Luận án Tiến sĩ: Tín ngưỡng của nhóm Xơ Teng (Xơ - Đăng) tại xã Tu Mơ Rông, huyện Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHẠM THỊ TRUNG TÍN NGƯỠNG CỦA NHÓM XƠ TENG (XƠ - ĐĂNG) Ở XÃ TU MƠ RÔNG, HUYỆN TU MƠ RÔNG, TỈNH KON TUM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHẠM THỊ TRUNG TÍN NGƯỠNG CỦA NHÓM XƠ TENG ( XƠ - ĐĂNG) Ở XÃ TU MƠ RÔNG, HUYỆN TU MƠ RÔNG, TỈNH KON TUM Ngành : Nhân học Mã số : 9.02 Người hướng dẫn khoa học: 1.TS Nguyễn Văn Minh 2.TS Nguyễn Thị Song Hà HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và nội dung này chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Hà Nội, ngày 17 tháng 9 năm 2018 Nghiên cứu sinh Phạm Thị Trung LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn Lãnh đạo Học viện Khoa học xã hội, Phòng Quản lý đào tạo, Khoa Dân tộc học và Nhân học cùng quý thầy cô của Học viện Khoa học xã hội đã giúp đỡ, tạo điều kiện để tôi hoàn thành chương trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Văn Minh và PGS.TS Nguyễn Thị Song Hà đã tận tình hướng dẫn để tôi hoàn thành luận án này.

Tôi xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo Tỉnh ủy, UBND tỉnh Kon Tum đã cho phép và tạo điều kiện thuận lợi để tôi học tập và nghiên cứu. Xin chân thành cảm ơn UBND xã Tu Mơ Rông, huyện Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum và các nghệ nhân, các cộng tác viên, cán bộ, người dân ở xã Tu Mơ Rông đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt thời gian điền dã và nghiên cứu. Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, thầy cô, bạn bè và đồng nghiệp đã khích lệ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập. Hà Nội, ngày 17 tháng 9 năm 2018 Nghiên cứu sinh Phạm Thị Trung DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TT VIẾT TẮT VIẾT ĐẦY ĐỦ 1 TW Trung ương 2 NQ Nghị quyết 3 QĐ Quyết định 4 CP Chính phủ 5 TT/BVHTTDL Thông tư/Bộ văn hóa Thể thao Du lịch 6 Nxb Nhà xuất bản 7 NCS Nghiên cứu sinh 8 UBND Ủy Ban Nhân dân 9 DTTS DTTS 10 VHTTDL Văn hóa Thể thao Du lịch MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN TỘC NGƯỜI NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Khái quát về địa bàn và tộc người nghiên cứu.25 CHƯƠNG 2: QUAN NIỆM VỀ THẾ GIỚI, THẦN LINH VÀ LINH HỒN TRONG TÍN NGƯỠNG CỦA NGƯỜI XƠ TENG. Quan niệm về thế giới của người Xơ teng.

Quan niệm về các thần linh và các siêu linh. Quan niệm về hồn người. Biến đổi trong quan niệm về thế giới, thần linh và linh hồn người.61 CHƯƠNG 3: THỰC HÀNH TÍN NGƯỠNG CỦA NGƯỜI XƠ TENG. Các nghi lễ trong chu kỳ đời người.

Các nghi lễ trong trồng trọt. Các nghi lễ cộng đồng. Biến đổi trong thực hành tín ngưỡng.94 CHƯƠNG 4: VAI TRÒ CỦA TÍN NGƯỠNG VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG ĐỜI SỐNG TÍN NGƯỠNG CỦA NGƯỜI XƠ TENG HIỆN NAY108 4. Vai trò của tín ngưỡng.

Một số hạn chế của tín ngưỡng. Một số xu hướng biến đổi chủ yếu và yếu tố tác động chính. Kiến nghị và giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị của tín ngưỡng trong phát triển kinh tế - xã hội của người Xơ teng hiện nay. 146 TÀI LIỆU THAM KHẢO.151 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

Tính cấp thiết của đề tài Chính sách của Đảng và Nhà nước ta trong thời gian qua đã có những tác động tích cực đối với sự phát triển đời sống kinh tế - xã hội của các tộc người thiểu số. Về học thuật, với quan điểm tiến bộ nên công tác nghiên cứu dưới góc độ Dân tộc học/Nhân học đã được chú trọng triển khai, góp phần quan trọng trong việc hiểu biết một cách tổng quát, cụ thể và sâu sắc hơn về đời sống của các tộc người. Qua đó cung cấp những luận cứ khoa học và các khuyến nghị trực tiếp trong việc xây dựng và thực hiện những chính sách dân tộc, chính sách phát triển kinh tế - xã hội của các tộc người, nhằm từng bước cụ thể hóa quan điểm nhân văn của Đảng và Nhà nước ta về vấn đề dân tộc. Tuy nhiên, việc nghiên cứu một cách chuyên sâu và toàn diện về tộc người thiểu số ở những vùng xa, vùng sâu, vùng biên giới, đặc biệt là các tộc người có các nhóm địa phương đa dạng vẫn còn những khoảng trống nhất định.

Hơn nữa, sự biến chuyển của đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa truyền thống của các tộc người trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay vẫn rất cần những nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện, có tính hệ thống và kịp thời hơn, nhằm tiếp tục tăng cường sự hiểu biết về các tộc người và những vấn đề dân tộc đương đại cũng như đề xuất các kiến nghị khoa học nhằm góp phần phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa của các tộc người phù hợp với thực tiễn của địa phương và nhu cầu của người dân. Xơ - đăng là tộc người thiểu số thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ me, cư trú tập trung ở tỉnh Kon Tum, một số ít ở miền núi tỉnh Quảng Ngãi, Quảng Nam và hiện có 2 làng của tộc người người Xơ - đăng cư trú ở huyện Krông Păc và Chư M’Nga tỉnh Đắk Lắk. Xơ - đăng là tộc người có số dân đông nhất trong các DTTS tại chỗ của tỉnh Kon Tum với 122.045 người, chiếm 25% so với dân số toàn tỉnh và chiếm 45,44% so với tổng số DTTS trên địa bàn tỉnh [6, tr. Xơ – đăng gồm năm nhóm địa phương là: Xơ teng, Tơ đrá, Mơ nâm, Ha lăng và Ca dong và mỗi nhóm còn có những tên tự gọi khác nhau.

Xơ teng cũng là nhóm địa phương có số khẩu đông nhất trong các nhóm địa phương của tộc người Xơ – đăng ở tỉnh Kon Tum với 74.998 người, chiếm 61. Nhóm Xơ teng cư trú tập trung chủ yếu ở 2 huyện Đắk Tô, Tu Mơ Rông và một 1 phần nhỏ ở huyện Đăk Hà và huyện Đăk glei tỉnh Kon Tum. Ở huyện Tu Mơ Rông, nhóm này được người dân gọi là Xơ teng núi (Xơ teng ngok) để phân biệt với người Xơ teng cư trú ở huyện Đăk Tô được coi là Xơ teng ở vùng thấp. Trong bối cảnh biến đổi văn hóa truyền thống của các DTTS tại chỗ Tây Nguyên hiện nay thì nhóm Xơ teng ở huyện Tu Mơ Rông vẫn còn duy trì khá đều đặn và đậm nét tín ngưỡng và nghi lễ truyền thống của dân tộc.

Ví dụ: nhiều làng ở huyện Tu Mơ Rông còn bảo lưu việc thực hành nghi lễ có cúng trâu, trong khi đó nghi lễ này hiện ít được các cộng đồng dân tộc thiểu số tại chỗ khác thực hiện,. Chính vì tính đại diện cho sự bảo lưu các yếu tố truyền thống cũng như sự tiếp biến những yếu tố tín ngưỡng, tôn giáo mới trong đời sống của người dân nên nơi đây là điều kiện thuận lợi để nghiên cứu về tín ngưỡng truyền thống trong điều kiện xã hội hiện nay. Hiện nay, tỉnh Kon Tum đang tập trung triển khai các giải pháp phát triển kinh tế xã hội bền vững vùng DTTS. Cộng đồng người Xơ teng ở xã Tu Mơ Rông hiện đang thụ hưởng rất nhiều các chính sách phát triển kinh tế xã hội.

Cùng với quá trình đẩy mạnh phát triển kinh tế xã hội, vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, vấn đề đảm bảo đời sống tín ngưỡng của người dân, nhất là phát huy các giá trị tín ngưỡng truyền thống trong điều kiện hiện nay đang đặt ra các yêu cầu quản lý cao hơn. Các chính sách cần được xây dựng trên cơ sở thực tiễn và khoa học hơn để đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững mà Đảng và Nhà nước đã đặt ra. Qua quá trình tìm hiểu lịch sử nghiên cứu về tộc người Xơ - đăng nói chung và các nhóm địa phương của dân tộc này nói riêng có thể thấy, từ sau 1979, các vấn đề về Dân tộc học/Nhân học đối với tộc người Xơ - đăng đã có những tư liệu dày dặn hơn. Tuy nhiên, hầu hết các công trình khoa học đã công bố thường tập trung nghiên cứu các phương diện văn hóa như lễ hội, phong tục tập quán, kiến trúc, nghề thủ công, còn về tín ngưỡng của từng nhóm mới chỉ được khảo tả sơ bộ hoặc được giới thiệu như là cứ liệu minh họa cho những đặc tính chung về tín ngưỡng của tộc người này.

Do đó, đặt ra yêu cầu cần nghiên cứu chuyên sâu, có tính hệ thống và toàn diện hơn về mỗi nhóm địa phương, trong đó có vấn đề tín ngưỡng trong xã hội truyền thống và hiện tại của tộc người này. 2 Từ những lý do khoa học và thực tiễn trên, NCS chọn đề tài "Tín ngưỡng của nhóm Xơ teng (Xơ - đăng) ở xã Tu Mơ Rông, huyện Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum" để làm luận án tiến sĩ ngành Nhân học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích Thực hiện đề tài này luận án nhằm góp phần cung cấp hệ thống tư liệu mới tương đối toàn diện, chuyên sâu về đời sống tín ngưỡng của nhóm Xơ teng ở tỉnh Kon Tum trong truyền thống và hiện tại.

Trên cơ sở đó, đề xuất một số khuyến nghị làm cơ sở khoa học cho việc xây dựng và triển khai công tác bảo tồn và phát huy các giá trị của tín ngưỡng ở nhóm Xơ teng nói riêng và tộc người Xơ - đăng nói chung, nhằm góp phần phát triển kinh tế - xã hội của nhóm tộc người này trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế hiện nay. Nhiệm vụ - Một là, tập trung làm sáng tỏ một cách có hệ thống và tương đối toàn diện về bức tranh tín ngưỡng truyền thống của nhóm Xơ teng thuộc tộc người Xơ - đăng và những biến đổi của tín ngưỡng trong đời sống hiện nay. - Hai là, phân tích, đánh giá làm rõ hơn những ảnh hưởng của tín ngưỡng đến đời sống của người Xơ teng, từ đó rút ra những nhận định về vai trò của tín ngưỡng trong đời sống người Xơ teng.