Luận án: Người Công giáo Bắc Bộ và Nam Bộ với kháng chiến chống Pháp 1945-1954

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ---------------- NGÔ QUỐC ĐÔNG NGƯỜI CÔNG GIÁO BẮC BỘ VÀ NAM BỘ VỚI KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC DÂN PHÁP (1945-1954) Chuyên ngành: Tôn giáo học Mã số: 62 22 03 09 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC Người hướng dẫn khoa hoc: GS. ĐỖ QUANG HƯNG HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu dùng để phân tích và những kết quả nghiên cứu là trung thực, có nguồn gốc trích dẫn chính xác, rõ ràng. Tác giả luận án Ngô Quốc Đông DANH MỤC NHỮNG CỤM TỪ VIẾT TẮT NXB Nhà xuất bản NSCG&DT Nguyệt san Công giáo và dân tộc UBĐKCG Ủy ban đoàn kết Công giáo KHXH Khoa học xã hội TTKHXH Thông tin khoa học xã hội HN Hà Nội NCLS Nghiên cứu lịch sử CAND Công an nhân dân QĐND Quân đội nhân dân CTQG Chính trị Quốc gia Tr Trang Mục Lục Trang MỞ ĐẦU .1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP, KHÁI QUÁT CÔNG GIÁO BẮC BỘ VÀ NAM BỘ.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Lý thuyết và phương pháp nghiên cứu. Khái quát tình hình Công giáo Bắc Bộ và Nam Bộ (1945-1954) .27 Chương 2: BỐI CẢNH CHÍNH TRỊ, QUAN ĐIỂM THẦN HỌC VÀ CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CÔNG GIÁO TRONG KHÁNG CHIẾN (1945-1954). Bối cảnh chính trị.

Quan điểm thần học của một số linh mục kháng chiến. Tư tưởng Hồ Chí Minh và chính sách đoàn kết người Công giáo với kháng chiến của Đảng Cộng sản Việt Nam .60 Chương 3: NGƯỜI CÔNG GIÁO BẮC BỘ VÀ NAM BỘ THAM GIA KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC DÂN PHÁP (1945-1954). Sự hình thành các tổ chức kháng chiến của người Công giáo. Thành phần nhân sự Công giáo tham gia kháng chiến.

Phương thức tham gia kháng chiến và nội dung đấu tranh chống thực dân Pháp của người Công giáo .95 Chương 4: ĐẶC ĐIỂM CỦA PHONG TRÀO NGƯỜI CÔNG GIÁO KHÁNG CHIẾN TẠI BẮC BỘ VÀ NAM BỘ (1945-1954). Đặc điểm về tổ chức của phong trào Công giáo kháng chiến. Đặc điểm về thành phần người Công giáo tham gia kháng chiến. Đặc điểm về phương thức tham gia và nội dung đấu tranh chống thực dân Pháp của người Công giáo .146 DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.150 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Tính cấp thiết của luận án Trong quá trình tái chiếm Việt Nam, thực dân Pháp đã lợi dụng tôn giáo cho các mục đích chính trị, quân sự. Trên thực tế mối quan hệ giữa những người Công giáo Việt Nam với phong trào kháng chiến do Việt Minh lãnh đạo trở nên hết sức nhạy cảm và phức tạp. Đặc biệt là vùng Bùi Chu, Phát Diệm, Sài Gòn là nơi tập trung nhiều đồng bào Công giáo sinh sống. Từ đó đã hình thành hai lập trường, hai thái độ chủ đạo của người Công giáo Việt Nam đó là: những người Công giáo ủng hộ, tham gia kháng chiến.

Và một bộ phận những Công giáo theo chủ trương chung của giáo hội La Mã - bị cấm không được cộng tác với phong trào của những người Cộng sản Việt Nam, cho dù mục đích cuối cùng của nó là giải phóng đất nước khỏi ngoại xâm, giành độc lập tự do cho dân tộc. Vì vậy, nghiên cứu hoạt động của người Công giáo Bắc Bộ và Nam Bộ trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954) sẽ giúp chúng ta tổng kết khách quan một vấn đề lịch sử vốn dĩ rất nhạy cảm, ít được đề cập. Đồng thời, bổ khuyết nguồn dữ liệu, giúp cho việc nhận thức các sự kiện lịch sử một cách chính xác hơn về những đóng góp của người Công giáo với cuộc kháng chiến. Trước đây, đã có một số bài viết công bố liên quan đến chủ đề này.

Tuy nhiên đến nay nhìn lại mới thấy: có những vấn đề lịch sử cần phải bổ sung những nhận thức và bổ sung cách tiếp cận mới mà trước đây chưa có đủ tư liệu để giải quyết thấu đáo. Vì vậy trở lại một vấn đề lịch sử, soi rọi lại nó bằng những kiến giải mới và tư liệu mới luôn là điều hết sức cần thiết. Mặt khác, cho đến nay chủ đề này không nhiều người đề cập nghiên cứu một cách trực tiếp và có hệ thống , nên còn ít các nghiên cứu chuyên sâu. Có lẽ phần vì khó tư liệu, phần khác vì là giai đoạn nhạy cảm, dù có viết cũng khó công bố, nên không mấy người theo đuổi.

Nên tôi muốn qua luận án, cố gắng tập hợp các tư liệu và kiến giải về nó một cách cụ thể và rõ ràng nhất, với hi vọng những nghiên cứu của mình về chủ đề này sẽ được công bố sau khi kết thúc học nghiên cứu sinh. Hơn nữa đã từ lâu, qua đọc tư liệu chuẩn bị cho chủ đề nghiên cứu này, tôi nhận thấy các góc nhìn của các tác giả cũng khác nhau như: thiên về các hoạt động chính trị, hay quá nhấn mạnh đến yếu tố thực dân; hoặc chỉ quan tâm đến truyền giáo… Những tiếp cận này không phải không có cơ sở khoa học, nhưng thường chỉ dừng ở một góc nhìn nào đó, đặc biệt là rất thiếu đi cái nhìn từ góc độ tôn giáo học, từ việc niềm tin chi phối hành động của cá nhân và nhóm đến khả năng cố kết tập 1 hợp tín đồ của các tôn giáo…Vì vậy, trong một số nghiên cứu vẫn chưa chú tâm phân tích từ góc nhìn hệ thống trong các sự kiện lịch sử - tôn giáo. Với tất cả những lý do trên, tôi quyết định chọn chủ đề: Người Công giáo Bắc Bộ và Nam Bộ với kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954) làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành tôn giáo học của mình. Mục đích nhiệm vụ nghiên cứu của luận án Mục đích: Phân tích, chứng minh một cách hệ thống và toàn cảnh về sự kiện người Công giáo tại Bắc Bộ và Nam Bộ tham gia kháng chiến chống lại sự tái chiếm Việt Nam của thực dân Pháp (1945-1954).

Nhiệm vụ - Tổng quan tình hình nghiên cứu, làm rõ các khái niệm sử dụng, các lý thuyết và phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận án. - Khái quát tình hình Công giáo Bắc Bộ và Nam Bộ (1945-1954). Phân tích bối cảnh trong nước, quốc tế, quan điểm của Tòa thánh về Cộng sản. Tìm hiểu nguyên nhân bên trong và ngoại cảnh chi phối tới quyết định tham gia kháng chiến của người Công giáo tại Bắc Bộ và Nam Bộ chống lại sự tái chiếm của thực dân Pháp.

- Tìm hiểu các hình thức tham gia; tổ chức kháng chiến của người Công giáo tại Bắc Bộ và Nam Bộ cũng như các thành phần tham gia và nội dụng kháng chiến. - Phân tích, so sánh, lý giải những đặc điểm của phong trào Công giáo kháng chiến tại Bắc Bộ và Nam Bộ. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án Đối tượng: Các hoạt động ủng hộ, tham gia kháng chiến chống thực dân Pháp của người Công giáo Bắc Bộ và Nam Bộ (1945-1954). Phạm vi: - Phạm vi về thời gian: Giai đoạn (từ tháng 9/1945-đến tháng 7/1954) - Phạm vi không gian: Vùng đồng bằng Bắc Bộ và Nam Bộ.

- Phạm vi vấn đề nghiên cứu: Luận án chủ yếu nghiên cứu và lý giải về những đóng góp của người Công giáo Bắc Bộ và Nam Bộ với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp do Chính phủ Việt Nam dân chủ Cộng hòa lãnh đạo. Với những hoạt động 2 của một số người Công giáo chống lại kháng chiến (1945-1954), tuy tác giả có đề cập, nhưng không được đặt ra thành vấn đề nghiên cứu chính trong luận án. Phương pháp luận Luận án được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề tôn giáo. Đóng góp mới về khoa học của luận án - Luận án là công trình nghiên cứu bàn kỹ và chuyên sâu về các đóng góp của người Công giáo ở Bắc Bộ và Nam Bộ với cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam chống lại tái chiếm của thực dân Pháp giai đoạn 91945-1954).

- Áp dụng cách tiếp cận tôn giáo học bên cạch các cách tiếp cận khác để phân tích, nên lần đầu tiên đây là công trình có cái nhìn giải thích cặn kẽ các động lực tôn giáo bên trong của người Công giáo làm cho họ tin tưởng và dấn thân vào kháng chiến. - Luận án tiếp cận được nhiều nguồn tài liệu lưu trữ và các tài liệu báo chí Công giáo nên có giá trị về thông tin và sử liệu. Có một số thông tin lần đầu tiên được đề cập trong luận án. Bởi vậy, ngoài ý nghĩa về tôn giáo học, luận án đã góp làm sáng rõ một số vấn đề của lịch sử Công giáo nước ta.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án Ý nghĩa lý luận - Luận án đã phân tích, tiếp cận một chủ đề lịch sử dưới cách thức tôn giáo học. Chú trọng tới động lực tôn giáo bên trong như là nền tảng để đưa ra những quyết định hành động. Điều mà ít được các nghiên cứu trước đây đề cập. Bên cạnh vận dụng các quan điểm của Đảng và Hồ Chí Minh về tôn giáo, chúng tôi còn chú trọng tới việc phân tích các nguyên nhân bên trong từ tâm lý, niềm tin và nền tảng thần học dẫn tới sự tham gia của người Công giáo Bắc Bộ và Nam Bộ với cuộc kháng chiến.

Bên cạnh đó luận án cũng phân tích tính chất song song của các sinh hoạt tôn giáo bên cạnh các hoạt động kháng chiến của những người Công giáo có vai trò quan trọng trong việc duy trì các hoạt động của giáo dân. - Đặt các sự kiện tôn giáo trong một hệ thống với những mối liên hệ phổ biến để có cái nhìn toàn diện đối với các sự kiện lịch sử. Bởi vậy bên cạnh cách tiếp cận tôn giáo học, chúng tôi cũng hết sức chú ý đến các mối quan hệ tôn giáo với chính trị 3 chi phối hoạt động của người Công giáo. Điều này được tìm hiểu qua các khía cạnh như: các chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam và Hồ Chí Minh với Công giáo thời kỳ này, hay những quy định của giáo hội và hàng giáo phẩm khiến giáo dân gặp không ít trở ngại khi hòa nhập với kháng chiến.

Ý nghĩa thực tiễn - Nhìn nhận lại những kinh nghiệm từ việc ứng xử với Công giáo trong quá khứ để có thể gắn kết các hoạt động của người Công giáo đồng hành cùng dân tộc.