Luận án: Đời sống tín ngưỡng, tôn giáo Việt Nam: Lý luận & thực tiễn cấp bách

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ----------------------------- NGUYỄN HOÀI SANH ĐỜI SỐNG TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CẤP BÁCH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Mã số: 62.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Văn Dũng Hà Nội, năm 2013 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ---------------------------- NGUYỄN HOÀI SANH ĐỜI SỐNG TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CẤP BÁCH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC 2 Hà Nội, năm 2013 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng. Các kết luận khoa học của luận án chưa từng công bố trên bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Hoài Sanh 3 4 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 8 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu của nước ngoài 8 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước 14 Chương 2.

TÔN GIÁO VÀ ĐỜI SỐNG TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO: 33 MỘT SỐ QUAN ĐIỂM CƠ BẢN 2. Quan điểm về tôn giáo và đời sống tín ngưỡng, tôn giáo của các nhà 33 sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin 2. Quan điểm của Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam về đời 48 sống tín ngưỡng, tôn giáo 2. Một số quan điểm ngoài macxit 61 2.

Về khái niệm đời sống tín ngưỡng, tôn giáo 67 Chương 3. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CẤP BÁCH VỀ ĐỜI SỐNG 72 TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 3. Vấn đề mối quan hệ giữa tôn giáo với chính trị 72 3. Vấn đề mối quan hệ giữa tín ngưỡng, tôn giáo với văn hóa 84 3.

Vấn đề mối quan hệ giữa tín ngưỡng, tôn giáo với đạo đức 96 Chương 4. MỘT SỐ VẤN ĐỀ THỰC TIỄN CẤP BÁCH VỀ ĐỜI SỐNG 109 TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 4. Vấn đề lịch sử và đặc điểm của đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt 110 Nam 4. Vấn đề gia tăng các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trong đời sống xã 115 hội hiện nay 4.

Vấn đề quan hệ giữa nhà nước với các tổ chức tôn giáo ở Việt Nam 137 trong những năm gần đây 4. Một số khuyến nghị và giải pháp nhằm giải quyết tốt vấn đề tín 146 ngưỡng, tôn giáo vì sự phát triển đất nước KẾT LUẬN 153 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 156 TÀI LIỆU THAM KHẢO 5 157 6 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tín ngưỡng, tôn giáo là một hiện tượng xã hội đã tồn tại từ lâu cùng với xã hội loài người. Ở mỗi thời kỳ lịch sử, trong từng khu vực cụ thể, tín ngưỡng, tôn giáo có những vai trò và ảnh hưởng khác nhau đối với đời sống xã hội.

Sự tồn tại của các tín ngưỡng, tôn giáo và những quan hệ nội tại của các tôn giáo cũng như giữa tôn giáo với đời sống xã hội không bất biến, chúng phát triển, biến động tương ứng với những biến động của đời sống vật chất và nhu cầu tinh thần của con người, phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định. Xưa nay, ảnh hưởng của tín ngưỡng, tôn giáo đối với đời sống con người; nguồn gốc, bản chất, chức năng cũng như cơ chế tác động, sự tồn tại, xu hướng vận động, phát triển và vai trò, sự tác động nhiều mặt của đời sống tín ngưỡng, tôn giáo đối với đời sống xã hội nói chung. luôn là những vấn đề hết sức phức tạp và không phải khi nghiên cứu người ta bao giờ cũng tìm được những lời giải thích thỏa đáng và sự đồng thuận. Trước đây, đã có lúc nhiều người cho rằng, khi nhận thức con người phát triển tới trình độ cao, khi khoa học kỹ thuật phát triển mạnh mẽ, khi đời sống con người sung túc,.

thì ảnh hưởng của tín ngưỡng, tôn giáo đối với đời sống con người sẽ thu hẹp dần và thậm chí nó tự tiêu vong. Nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều. Cùng với những biến động hết sức to lớn trong đời sống chính trị nhân loại, cùng với những vấn đề mới được đặt ra trong nhận thức và quá trình chinh phục thế giới khách quan do chính sự phát triển của khoa học kỹ thuật mang lại., đời sống tín ngưỡng, tôn giáo có những biến động mới. Nhất là giai đoạn từ cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo có chiều hướng gia tăng và thay đổi màu sắc để thích nghi với những chuyển biến hết sức mạnh mẽ của tình hình kinh tế, chính trị - xã 1 hội đang diễn ra trên thế giới và trong từng khu vực.

Ở nhiều nơi, các hình thức hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo diễn ra phức tạp. Một số quan hệ giữa nhà nước với các tổ chức tôn giáo, giữa một số tổ chức tôn giáo với nhau hoặc giữa các cộng đồng thù địch mang màu sắc tín ngưỡng, tôn giáo đã có lúc biến thành xung đột bạo lực, cản trở sự phát triển của xã hội. Việt Nam là quốc gia đa tín ngưỡng, tôn giáo. Những năm gần đây, cùng với xu hướng đổi mới toàn diện đất nước và sự thay đổi quan trọng trong đường lối, chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước, đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam diễn ra hết sức sôi động và không kém phần phức tạp, ảnh hưởng mạnh mẽ, toàn diện đến đời sống tinh thần của bộ phận lớn người dân; tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội.

Với sự “phục hưng” của tín ngưỡng truyền thống, hay sự “thức tỉnh tôn giáo”, đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam đang diễn ra vô cùng phong phú. Có thể nói, lần đầu tiên xuất hiện nhiều biểu hiện, nhiều xu hướng rất đáng được quan tâm, như: tình trạng cải đạo, bỏ đạo, tình trạng từ bỏ một số hình thức tín ngưỡng truyền thống của đồng bào miền núi để theo tôn giáo mới. Một xu hướng khác là xu hướng thế tục hóa tôn giáo cũng diễn ra khá mạnh mẽ. Các hoạt động xã hội như hoạt động từ thiện, cứu tế được các tôn giáo quan tâm thực hiện trên quy mô lớn; tình trạng truyền giáo của các nhà đầu tư nước ngoài lan rộng tại nhiều địa phương; một số hình thức tín ngưỡng lạ được cộng đồng người Việt đã từng lao động ở nước ngoài mang về kèm theo những nét mới trong các hoạt động truyền giáo và sinh hoạt tín ngưỡng… Ngoài ra, ngay trong tín ngưỡng truyền thống, bên cạnh việc gia tăng các hoạt động thờ cúng vốn đã có lịch sử lâu đời lại xuất hiện nhiều biểu hiện mới (hoặc không mới nhưng ở một mức độ phổ biến hơn) như lên đồng, cầu siêu, giải hạn, cầu an, tìm mộ, gọi hồn, … Cùng với các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo diễn ra bình thường trong khuôn khổ pháp luật, đã xuất hiện nhiều hiện tượng đáng lo ngại, tiềm ẩn 2 nhiều nguy cơ đối với xã hội.

Chẳng hạn, đã có tình trạng nhân danh truyền giáo để thực hiện những mục đích phi tôn giáo, gây mất ổn định xã hội, phá vỡ kết cấu xã hội truyền thống, ảnh hưởng đến việc bảo tồn bản sắc văn hóa cổ truyền. Các hoạt động hành lễ mang tính chất mê tín, dị đoan; các hiện tượng tệ nạn xã hội ăn theo sự bùng phát lễ hội làm méo mó đời sống lễ hội ảnh hưởng xấu đến thuần phong mĩ tục và trật tự an toàn xã hội… Cũng đã xuất hiện những hiện tượng tôn giáo mới với các hoạt động xa lạ, bí hiểm, thậm chí là cách hành lễ rất phản văn hóa, vi phạm chính sách tự do tín ngưỡng, tôn giáo của Đảng và Nhà nước, vi phạm pháp luật. Điều đáng nói là những hiện tượng tôn giáo mới này vẫn có khả năng thu hút một bộ phận không nhỏ người dân tin theo và có khả năng tập hợp tín đồ mở rộng địa bàn hoạt động, ảnh hưởng. Thậm chí đã xẩy ra xung đột giữa chính quyền ở một số địa phương với các tổ chức tôn giáo mà nhiều khi không phải do nguyên nhân tín ngưỡng, tôn giáo… Sự thay đổi mạnh mẽ trong đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam trong những năm gần đây đang đặt ra những vấn đề cấp thiết cả về mặt lý luận và thực tiễn.

Việc nghiên cứu, xem xét đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay một cách toàn diện, sâu sắc để làm cơ sở khoa học cho việc hoạch định đường lối chính sách đúng đắn đối với tín ngưỡng, tôn giáo, một mặt đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân, mặt khác chống các hiện tượng lợi dụng tôn giáo cũng như các sinh hoạt tôn giáo cuồng tín, bí hiểm, bảo vệ quyền lợi công dân, bảo vệ lợi ích quốc gia đang là một đòi hỏi mang tính cấp bách. Góp phần vào việc nghiên cứu đời sống tín ngưỡng, tôn giáo cả về phương diện lý luận và cả về phương diện thực tiễn, từ cách tiếp cận triết học, chúng tôi chọn đề tài: Đời sống tín ngưỡng, tôn giáo: những vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách ở Việt Nam hiện nay làm nội dung nghiên cứu cho luận án tiến sĩ triết học của mình. Mục đích, nhiệm vụ của luận án Mục đích của luận án là nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách trong đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay dưới góc độ triết học; trên cơ sở đó nêu khuyến nghị và một số giải pháp nhằm giải quyết tốt vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo, tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của đất nước. Để thực hiện mục đích nêu trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ cơ bản sau: - Hệ thống hóa, góp phần làm rõ các quan điểm cơ bản về tín ngưỡng, tôn giáo và đời sống tín ngưỡng, tôn giáo.

- Nghiên cứu một số vấn đề lý luận cấp bách trong đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay. - Nghiên cứu một số vấn đề cấp bách trong thực tiễn đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay. - Bước đầu đề xuất một số khuyến nghị và giải pháp nhằm giải quyết tốt vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo, tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển đất nước.