Nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề ở quận Hoàn Kiếm - Nguyễn Thị Thanh

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ THANH TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ NGHỀ Ở QUẬN HOÀN KIẾM (TRUYỀN THỐNG VÀ BIẾN ĐỔI) Chuyên ngành: Nhân học Mã số : 62 31 03 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Nguyễn Thị Song Hà Hà Nội, 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả, số liệu trong luận án là kết quả điều tra thực địa và thu thập tư liệu của tác giả luận án. Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thanh LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án: “Tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề ở quận Hoàn Kiếm (truyền thống và biến đổi)”, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới: - Học viện khoa học xã hội, khoa Dân tộc học/ Nhân học đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận án; - Lãnh đạo Ban quản lý Di tích Danh thắng Hà Nôi – nơi tôi đang công tác đã tạo điều kiện về thời gian để tôi hoàn thành chương trình học tập; - Quận ủy, UBND quận Hoàn Kiếm, Ban quản lý Phố cổ Hà Nội, UBND các phường: Hàng Bạc, Hàng Bồ, Hàng Gai, Hàng Trống, Hàng Đào, Hàng Buồm, các Tiểu ban quản di tích đã cộng tác giúp tôi thu thập thông tin của luận án; - Gia đình, bạn bè đồng nghiệp đã chia sẻ, khích lệ tôi trong thời gian thực hiện luận án; - Tập thể giáo viên hướng dẫn: PGS.

Nguyễn Văn Minh, PGS. Nguyễn Thị Song Hà đã tư vấn, định hướng khoa học, đóng góp trực tiếp vào các nội dung nghiên cứu để tôi hoàn thành luận án này. Xin trận trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày 05 tháng 5 năm 2017 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thanh MỤC LỤC MỞ ĐẦU ………………………………………………………………………………… 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ QUẬN HOÀN KIẾM, HÀ NỘI …………………………. Tổng quan tình hình nghiên cứu của các học giả nước ngoài……………….

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước……………………………. Khái quát về quận Hoàn Kiếm, Hà Nội …………………………………… 37 Tiểu kết chương 1………………………………………………………….… 43 Chương 2: TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ NGHỀ TRƯỚC NĂM 1954 …………. Thờ cúng tổ nghề kim hoàn ……………………………………………………. Thờ cúng tổ nghề nhuộm ……………………………………………………… 55 2.

Tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề thêu ……………………………………………. Tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề giày da …………………………………………. Tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề sơn ……………………………………………… 70 2. Tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề làm quạt ………………………………………… 75 2.

Tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề rèn …………………………………………. Tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề tiện ……………………………………………. Tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề cổ yếm ………………………………………. 85 Tiểu kết chương 2 ………………………………………………………………… 89 Chương 3: BIẾN ĐỔI TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ NGHỀ TỪ NĂM 1954 ĐẾN 91 NAY …………………………………………………………………………………….

Biến đổi và xu hướng biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề …………. Nguyên nhân của sự biến đối……………………………………. 114 Tiểu kết chương 3 ………………………………………………………………… 116 Chương 4. VAI TRÒ, GIÁ TRỊ CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ NGHỀ CỦA NGƯỜI VIỆT Ở QUẬN HOÀN KIẾM, HÀ NỘI VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA ………………………………………………………………………….

Vai trò của tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề trong đời sống người Việt ở Quận Hoàn Kiếm xưa và nay ……………………………………………………………. Giá trị về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật dân tộc …………………. Một số vấn đề đặt ra cần quan tâm nghiên cứu, giải quyết……………………… 132 4. Một số khuyến nghị và giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị của tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề trong bối cảnh hiện nay ………………………….

136 Tiểu kết chương 4. 146 TÀI LIỆU THAM KHẢO ……………………………………………………. 157 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT NCS: Nghiên cứu sinh Nxb: Nhà xuất bản PGS: Phó giáo sư PVS: Phỏng vấn sâu TS: Tiến sĩ UBND: Ủy ban nhân dân MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề của người Việt xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử.

Đây là một trong những truyền thống tốt đẹp thể hiện lòng tri ân, biết ơn các vị sáng lập, mở mang tri thức ngành nghề và chăm lo đời sống cho con người, cộng đồng. Thờ cúng tổ nghề có nhiều hình thức và mức độ khác nhau, như: lập bàn thờ tại gia đình, nhưng phổ biến hơn cả vẫn là các phường nghề, làng nghề lập đình, miếu, đền để thờ các vị tổ nghề của phường, làng mình, trong đó nhiều vị tổ nghề còn được tôn làm Thành hoàng làng. Thờ cúng tổ nghề ở nước ta xuất phát từ nguyện vọng của nhân dân làm nghề muốn biểu dương, ca ngợi những thành quả lao động. Đồng thời cũng là biểu hiện cao đẹp của truyền thống “tôn sư trọng đạo”, “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ người trồng cây” để ghi nhớ công ơn của những người tiên phong, sáng lập ra ngành nghề, đem lại lợi ích cho con người, cộng đồng.

Quận Hoàn Kiếm của Thủ đô Hà Nội là trung tâm kinh tế, thương mại của kinh thành Thăng Long xưa, khu đô thị tập trung dân cư hoạt động tiểu thủ công nghiệp và buôn bán giao thương nhộn nhịp, hình thành những phố nghề đặc trưng, mang nét truyền thống riêng biệt của cư dân thành thị, kinh kỳ [50]. Từ thời Lý – Trần, khu Phố Cổ đã trở thành nơi phố sá tấp nập, đông vui với các phường làm nghề thủ công truyền thống. Trải qua các thế kỷ XVI-XVII-XVIII, hình thành những phố nghề mang tính chuyên biệt. Đặc biệt, từ thế kỷ XIX, khi nhà Nguyễn rời kinh đô vào Huế, thì Thăng Long – Hà Nội trở thành nơi đô hội của bốn phương với nhiều đợt di cư của thợ thủ công từ các vùng lân cận về đây, quần tụ thành những làng và lập nên các làng nghề/phố nghề chuyên sản xuất, buôn bán và cố kết thành những phường hội theo nghề.

Để tưởng nhớ những người đã truyền dạy nghề, các gia đình làm nghề họp bàn tổ chức mua đất, xây dựng những ngôi đình, đền riêng thờ vọng tổ nghề của mình và đặt ra các điều lệ qui định chặt chẽ về sự cố kết 1 cộng đồng trong việc duy trì các cơ sở thờ tự, thực hành những nghi thức thờ cúng chung đảm bảo cho nghề phát triển. Trong quá trình phát triển của lịch sử, đến nay trong khu vực quận Hoàn Kiếm, Hà Nội vẫn còn lưu giữ được những di tích và hoạt động tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề, như: đình Tú Thị thờ tổ nghề thêu, đình Hoa Lộc thờ tổ nghề Nhuộm, đình Kim Ngân và đình Trương Thị thờ tổ nghề Kim Hoàn, đình Trúc Lâm và đình Hài Tượng thờ tổ nghề giày da, đình Hà Vĩ thờ tổ nghề Sơn, đình Hàng Quạt thờ tổ nghề làm quạt, đình Lò Rèn thờ tổ nghề rèn sắt, đình Nhị Khê thờ tổ nghề tiện, đình Đồng Lạc thờ tổ nghể cổ yếm,. Cùng với những di tích lịch sử - văn hóa nói trên, còn có một hệ thống văn bia, thần tích, sắc phong, câu đối, tư liệu lịch sử và dân gian… ghi chép về thân thế, sự nghiệp, công trạng của tổ nghề, các tục lệ, ngày tuần tiết, sóc vọng, các nghi lễ thờ cúng liên quan đến tổ nghề, qua đó phản ánh quá trình phát triển của nghề nói riêng và đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa của một bộ phận người dân Thăng Long qua các thời kỳ lịch sử. Theo thời gian, do nhiều yếu tố tác động, tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề ở quận Hoàn Kiếm đã có nhiều biến đổi, phản ánh sự phát triển của lịch sử và sự đổi thay về kinh tế - xã hội trong truyền thống và hiện đại.

Do đó, nghiên cứu vấn đề này, góp phần hiểu biết sâu sắc hơn về đời sống kinh tế - xã hội của người Việt xưa và nay, nhất là về văn hóa tâm linh và những vấn đề quan hệ kinh tế, xã hội, môi trường tự nhiên trong lao động sản xuất. Từ những lý do trên, tôi chọn đề tài: “Tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề ở quận Hoàn Kiếm (truyền thống và biến đổi)” để làm luận án tiến sĩ ngành Nhân học. Mục tiêu chính là để tìm hiểu một cách tương đối toàn diện, có hệ thống và chuyên sâu về tín ngưỡng thờ cúng liên quan đến nghề nghiệp của cư dân người Việt ở quận Hoàn Kiếm - trung tâm Thăng Long xưa và Hà Nội hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục đích nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề ở quận Hoàn Kiếm trong truyền thống và biến đổi hiện nay. Trên cơ sở khảo cứu tín ngưỡng thờ cúng 2 tổ nghề thông qua các cơ sở thờ cúng cộng đồng, ở các hộ gia đình làm nghề thủ công, các hộ kinh doanh sản phẩm thủ công tại các phố nghề trước đây và hiện nay để làm rõ vai trò và ảnh hưởng của nó trong đời sống cư dân thành thị nói chung, thợ thủ công làm nghề và buôn bán các sản phẩm của nghề nói riêng để thấy được sự tác động của tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề đối với đời sống tâm linh người Việt trong xã hội truyền thống và những biến đổi của nó trong giai đoạn hiện nay. Luận án cung cấp hệ thống tư liệu khoa học và luận cứ thực tiễn để tham khảo xây dựng và thực hiện chính sách bảo tồn, phát huy các giá trị của thờ cúng tổ nghề trong phát triển đô thị hiện nay ở quận Hoàn Kiểm nói riêng và ở nước ta nói chung. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án quan tâm tìm hiểu quá trình hình thành và phát triển của tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề ở quận Hoàn Kiếm từ trước đến nay, trong đó: Tập trung nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn về tổ nghề, tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề, nhất là nguồn gốc của loại hình tín ngưỡng này trong đời sống văn hóa tâm linh của những người thợ thủ công và hộ buôn bán các sản phẩm thủ công; khảo sát thực trạng các di tích thờ tổ nghề trong quận Hoàn Kiếm hiện nay, kết hợp nghiên cứu thực tế với những nguồn tư liệu lịch sử, bi ký, truyền thuyết dân gian, hồi cố lịch sử qua các thông tín viên.