giả Phùng Việt Hòa (1998), The Police University. Số lượng 400 từ trong giáo trình tiếng Anh chuyên ngành là vốn từ vô cùng hạn hẹp để các sinh viên, các sĩ quan sử dụng trong công tác chuyên môn, vì thế họ gặp không ít khó khăn khi giải quyết vụ việc có liên quan đến người nước ngoài hay dịch các tài liệu chuyên ngành.

Là giảng viên dạy tiếng Anh tại Trường Đại học CSND, là người góp phần đào tạo những sĩ quan cảnh sát, chúng tôi nhận thấy sự cần thiết của việc xây dựng một chương trình ngoại ngữ chuyên ngành chuẩn mà trọng tâm là ngôn ngữ, văn phong khoa học với sự trợ giúp đắc lực của hệ thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành chính xác. Chính vì vậy, việc đi sâu vào nghiên cứu cấu tạo, ngữ nghĩa các thuật ngữ chuyên ngành CS là thiết thực và có tính thời sự. Việc chỉ ra được nguồn gốc, phương thức cấu tạo, nội dung ngữ nghĩa và cách sử dụng thuật ngữ chuyên ngành là góp phần không nhỏ trong việc hoàn thiện hệ thống thuật ngữ chuyên ngành trong lực lượng CAND. Thuật ngữ chuyên ngành cảnh sát là hệ thuật ngữ nằm trong hệ thống ngôn ngữ Việt Nam nói chung và trong hệ thống ngôn ngữ khoa học Việt Nam nói riêng, nhưng hệ thuật ngữ này chưa được quan tâm tới và thực tế từ trước đến nay chưa có một bài báo hay một công trình khoa học nghiên cứu về thuật ngữ chuyên ngành CS được công bố.

Ý thức được tầm quan trọng và sự cần thiết của hệ thuật ngữ chuyên ngành CS trong toàn bộ hệ thống ngôn ngữ khoa học Việt Nam, chúng tôi bước đầu tiến hành nghiên cứu đặc điểm của hệ thuật ngữ này về nguồn gốc, cấu tạo, ngữ nghĩa và cách sử dụng với mong muốn đóng góp một phần công sức nhỏ bé 3 vào việc xây dựng và hoàn thiện hệ thuật ngữ chuyên ngành CS cho ngành và làm giàu thêm cho hệ thống ngôn ngữ khoa học Việt Nam. Xa hơn nữa, hệ thuật ngữ chuyên ngành CS là hành trang, là tư liệu để chúng tôi tiến hành biên soạn bộ giáo trình tiếng Anh chuyên ngành cho các khoa nghiệp vụ, làm sổ tay từ vựng, thiết kế ngân hàng điện tử về thuật ngữ Anh - Việt chuyên ngành CS hoặc làm từ điển song ngữ. Mục đích cuối cùng của luận án là nâng cao hiệu quả chất lượng giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành, góp phần vào việc nâng cao trình độ, kỹ năng chuyên môn của lực lượng Cảnh sát để phục vụ đắc lực cho quá trình hội nhập quốc tế. Từ thực tế vấn đề nêu trên chúng tôi chọn nghiên cứu luận án:“Cách dịch thuật ngữ Anh - Việt chuyên ngành cảnh sát”.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề Bàn về thuật ngữ, không thể không nhắc tới sự phát triển khoa học về thuật ngữ ở Nga. Bắt đầu từ năm 1780, các nhà khoa học ở Liên bang Nga đã lựa chọn và xử lý sơ bộ các thuật ngữ và xác định các khái niệm chuyên biệt liên quan. Sự bắt đầu của thời kỳ này được đánh dấu bằng việc dịch các thuật ngữ và biên soạn từ điển thuật ngữ học đầu tiên. Từ năm 1930 đến năm 1960, đây là thời kỳ mà các lý thuyết và những hoạt động thực tiễn về thuật ngữ học trên cơ sở đào tạo kỹ thuật của hai chuyên gia D.DreZen ra đời.