Luận án tiến sĩ: Yếu tố triết học trong tín ngưỡng dân gian Bắc Bộ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI __________ NGUYỄN THỊ CẨM TÚ NHỮNG YẾU TỐ TRIẾT HỌC TRONG TÍN NGƢỠNG DÂN GIAN CỦA NGƢỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS Mã số: 92.002 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. PHẠM DUY ĐỨC Hà Nội, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng công bố ở bất cứ hội đồng khoa học nào, các thông tin trích dẫn trong luận án đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, năm 2018 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Thị Cẩm Tú LỜI CẢM ƠN Trước hết, NCS muốn bày tỏ lòng cảm kích và sự biết ơn sâu sắc đối với giảng viên hướng dẫn PGS.TS Phạm Duy Đức đã giúp đỡ tận tình và làm việc với tất cả tinh thần trách nhiệm, thầy đã có những ý kiến đóng góp quý báu, đồng thời sửa chữa rất công phu để NCS hoàn thành được luận án của mình. NCS xin gửi lời cảm ơn trân trọng đến quý thầy, cô giáo trong khoa Triết học - ọc Viện Khoa học xã hội, đặc biệt là GS.TS Phạm Văn Đức đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để NCS có cơ hội thực hiện niềm đam mê khoa học của mình.

NCS xin được bày tỏ lòng cảm ơn trân thành và sâu sắc đến các thầy cô giáo trong Hội đồng khoa học, đã tận tình đóng góp ý kiến với tinh thần khách quan và khoa học để luận án của NCS được hoàn thiện hơn. NCS không thể thực hiện được sự nghiệp học tập của mình nếu như không có sự ủng hộ và tạo điều kiện mọi mặt từ phía cơ quan công tác, vì thế NCS vô cùng biết ơn sự giúp đỡ quý báu của Ban Giám hiệu Trường Đại học Thủy lợi. Đặc biệt là sự ủng hộ và giúp đỡ kịp thời của TS. Tô Mạnh Cường - trưởng khoa Lý luận Chính trị, cùng các thầy cô giáo trong khoa đã tạo mọi điều kiện thuận nhất để NCS hoàn thành luận án của mình.

Bên cạnh đó, NCS muốn bày tỏ lòng cảm kích và vô cùng biết ơn tới sự giúp đỡ tận tình GS.TS Nguyễn Trọng Chuẩn – nguyên Viện trưởng Viện Triết học Việt Nam, PGS. TS Bùi Văn Dũng - trường Đại học Vinh đã giúp cho NCS đạt được sự thành công ngày hôm nay. NCS không xem luận án này là một công trình cá nhân, mà đằng sau luôn là sự giúp đỡ và chia sẻ của thầy cô, bạn bè, gia đình và sự hiện diện vắng mặt vô giá của những người NCS không thể nhắc hết tên, đặc biệt là bố mẹ hai bên nội ngoại của NCS, người chồng mà NCS yêu thương nhất, cùng cô con gái 6 tuổi đã luôn sát cánh bên NCS, ủng hộ NCS, chia sẻ và bao dung với NCS trong suốt quá trình NCS hoàn thành luận án. Hà Nội, năm 2018 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Thị Cẩm Tú MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN MỞ ĐẦU .7 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

Tình hình nghiên cứu liên quan đến một số vấn đề lý luận chung về tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Những công trình tiêu biểu bàn về khái niệm tín ngưỡng dân gian. Những công trình tiêu biểu bàn về các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành, tồn tại của tín ngưỡng dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ. Những công trình tiêu biểu bàn về một số loại hình tín ngưỡng dân gian chủ yếu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Tình hình nghiên cứu về những yếu tố triết học trong tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Những công trình tiêu biểu bàn về các yếu tố triết học về con người trong tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Những công trình tiêu biểu bàn về các yếu tố triết học về xã hội trong tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Những vấn đề cần tập trung giải quyết trong luận án .37 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN CỦA NGƯỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ.

Khái niệm tín ngưỡng dân gian. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành, tồn tại của tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Điều kiện địa lý - tự nhiên. Điều kiện kinh tế - xã hội.

Ảnh hưởng của sự giao lưu văn hóa. Phân loại và một số đặc điểm nổi bật của tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Cơ sở phân loại tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Khái lược về một số tín ngưỡng dân gian chủ yếu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Một số đặc điểm của tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu của luận án .74 QUAN NIỆM VỀ TỰ NHIÊN, VỀ CON NGƯỜI, VỀ XÃ HỘI TRONG TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN CỦA NGƯỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ. Quan niệm về tự nhiên trong tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Một số quan niệm về tự nhiên trong lịch sử tư tưởng triết học nhân loại.

Nội dung một số quan niệm về tự nhiên trong tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Quan niệm về con người trong tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Một số quan niệm về con người trong lịch sử tư tưởng triết học nhân loại. Quan niệm về xã hội trong tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ phản ánh tư tưởng về vai trò của người phụ nữ. Tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ phản ánh truyền thống yêu nước của dân tộc ta.123 GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ CỦA CÁC QUAN NIỆM VỀ TỰ NHIÊN,VỀ CON NGƯỜI, VỀ XÃ HỘI TRONG TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN CỦA NGƯỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ. Giá trị của các quan niệm về tự nhiên, về con người, về xã hội trong tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Giá trị của các quan niệm về tự nhiên.

Giá trị của các quan niệm về con người. Giá trị của các quan niệm về xã hội. Hạn chế của các quan niệm về tự nhiên, về con người, về xã hội trong tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Tính chất duy tâm trong các quan niệm về tự nhiên.

Tính chất duy tâm trong các quan niệm về con người. Tính chất duy tâm trong các quan niệm về xã hội .144 Tiểu kết chương 4.149 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Đồng bằng Bắc Bộ là vùng đất lịch sử lâu đời, là cái nôi hình thành văn hóa, văn minh của người Việt. Đây cũng là nơi bảo tồn nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Một trong những yếu tố tạo nên giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống tinh thần của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ chính là tín ngưỡng dân gian. Tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ là một loại hình sinh hoạt văn hóa tinh thần ra đời và lưu truyền trong nhân dân từ xa xưa. Trải qua bao thăng trầm, nó đã đi vào mạch sống của từng cộng đồng người Việt, tạo nên những nét văn hóa đậm đà mang bản sắc đặc trưng của vùng châu thổ sông Hồng. Ra đời và tồn tại trên cơ sở của phương thức sản xuất nông nghiệp trồng lúa nước, tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ phản ánh đời sống tinh thần của con người trong quá trình lao động sản xuất, cải tạo tự nhiên, xây dựng đất nước và góp phần giáo dục đạo đức, nhân cách, điều chỉnh hành vi của con người.

Bên cạnh đó, nó còn góp phần bảo lưu và gìn giữ bản sắc văn hóa của người Việt, củng cố sự cố kết cộng đồng, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân. Tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ là một bộ phận của tín ngưỡng, tôn giáo, đồng thời là bộ phận cấu thành hình thái ý thức xã hội. Do vậy, cũng giống như các hình thái ý thức xã hội khác, tín ngưỡng dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ chịu sự quy định của tồn tại xã hội, phản ánh tồn tại xã hội và có những ảnh hưởng nhất định đến tồn tại xã hội đã sản sinh ra nó. Sự ra đời của tín ngưỡng dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ đã tạo nên bức tranh sinh động phản ánh nhận thức của con người, đặc biệt là của người lao động về giới tự nhiên, về con người và về xã hội.

Với người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ, yếu tố tự nhiên được hiểu là các yếu tố cơ bản cho 2 việc sản xuất nông nghiệp, nó được phản ánh rõ trong tín ngưỡng dân gian và là nơi để người dân gửi gắm ước mơ, khát vọng chinh phục tự nhiên. Yếu tố con người và xã hội được khắc họa sắc nét và sinh động trong quan niệm tâm linh về thế giới, về sức mạnh của con người, về tinh thần đoàn kết, cố kết cộng đồng, truyền thống yêu nước, biết ơn nguồn cội… trong quá trình dựng nước và giữa nước. Nền tảng đó là khởi nguồn cho tín ngưỡng dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ hình thành, tồn tại một cách đa dạng, phong phú. Từ tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên, tín ngưỡng thờ Mẫu, đến tín ngưỡng thờ Thành hoàng… giao hòa với các yếu tố tâm linh tôn giáo khác, tạo nên một bức tranh về các vị thần đa dạng, phong phú như chính cuộc sống xã hội của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Sự nhận thức đó tuy còn sơ khai, song nó có những giá trị nhất định tác động mạnh mẽ đến đời sống tinh thần của con người. Mặt khác, nó cũng có những tác động tiêu cực không nhỏ, gây nên những hệ lụy đáng kể trong đời sống xã hội của vùng. Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay, Đảng và Nhà nước ta khẳng định sự tồn tại của tín ngưỡng, tôn giáo là một trong những vấn đề chính trị - xã hội mang tính quy luật trong tiến trình xây dựng chủ nghĩa xã hội.