Luận án về truyền thừa thiền phái Tào Động tại miền Bắc Việt Nam - Hoàng Thị Lan Anh

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HOÀNG THỊ LAN ANH (THÍCH GIÁC ÂN) TRUYỀN THỪA THIỀN PHÁI TÀO ĐỘNG Ở PHÍA BẮC VIỆT NAM: NGHIÊN CỨU SƠN MÔN HỒNG PHÚC HÒE NHAI LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC Hà Nội, 2023 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HOÀNG THỊ LAN ANH (THÍCH GIÁC ÂN) TRUYỀN THỪA PHÁI TÀO ĐỘNG Ở PHÍA BẮC VIỆT NAM: NGHIÊN CỨU SƠN MÔN HỒNG PHÚC HÒE NHAI Ngành: Tôn giáo học Mã số: 9 22 90 09 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Quốc Tuấn 2. Nguyễn Phúc Đàn Hà Nội, 2023 LỜI CAM ĐOAN Dƣới sự hƣớng dẫn của TS. Nguyễn Phúc Đàn cùng các thầy cô trong Viện Nghiên cứu Tôn giáo, tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các tƣ liệu, nguồn trích dẫn trong luận án đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực. Những kết luận trong luận án dựa trên những cứ liệu khoa học và chƣa từng công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Hà Nội, ngày 22 tháng 07 năm 2023 Tác giả luận án Hoàng Thị Lan Anh LỜI CẢM ƠN Sau nhiều năm nghiên cứu tìm tòi, đƣợc sự giúp đỡ của chƣ Tôn Đức lãnh đạo Sơn môn Tào Động phía Bắc, quý chƣ Tôn Đức Tăng, Ni trụ trì các chùa, tự viện Phật giáo, quý Thầy giáo, Cô giáo đã nhiệt tình giúp đỡ giúp tác giả hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu Luận án của mình. Để có đƣợc kết quả này trƣớc tiên cho phép tác giả xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới sự giúp đỡ tận tình của TS.

Nguyễn Quốc Tuấn và HT. Thích Thanh Đạt (Nguyễn Phúc Đàn) với tƣ cách là ngƣời hƣớng dẫn khoa học đã trực tiếp định hƣớng nghiên cứu cho luận án, đồng thời chỉ dạy cho tôi ngay từ cách tiếp cận vấn đề nghiên cứu cho đến khi luận án đƣợc hoàn thành. Tác giả xin tỏ lòng biết ơn đến Lãnh đạo Học viện Khoa học Xã hội đã tạo điều kiện để tác giả hoàn thành chƣơng trình đào tạo trong suốt những năm qua. Quý thầy cô giáo, cùng toàn thể cán bộ nhân viên Khoa Tôn giáo học đã tạo mọi điều kiện chỉ bảo tận tình và cổ vũ, động viên tôi học tập cũng nhƣ đóng góp những ý kiến quý báu để hoàn thành luận án này.

Nhân đây, tác giả xin thành kính tri ân tới HT. Thích Thọ Lạc, Trƣởng Ban Văn hóa Trung ƣơng GHPGVN; Sƣ phụ Thích Đàm Quang Thụy đã khuyến khích, động viên, giúp đỡ về tài lực, vật lực cũng nhƣ tạo điều kiện thời gian cho con trong suốt quá trình học tập nghiên cứu; con xin cảm ơn cha, mẹ, anh, chị, em cùng thiện hữu tri thức, đồng môn huynh đệ, pháp lữ đồng học; quý vị Phật tử đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ và dành nhiều thời gian thảo luận, góp ý để hoàn thành luận án này. Do khả năng nghiên cứu còn hạn chế, nên nội dung luận án này không tránh khỏi những thiếu sót. Nghiên cứu sinh mong nhận đƣợc góp ý chân thành của mọi ngƣời.

Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày 22 tháng 7 năm 2023 Tác giả luận án Hoàng Thị Lan Anh MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. Nhóm tài liệu gốc về lịch sử và tƣ tƣởng Thiền phái Tào Động. Nhóm tài liệu thứ cấp liên đến lịch sử, truyền thừa Thiền phái Tào Động ở Trung Hoa, và lịch sử du nhập ở phía Bắc Việt Nam trong đó có Sơn môn Hồng Phúc Hòe Nhai.

Đánh giá chung và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Một số khái niệm, thuật ngữ đƣợc sử dụng trong luận án. KHÁI QUÁT LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ QUÁ TRÌNH DU NHẬP THIỀN PHÁI TÀO ĐỘNG VÀO PHÍA BẮC VIỆT NAM. Khái quát lịch sử hình thành Thiền phái Tào Động ở Trung Quốc.

Quá trình du nhập và phát triển tông Tào Động ở phía Bắc Việt Nam. TƢ TƢỞNG VÀ CÁC THẾ HỆ TRUYỀN THỪA THIỀN PHÁI TÀO ĐỘNG TRONG SƠN MÔN HỒNG PHÚC HÒE NHAI. Khái quát về Sơn môn Hồng Phúc Hòe Nhai. Truyền thừa tƣ tƣởng Thiền phái Tào Động ở Sơn môn Hồng Phúc Hòe Nhai91 3.

Pháp mạch truyền thừa Thiền phái Tào Động thuộc Sơn môn Hồng Phúc Hòe Nhai. ĐÓNG GÓP CỦA SƠN MÔN HỒNG PHÚC HÒE NHAI TRONG LỊCH SỰ PHÁT TRIỂN PHẬT GIÁO VIỆT NAM VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA. Những đóng góp của Sơn môn Hồng Phúc Hòe Nhai với lịch sử phát triển Phật giáo và dân tộc Việt Nam. Những vấn đề đặt ra trong Sơn môn Hồng Phúc Hòe Nhai .136 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.139 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .148 CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN ĐĐ.

Đại đức GHPGVN Giáo hội Phật giáo Việt Nam HT. Hòa thƣợng MTTQ Mặt trận Tổ quốc NCS. Nghiên cứu sinh Nxb. Nhà xuất bản PGTNVN Phật giáo Thống nhất Việt Nam Sơn môn HPHN Sơn môn Hồng Phúc Hòe Nhai SCN Sau Công nguyên TCN Trƣớc Công nguyên TPTĐ Thiền phái Tào Động TT.

Thƣợng tọa DANH MỤC BẢNG, BIỂU Bảng 2. So sánh thế hệ truyền thừa Thiền phái Tào Động nhánh phái truyền sang phía Bắc Việt Nam .152 Các chú thích từ (1) – (10) là chỉ dẫn về các đệ tử của các Tổ .154 CHÖ THÍCH VỀ CÁC ĐỆ TỬ CỦA CÁC TỔ .165 BẢNG THỐNG KÊ CÁC CHÙA SƠN MÔN HPHN .2: Truyền thừa Thiền tông Trung Hoa, pháp mạch truyền sang phía Bắc Việt Nam .1: Truyền thừa tại Sơn môn Hồng Phúc Hoè Nhai .2: Các thế hệ truyền thừa tại chùa Trấn Quốc .4: Các thế hệ truyền thừa tại chùa Xiển Pháp. Khung phân tích của luận án. Lý do chọn đề tài Nói đến các tông phái Thiền Phật giáo Đại thừa, ở Việt Nam không thể không nhắc đến Thiền phái Tào Động (TPTĐ) và sức sống của thiền phái này trong sự truyền thừa độc đáo tại các Tổ đình, Sơn môn của Phật giáo Đại thừa ở Việt Nam cho đến nay.

Ở Trung Quốc, Tào Động vốn là một trong năm tông phái Phật giáo thuộc Thiền tông (Lâm Tế, Quy Ngƣỡng, Tào Động, Vân Môn, Pháp Nhãn) trực tiếp truyền thừa và phát triển từ Thiền Tào Khê do Lục Tổ Tuệ Năng (638 - 713) khai sáng, từ đó truyền bá sang Việt Nam vào khoảng nửa sau thế kỷ XVII, đến nay vẫn còn lƣu truyền và phát triển. Ở Việt Nam, nhiều chùa ở Hà Nội và các vùng lân cận thuộc TPTĐ đã trở thành những trung tâm hoằng pháp lớn. Từ đây nhiều bậc cao tăng xuất hiện, đóng góp không nhỏ đối với lịch sử dân tộc cũng nhƣ sự phát triển của Phật giáo ở Việt Nam. Việc nghiên cứu về mạch truyền thừa TPTĐ ở phía Bắc Việt Nam thời cận – hiện đại là một nội dung cần thiết trong nghiên cứu toàn cảnh lịch sử hình thành, du nhập và phát triển Phật giáo ở Việt Nam.

Tuy nhiên, các ghi chép về sự truyền thừa Tổ đình và Sơn môn của TPTĐ ở Việt Nam nói chung và ở miền Bắc nói riêng còn mỏng và nhiều vấn đề cần nghiên cứu đang còn bỏ ngỏ nhƣ: Thứ nhất, các ghi chép về TPTĐ ở Việt Nam còn tản mát và chƣa mang tính hệ thống, ngay cả những tài liệu lƣu hành nội bộ GHPGVN cũng cần bổ sung thêm; Thứ hai, TPTĐ ở Bắc Việt Nam khởi đầu từ Thiền sƣ Thủy Nguyệt (1637- 1704) du học ở Trung Quốc mang về truyền bá cho các đệ tử rộng khắp khu vực phía Bắc. Chùa Hồng Phúc Hòe Nhai ở Thăng Long đƣợc Thiền sƣ Tông Diễn (1638-1709) về trùng tu xây dựng lại và thỉnh Thiền sƣ Thủy Nguyệt về truyền bá TPTĐ tại đây. Chùa Hồng Phúc Hòe Nhai trở thành tổ đình đầu tiên, lớn nhất của TPTĐ nói riêng và Phật giáo ở phía Bắc Việt Nam nói chung vào thời đó. Vì vậy, cần phải làm sáng tỏ pháp mạch truyền thừa TPTĐ của Phật giáo từ tổ đình này và phát triển thành các chi nhánh liên tục cho tới nay ở xứ Đông, bao gồm Hải 2 Dƣơng, Kiến An, Đông Triều rồi ngƣợc lên xứ Bắc.

Trong đó, chủ yếu là nghiên cứu xung quang khu vực Hà Nội; Thứ ba, việc nghiên cứu Sơn môn HPHN ta có thể thấy rõ đƣợc những đặc trƣng của các cơ sở thờ từ và việc thực hành tôn giáo trong hệ thống truyền bá tƣ tƣởng tông phong, cách thức tổ chức của một tông phái cũng nhƣ các thế hệ truyền thừa TPTĐ ở phía Bắc Việt Nam. Thứ tư, từ những nghiên cứu đó ta có thể thấy đƣợc những đóng góp của Sơn môn HPHN trong lịch sử phát triển Phật giáo Việt Nam, những vấn đề đặt ra cho sự phát triển tông phong TPTĐ ở phía Bắc Việt Nam nói chung và cho Sơn môn HPHN nói riêng. Vì những lý do trên và mong muốn đóng góp một phần cho sự phát triển của Phật giáo Việt Nam, nghiên cứu sinh đã chọn đề tài: “Truyền thừa Thiền phái Tào Động ở phía Bắc Việt Nam: Nghiên cứu Sơn môn Hồng Phúc Hòe Nhai” làm Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tôn giáo học. Mục đích và nhiệm vụ của luận án 2.

Mục đích Luận án tập trung làm rõ vấn đề truyền thừa TPTĐ thuộc Sơn môn HPHN ở phía Bắc Việt Nam trong lịch sử cho đến nay. Từ đó, nêu những đóng góp của TPTĐ cũng nhƣ của Sơn môn HPHN đối với lịch sử phát triển Phật giáo Việt Nam; đồng thời khái quát một số vấn đề đang đặt ra đối với Sơn môn HPHN hiện nay. Nhiệm vụ - Khái quát lịch sử hình thành, phát triển ở Trung Quốc và sự du nhập vào phía Bắc Việt Nam. - Phân tích làm rõ tƣ tƣởng TPTĐ ở Trung Quốc và các thế hệ truyền thừa TPTĐ ở phía Bắc Việt Nam qua Sơn môn HPHN.

- Làm rõ những đóng góp của Sơn môn HPHN đối với lịch sử phát triển Phật giáo Việt Nam; những vấn đề đặt ra trong việc bảo tồn, phát huy truyền thống ở Sơn môn HPHN. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Sự Truyền thừa của TPTĐ ở Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi không gian: giới hạn ở Sơn môn HPHN, với các chùa tiêu biểu thuộc TPTĐ ở một số tỉnh, thành nhƣ Hà Nội, Bắc Ninh, Ninh Bình, Nam Định và Hải Dƣơng.

- Phạm vi thời gian: từ khi TPTĐ đƣợc Thiền sƣ Thuỷ Nguyệt truyền bá ở miền Bắc Việt Nam cho đến hiện nay. - Phạm vi nội dung: nghiên cứu tập trung làm rõ sự truyền thừa TPTĐ ở phía Bắc Việt Nam qua Sơn môn HPHN trên các phƣơng diện: thế hệ các tổ sƣ, các kinh sách, phƣơng pháp tu tập, giáo dục và đào tạo các thế hệ kế tục, tông phong.