Luận án tín ngưỡng người Hoa ở Hội An: Giá trị văn hóa và giải pháp bảo tồn

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VÕ DUY NGHĨA TÍN NGƢỠNG CỦA NGƢỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỘI AN, TỈNH QUẢNG NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC HÀ NỘI - 2022 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VÕ DUY NGHĨA TÍN NGƢỠNG CỦA NGƢỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỘI AN, TỈNH QUẢNG NAM HIỆN NAY NGÀNH: NHÂN HỌC MÃ SỐ: 9 31 03 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Văn Minh HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dƣới sự hƣớng dẫn khoa học của PGS. Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong Luận án này là trung thực và chƣa đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào trƣớc đó. Các trích dẫn ý kiến của các nhà khoa học và nguồn tài liệu đƣợc thực hiện nghiêm chỉnh theo đúng quy định chung.

Nếu vi phạm, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm. Tác giả luận án Võ Duy Nghĩa LỜI CẢM ƠN Đƣợc học tại Học viện Khoa học xã hội là một niềm vinh hạnh đối với không ít nghiên cứu sinh và bản thân tôi cũng không là ngoại lệ. Ƣớc mơ trở thành một nhà nghiên cứu khoa học nhen nhóm trong suốt quá trình học tập và rèn luyện tại Học viện. Đƣợc sự dẫn dắt của PGS.

Nguyễn Văn Minh cùng tất cả thầy cô trong Học viện Khoa học xã hội, tôi đã đƣợc trang bị một hành trang kiến thức để có thể tự tin bƣớc vào đời, bƣớc vào những khó khăn, thách thức mà có thể tôi không lƣờng trƣớc đƣợc. Nhƣng hoàn thành đƣợc luận án tiến sĩ xem nhƣ là thành công bƣớc đầu của tôi. Với tôi, mỗi một trải nghiệm cũng chính là lúc chiêm nghiệm lại bản thân mình. Trong quá trình học tập nghiên cứu, viết luận án, tôi đã gặp không ít khó khăn song đƣợc sự giúp đỡ tận tình của Ban Lãnh đạo và các cán bộ trong Trung tâm Quản lý bảo tồn di tích Hội An, Ủy ban Nhân dân thành phố Hội An, Ủy ban Nhân dân phƣờng Minh An, Phòng Thống kê thành phố Hội An, Thƣ viện thành phố Hội An và Thƣ viện Quốc gia Việt Nam… đã tạo điều kiện thuận lợi về mọi mặt để tôi hoàn thành luận án.

Trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc, các Phòng chức năng, Khoa chuyên môn và tập thể cán bộ giáo viên Học viện Khoa học xã hội, những ngƣời đã trực tiếp dìu dắt tôi trong suốt khóa học. Xin đƣợc gửi lời cảm ơn đặc biệt tới thầy hƣớng dẫn PGS. Nguyễn Văn Minh đã chỉ bảo tận tình, động viên, khích lệ tác giả trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án. Cuối cùng, tác giả luận án xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tác giả luận án MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về ngƣời Hoa và tín ngƣỡng ngƣời Hoa ở Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu về ngƣời Hoa và tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam. Một số khái niệm cơ bản. Lý thuyết nghiên cứu. Khái quát về thành phố Hội An và ngƣời Hoa ở Hội An.

Khái quát về thành phố Hội An. Khái quát về ngƣời Hoa ở thành phố Hội An. 50 Tiểu kết Chƣơng 1. 59 Chƣơng 2: CÁC HÌNH THỨC TÍN NGƢỠNG VÀ THỰC HÀNH TÍN NGƢỠNG CỦA NGƢỜI HOA Ở HỘI AN HIỆN NAY.

Khái quát về tín ngƣỡng và thực trạng tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở Hội An. Khái quát về tín ngƣỡng của ngƣời Hoa. Thực trạng tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở thành phố Hội An. Thực hành tín ngƣỡng trong cộng đồng.

Thờ Tiền hiền, Hậu hiền. Thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu. Thờ Môn thần. Thờ Quan Thánh Đế Quân (Quan Công).

Thờ Bắc Đế Trấn Vũ (Huyền Thiên Đại Đế ). Thờ âm linh, âm hồn. Thờ thần Phục Ba. Thực hành tín ngƣỡng trong gia đình.

Thờ cúng tổ tiên. Thờ Ngũ tự gia đƣờng. Thờ Thần Tài, Thổ Địa. 103 Tiểu kết Chƣơng 2.

106 Chƣơng 3: GIÁ TRỊ, XU HƢỚNG BIẾN ĐỔI VÀ GIẢI PHÁP BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ TÍN NGƢỠNG CỦA NGƢỜI HOA Ở HỘI AN TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY. Giá trị tín ngƣỡng trong đời sống ngƣời Hoa. Giá trị thể hiện thế giới quan dân gian và giải tỏa tâm linh. Giá trị cố kết cộng đồng cƣ trú và tộc ngƣời.

Giá trị giữ gìn và thể hiện lịch sử, bản sắc văn hóa tộc ngƣời. Giá trị giáo dục truyền thống. Xu hƣớng biến đổi tín ngƣỡng. Biến đổi tín ngƣỡng.

Xu hƣớng biến đổi. Nguyên nhân biến đổi. Những vấn đề đặt ra và giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị tín ngƣỡng. Những vấn đề đặt ra.

Giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở Hội An trong bối cảnh hiện nay. 144 Tiểu kết Chƣơng 3. 161 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 166 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

167 PHỤ LỤC LUẬN ÁN DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Bảng dân số theo giới tính của ngƣời Hoa ở các xã, phƣờng thuộc thành phố Hội An (tính đến ngày 1/4/2019) .1: Số lƣợng ngƣời tin theo tín ngƣỡng. 68 trong cộng đồng ngƣời Hoa tại Hội An. Những dịp thƣờng đến thăm viếng và lễ vật dâng cúng. 70 tại các cơ sở thờ tự của cộng đồng.

Các hình thức tín ngƣỡng trong gia đình. Ý nghĩa của lễ thờ Tiền hiền, Hậu hiền. Tính cấp thiết của đề tài Ngƣời Hoa định cƣ ở Việt Nam qua nhiều làn sóng di cƣ. Hiện nay, sau quá trình hòa nhập và giao thoa văn hóa đã mang đến cho cộng đồng ngƣời Hoa nhiều nét độc đáo, thu hút sự nghiên cứu dƣới nhiều góc độ.

Di dân đến vùng đất mới trên thế giới nói chung và thành phố Hội An nói riêng là một hiện tƣợng khá phổ biến của ngƣời Hoa. Khi đặt chân đến thành phố Hội An - một nơi đất lạ quê ngƣời, một trong những điều đầu tiên của họ chính là xây dựng chỗ dựa về tâm linh. Vì vậy, trong quá trình nhập cƣ và hình thành cộng đồng ngƣời Hoa, họ đã cố kết với nhau từ trong sinh hoạt đến lao động và sáng tạo, lƣu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc, trong đó có hệ thống các tín ngƣỡng mang nhiều giá trị đặc trƣng. Kể từ khi di cƣ tới Việt Nam và thành phố Hội An đến nay, với truyền thống đó, cộng đồng cƣ dân ngƣời Hoa đã bảo lƣu, tiếp thu cái mới để phát triển, làm phong phú thêm các giá trị văn hóa nói chung, các loại hình tín ngƣỡng truyền thống nói riêng.

Tín ngƣỡng của ngƣời Hoa mang nhiều nét độc đáo, bởi vì trong quá trình định cƣ ở những vùng đất mới lại mang thêm những yếu tố giao lƣu văn hóa sinh động trên nền kế thừa truyền thống. Đặc biệt là hiện nay, quá trình hội nhập còn mang đến những sắc thái mới cho tín ngƣỡng của ngƣời Hoa. Vì thế, nghiên cứu tín ngƣỡng của cộng đồng ngƣời Hoa ở nƣớc ta trong quá trình phát triển và hội nhập thời kỳ đƣơng đại để từ đó có định hƣớng bảo tồn, khai thác hợp lí các giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống thực tiễn của ngƣời Hoa hiện nay là cần thiết. Hội An là một thành phố năng động trực thuộc tỉnh Quảng Nam, đang vƣơn mình mạnh mẽ, không chỉ là niềm tự hào của ngƣời dân nơi đây mà còn để lại ấn tƣợng tốt đẹp sâu đậm trong lòng du khách thập phƣơng bởi sự cổ kính, nhƣng phát triển và thân thiện.

Nhắc đến Hội An, ngoài biểu tƣợng Chùa Cầu, phố cổ, lễ hội hoa đăng, làng nghề truyền thống, phố ngƣời Hoa, 1 phố ngƣời Nhật, hội quán Phúc Kiến, thành phố của môi trƣờng,. ngƣời ta còn nghĩ đến “thành phố của du lịch”. Bởi thế, thực hiện nghiên cứu khai thác hợp lí các giá trị văn hóa truyền thống nhƣ tín ngƣỡng, lễ hội, nghi lễ cộng đồng,. của cƣ dân nơi đây sẽ là một yếu tố quan trọng góp phần to lớn vào việc phát triển hơn nữa loại hình du lịch văn hóa tín ngƣỡng, tâm linh.

Hiện nay, sự biến chuyển của đời sống kinh tế và xã hội, đặc biệt là văn hóa truyền thống các dân tộc trong bối cảnh đổi mới và hội nhập luôn cần có những nghiên cứu toàn diện, hệ thống nhằm phát hiện những xu hƣớng vận động, biến đổi để kịp thời ứng phó với những tác động không mong muốn; tìm ra các giải pháp hữu ích góp phần bảo tồn, giữ gìn và phát huy có hiệu quả các giá trị văn hóa tộc ngƣời cho phù hợp với sự phát triển không chỉ của thành phố Hội An mà còn có thể áp dụng cho nhiều địa phƣơng khác. Tuy nhiên, cho tới nay vẫn chƣa có công trình nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa tộc ngƣời Hoa ở Hội An và về tín ngƣỡng của họ ở nơi đây. Do đó, rất cần có một nghiên cứu mang tính hệ thống về những hình thức tín ngƣỡng và các cơ sở sinh hoạt tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở thành phố Hội An nhằm bảo tồn văn hóa truyền thống và phục vụ thiết thực cho du lịch, nhất là quảng bá cho du khách ở trong và ngoài nƣớc vào thời gian trƣớc, trong và sau khi đã đến du lịch nơi đây. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn “Tín ngưỡng của người Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ Nhân học của mình.

Về mặt khoa học, kết quả nghiên cứu đề tài luận án góp phần nhận diện về đặc điểm và thực hành nghi lễ tín ngƣỡng cũng nhƣ sự biến đổi từ khi Đổi mới đất nƣớc năm 1986 đến nay, từ đó làm rõ thêm những giá trị tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở Hội An. Đồng thời mang lại ý nghĩa thực tiễn là xây dựng đƣợc cơ sở dữ liệu bảo tồn các giá trị tín ngƣỡng truyền thống của ngƣời Hoa, đề xuất biện pháp nhằm phát huy các giá trị tín ngƣỡng đó trong xu thế phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Hội An hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Nhận diện những hình thức sinh hoạt và giá trị tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam.