Luận án tiến sĩ Hán Nôm về văn bản Bảo đỉnh hành trì bí chỉ - Nguyễn Danh Long

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN DANH LONG (PHÁP DANH THÍCH VÂN PHONG) NGHIÊN CỨU VĂN BẢN “BẢO ĐỈNH HÀNH TRÌ BÍ CHỈ TOÀN CHƯƠNG” Ngành: Hán Nôm Mã số: 9.04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM Người hướng dẫn khoa học: 1. Vương Thị Hường HÀ NỘI – 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án Tiến sĩ này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Tá Nhí và PGS. Vương Thị Hường.

Các số liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, trích dẫn theo đúng quy định. Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan. Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN NGUYỄN DANH LONG (Thích Vân Phong) LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, NCS xin gửi lời cảm ơn đến Học viện Khoa học xã hội (Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam) nơi NCS được học tập.

Xin được cảm ơn các giảng viên của Học viện đã dành nhiều tâm huyết trực tiếp giảng dạy, truyền tải những kiến thức chuyên môn, giúp NCS nâng cao trình độ sau khóa đào tạo. Đặc biệt, NCS. muốn bày tỏ lòng biết ơn tới tới Nghiệp sư Hòa thượng, TS. Thích Thanh Quyết, PGS.

Nguyễn Tá Nhí và PGS. Vương Thị Hường - những người thầy đã tận tình hướng dẫn, chỉ dạy, giúp đỡ, dìu dắt NCS với những kiến thức khoa học quý giá trong suốt quá trình triển khai, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Xin cảm ơn các bạn đồng môn đã tạo điều kiện giúp đỡ NCS. nghiên cứu, tiếp cận tài liệu, thu thập số liệu để hoàn thành luận án.

cũng xin được cảm ơn sự quan tâm, khuyến khích, động viên của gia đình, người thân trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu. rất mong nhận được sự đóng góp nhận xét và chỉ bảo của quý thầy cô, các nhà nghiên cứu để tiến bộ hơn nữa trong học tập. Nghiên cứu sinh Nguyễn Danh Long (Thích Vân Phong) MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI.

Lược khảo các công trình nghiên cứu về Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Tư liệu Hán Nôm về Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử qua một số công trình biên dịch. Các công trình, bài viết nghiên cứu về Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Một số công trình sưu tầm, nghiên cứu, biên dịch về khoa cúng. Công trình nghiên cứu về văn bản tác phẩm Bảo đỉnh hành trì. Định hướng nghiên cứu của luận án. 36 Tiểu kết chương 1.

KHẢO SÁT, MÔ TẢ VĂN BẢN BẢO ĐỈNH HÀNH TRÌ. Mô tả văn bản Bảo đỉnh hành trì. Văn bản lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Văn bản lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Việt Nam.

Một số nhận xét về vấn đề văn bản. 60 Tiểu kết chương 2. QUÁ TRÌNH TRUYỀN BẢN VÀ NỘI DUNG, TÁC GIẢ TÁC PHẨM BẢO ĐỈNH HÀNH TRÌ. Phân loại văn bản Bảo đỉnh hành trì.

Loại hình văn bản. Vấn đề hệ bản. Quá trình truyền bản, tên gọi tác phẩm, chọn bản nghiên cứu và biên dịch công bố. Phân tích quá trình truyền bản.

Tên gọi, nội dung tác phẩm. Chọn bản nghiên cứu và biên dịch công bố. Vấn đề tác giả tác phẩm Bảo đỉnh hành trì. 89 Tiểu kết chương 3.

ẢNH HƯỞNG CỦA TÁC PHẨM BẢO ĐỈNH HÀNH TRÌ TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA XÃ HỘI. Bảo đỉnh hành trì và Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử thời Trần. ‘Bảo đỉnh hành trì’ và Phật giáo thời Trần. ‘Bảo đỉnh hành trì’ và tư tưởng của Trúc Lâm tam tổ.

‘Bảo đỉnh hành trì’ với tư tưởng tam giáo (Nho - Phật - Đạo). Bảo đỉnh hành trì và nghi thức thờ cúng. Tín ngưỡng dân gian. Tín ngưỡng thờ tam phủ, tứ phủ.

Bảo đỉnh hành trì trong đời sống văn hóa Phật giáo. ‘Bảo đỉnh hành trì’ và sự hoà hợp với tín ngưỡng bản địa. ‘Bảo đỉnh hành trì’ và sự lan tỏa trong văn hóa Phật giáo. Bảo đỉnh hành trì trong đời sống văn hóa xã hội.

‘Bảo đỉnh hành trì’ và tư tưởng nhập thế vì dân. ‘Bảo đỉnh hành trì’ và sự đóng góp tốt đời đẹp đạo. 128 Tiểu kết chương 4. 136 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .139 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .151 MỤC LỤC PHỤ LỤC TT Nội dung Trang 1 Phụ lục 1: Phiên dịch mục Thỉnh Phật nghi 151 2 Phụ lục 2: Phiên âm văn bản Bảo đỉnh hành trì bí 160 chỉ toàn chương 3 Phụ lục 3: Nguyên bản chữ Hán văn bản Bảo đỉnh hành trì bí chỉ toàn chương, kí hiệu VHv.1096 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Khoa học xã hội KHXH Nhà xuất bản NXB.

Ứng phó dư biên Ứng phó Tạp tiếu chư khoa Tạp tiếu Trang tr. Thích thị Bảo đỉnh hành trì bí chỉ toàn chương/ Bảo đỉnh hành trì, Bảo đỉnh hành trì bí chỉ toàn chương Bảo đỉnh MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Tác phẩm Thích thị Bảo đỉnh hành trì bí chỉ toàn chương 釋氏寶鼎行持 秘旨全章 còn gọi là Bảo đỉnh hành trì bí chỉ toàn chương 寶鼎行持秘旨全章 (gọi tắt là Bảo đỉnh hành trì 寶鼎行持), tác phẩm do Đệ Trúc Lâm tam tổ Huyền Quang 玄光 tên thật là Lý Đạo Tái 李道載 (1254 - 1334) định bản (thu thập, sửa chữa và biên tập). Tác phẩm sử dụng chữ Hán và có xen chữ Nôm, ghi chép các nghi lễ trong đạo Phật, các bài văn hướng dẫn cách thức thực hành nghi thức hành lễ trong trai đàn, như: trà thang, đề ngạch sớ, đề Kim đồng Ngọc nữ, lễ phát hỏa trong phát tấu, giải oan, phá ngục, v.

Bảo đỉnh hành trì được lưu hành rộng rãi trong các chùa Phật ở Việt Nam, thư viện địa phương, thư viện trung ương và đặc biệt phổ biến trong tư gia các thầy cúng. Tác phẩm từ trước đến nay vẫn được coi là bí chỉ của Thiền phái Trúc Lâm và tác phẩm này cũng được coi là tác phẩm hướng dẫn thực hành nghi lễ tôn giáo tiêu biểu cho biểu hiện nhập thế của Phật giáo Trúc Lâm. Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử phát triển trong thời kỳ quốc gia Đại Việt độc lập tự chủ và có ảnh hưởng lớn tới đời sống văn hóa xã hội đương thời và cả đời sau. Thậm chí cho đến thế kỷ thứ XXI này, nhiều ngôi Thiền viện Trúc Lâm đã vượt qua địa giới nơi xuất phát của nó ở tỉnh Quảng Ninh mà mở rộng khắp nơi, trải dài trong cả nước từ cùng đồng bằng như Vĩnh Yên, Thanh Hóa… tới các tỉnh miền núi như Cao Bằng, Lào Cai… cho tới tận các đảo ở khơi xa như huyện đảo Cô Tô (Thiền viện Trúc Lâm Cô Tô), huyện đảo Phú Quốc (Thiền viện Hộ Quốc).

Thậm chí tầm ảnh hưởng của Thiền phái Trúc Lâm đã vượt ra khỏi biên giới Việt Nam sang đến Paris (Pháp); Thiền viện Vô Ưu do Hòa Thượng Thích Thanh Từ sáng lập và ni sư Thích nữ Đồng Kính trụ 1 trì tại California (Mỹ). Điều đó quả thật đã thu hút sự quan tâm của các Phật tử cả trong và ngoài nước. Là một tu sĩ Phật giáo, ngay từ khi mới xuất gia tu đạo, tôi vô cùng hâm mộ công hạnh của các vị hoàng đế nhà Trần. Điều khiến tôi từng phải trăn trở suy nghĩ tại sao các vị hoàng đế triều Trần lại sẵn sàng từ bỏ ngai vàng cao quý để đến với cảnh chùa hoang vắng tĩnh mịch? Phải chăng do sự tốt đẹp của tư tưởng Phật giáo hay cảnh giới khác của các vị hoàng đế nhà Trần trong thời đại bình yên mới? Và trách nhiệm vì dân vì nước của các vị Hoàng đế ấy có liên quan gì tới trách nhiệm xây dựng một Thiền phái của riêng người Việt?.

Sự uyên áo mầu nhiệm của Thiền phái đã đồng hành cùng với lòng tin của Phật tử suốt chặng đường lịch sử đó như thế nào?. Chính vì những trăn trở, suy nghĩ ấy mà trong quá trình tu tập của mình, tôi vẫn luôn luôn tìm hiểu, nghiên cứu để lý giải những vấn đề đó. Và đến khi được tiếp xúc với tác phẩm Bảo đỉnh hành trì, tôi đã ngộ ra nhiều điều, trong đó có việc: Xây dựng “tốt đời đẹp đạo” chính là lý tưởng chân tu đồng thời cũng là lý tưởng cao đẹp mà các vị thiền sư nhà Trần trong đó có các vị Phật Hoàng hướng tới. Hơn nữa, từ khi được Sư phụ là Thượng tọa Thích Thanh Quyết giao trách nhiệm trông coi đèn hương thờ Phật tại chùa Đồng ở khu thắng tích Yên Tử, tôi càng thấm thía và dần nhận chân được điều tốt đẹp mà Phật Hoàng Trần Nhân Tông xây dựng, xiển dương.

Những đặc trưng văn hóa tín ngưỡng của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử từ việc thờ cúng Tam tổ ở Tổ đường cho đến các nghi thức cúng lễ trong những ngày lễ trọng đều được thu nạp trong Bảo đỉnh hành trì. Và nội dung của Bảo đỉnh hành trì được ứng dụng rất phổ biến trong đời sống sinh hoạt tôn giáo, song về mặt văn bản tác phẩm này đến nay vẫn chưa được nghiên cứu kỹ. Với những lý do như đã trình bày, tôi thấy cần thiết phải có nghiên cứu sâu hơn, kỹ hơn về văn bản tác phẩm này. Vì thế tôi đã lựa chọn “Nghiên cứu văn bản Bảo đỉnh hành trì bí chỉ toàn chương” làm đề tài Luận án Tiến sĩ Hán Nôm của mình.

Mục tiêu khoa học Luận án nghiên cứu văn bản học nhóm văn bản Bảo đỉnh hành trì, tiến hành xác lập thế hệ bản sao và xác định bản tin cậy (thiện bản). Từ đó, nghiên cứu giá trị tác phẩm Bảo đỉnh hành trì về nội dung và nghệ thuật, nhằm giới thiệu tác phẩm Phật giáo do Đệ tam tổ Huyền Quang định bản trong đời sống văn hóa Phật giáo thời Trần gắn liền với Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử trong đời sống văn hoá hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu nhóm văn bản Bảo đỉnh hành trì hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (06 bản) và Thư viện Quốc gia Việt Nam (03 bản).

Tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, gồm các bản có kí hiệu: - VHv. Tại Thư viện Quốc gia Việt Nam, gồm các bản có kí hiệu: - R. Phạm vi nghiên cứu Văn bản tác phẩm Bảo đỉnh hành trì bí được lưu trữ ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Thư viện Quốc gia Việt Nam.