Luận án tiến sĩ: Tôn giáo, tín ngưỡng cư dân ven biển Bạc Liêu

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRƯƠNG THU TRANG TÔN GIÁO, TÍN NGƯỠNG CỦA CƯ DÂN VÙNG VEN BIỂN BẠC LIÊU LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ “Tôn giáo, tín ngưỡng của cư dân vùng ven biển Bạc Liêu” là côngChuyên ngành: trình nghiên cứuVăn hóathân của bản họcdưới sự hướng dẫn của Mãvà PGS. Phạm Quỳnh Phương số:TS. Văn 06 40Các số liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ luận án cùng cấp nào trước LUẬNđây. ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Hà Nội, ngày 9 tháng 4 năm 2017 Nghiên cứu sinh NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.

Phạm Quỳnh Phương Trương Thu Trang 2. Trần Văn Nam HÀ NỘI - 2017 luan an LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành được luận án tiến sĩ “Tôn giáo, tín ngưỡng của cư dân vùng ven biển Bạc Liêu”, Nghiên cứu sinh đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ tận tình của tập thể hướng dẫn khoa học: PGS. Phạm Quỳnh Phương và TS. Do vậy lời cảm ơn đầu tiên Nghiên cứu sinh xin phép được gửi đến PGS.

Phạm Quỳnh Phương và TS. Trần Văn Nam, xin chân thành cảm ơn Thầy, Cô đã hướng dẫn cho Nghiên cứu sinh về phương pháp nghiên cứu, chia sẻ kinh nghiệm nghiên cứu, để Nghiên cứu sinh có thể độc lập nghiên cứu, sau khi tốt nghiệp có thể tự đứng trên đôi chân của mình. Trong quá trình học tập tại Khoa Văn hóa học – Học viện Khoa học Xã hội, Nghiên cứu sinh đã được Quý Thầy, Cô truyền đạt nhiều kiến thức, kinh nghiệm quý báu, Nghiên cứu sinh xin phép được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến Quý Thầy, Cô trong Khoa, cùng Quý Thầy, Cô đã tham gia giảng dạy Nghiên cứu sinh. Đồng thời, Nghiên cứu sinh cũng xin được bày tỏ lòng tri ân đối với Quý Thầy, Cô; Quý anh, chị làm việc tại các Phòng, Ban có liên quan, đã tạo điều kiện vô cùng thuận lợi để Nghiên cứu sinh hoàn thành các thủ tục hành chính trong quá trình học tập.

Trân trọng kính chào! Hà Nội, ngày 9 tháng 4 năm 2017 Nghiên cứu sinh Trương Thu Trang luan an MỤC LỤC Mở đầu. 4 Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và địa bàn nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài. Khái niệm công cụ.

Địa bàn nghiên cứu. Tên gọi Bạc Liêu. Lịch sử hình thành Bạc Liêu và vùng ven biển Bạc Liêu. Các tộc người vùng ven biển Bạc Liêu.

42 Chương 2: Nhận diện tôn giáo, tín ngưỡng của cư dân vùng ven biển Bạc Liêu. Khái quát chung về tôn giáo, tín ngưỡng của cư dân vùng ven biển Bạc Liêu. Một số tôn giáo, tín ngưỡng tiêu biểu. Quán Âm Nam Hải.

Thiên Hậu Thánh Mẫu. Cúng Thần Biển. 78 Chương 3: Đặc điểm và chức năng của tôn giáo, tín ngưỡng vùng ven biển Bạc Liêu. Đặc điểm của tôn giáo, tín ngưỡng vùng ven biển Bạc Liêu.

Thể hiện tính trọng Mẫu và nữ thần vùng biển. Thể hiện triết lý âm dương. Thể hiện sự tôn vinh văn hóa truyền thống của dân tộc .Chức năng của tôn giáo, tín ngưỡng vùng ven biển Bạc Liêu. Sự bảo trợ thiêng liêng và huyền bí.

Hòa hợp tộc người và kết nối cộng đồng. Khẳng định và bảo tồn bản sắc tộc người. Điều chỉnh hành vi và bồi dưỡng tình cảm đạo đức. Du lịch tôn giáo, tín ngưỡng vùng ven biển Bạc Liêu trong đời sống đương đại.

109 Chương 4: Giao lưu và tiếp biến văn hóa qua tôn giáo, tín ngưỡng vùng ven biển Bạc Liêu. Những biểu hiện giao lưu và tiếp biến văn hóa qua tôn giáo, tín ngưỡng vùng ven biển Bạc Liêu. Truyện tích về nguồn gốc tôn giáo, tín ngưỡng. Các hình thức phối thờ.

Nghi lễ và lễ hội. Những nhân tố tác động đến giao lưu và tiếp biến văn hóa qua tôn giáo, tín ngưỡng vùng ven biển Bạc Liêu. Sự biến đổi của tôn giáo, tín ngưỡng vùng ven biển Bạc Liêu và một số vấn đề đặt ra. Sự biến đổi của tôn giáo, tín ngưỡng vùng ven biển Bạc Liêu.

Một số vấn đề đặt ra. 140 Danh mục công trình công bố của tác giả. 143 Danh mục tài liệu tham khảo. 155 luan an MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Kể từ khi loài người xuất hiện, thì những hình thức tôn giáo, tín ngưỡng, luôn là một bộ phận không thể thiếu trong cuộc sống con người, là nhu cầu tinh thần của nhân dân. Tôn giáo, tín ngưỡng phản ánh nếp cảm, nếp nghĩ của con người trước vũ trụ khôn cùng; phản ánh nỗi sợ hãi và lòng ước mong về một cuộc sống tốt đời đẹp đạo. Nghiên cứu tôn giáo, tín ngưỡng vì vậy có thể giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn tầm tư duy, nhận thức, quan niệm của con người về thế giới xung quanh. Nghiên cứu về tôn giáo, tín ngưỡng nói chung và tôn giáo, tín ngưỡng vùng biển đảo nói riêng từ lâu đã nhận được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học.

Thực tế cuộc sống đã chứng minh, khi đời sống càng nhiều bất an, may rủi khôn lường, nhất là đời sống của ngư dân và cư dân ven biển, thì các hoạt động cầu cúng càng diễn ra dày đặc hơn. Nghiên cứu tôn giáo, tín ngưỡng của cư dân và ngư dân biển đảo giúp lý giải nhiều chiều cạnh trong thực tế cuộc sống của họ. Bạc Liêu là một tỉnh thuộc duyên hải vùng đồng bằng sông Cửu Long, sở hữu đường bờ biển dài 56km, qua các huyện thị: Thành phố Bạc Liêu, Hòa Bình, Đông Hải; và vùng lãnh hải rộng hơn 20. Đây là tỉnh có thành phố ven biển.Vùng ven biển chính là vùng đất đầu tiên mà những cư dân khi đến nơi này khai phá đã chọn để định cư.

Đến nay, vùng ven biển Bạc Liêu, nhất là thành phố Bạc Liêu – thành phố cách biển chỉ 8km, là nơi tập trung hầu hết các hoạt động kinh tế, văn hóa xã hội sôi động nhất tỉnh. Các hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng ven biển cũng nổi trội nhất, được nhiều người dân trong và ngoài tỉnh quan tâm nhất. Trong quá trình sinh sống tại đây, chúng tôi nhận thấy rằng một số tôn giáo, tín ngưỡng vùng ven biển càng lúc càng thu hút khách phương xa về đây chiêm bái, cầu cúng. Đặc biệt, trong vài năm trở lại đây, số lượng khách tham gia các hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng ven biển càng lúc càng gia tăng rất nhanh.

Hiện tượng đó để lại trong chúng tôi nhiều câu hỏi. 1 luan an Thứ nhất, vì sao có sự gia tăng đáng kể về số lượng người đến đây tín ngưỡng? Đời sống người dân nhiều bất an nên họ phải đến đây cầu an, giải nạn, hay do đời sống kinh tế tốt hơn nên họ có nhu cầu du lịch tâm linh? Thứ hai, vì sao một số tôn giáo, tín ngưỡng vốn là tôn giáo, tín ngưỡng vùng biển và ven biển, như tín ngưỡng Quán Âm Nam Hải, giờ đây lại trở thành tôn giáo, tín ngưỡng chung cho tất cả người dân trong và ngoài tỉnh? Người dân đã không chỉ thờ cúng Mẹ Nam Hải với mục đích phò trợ cho ngư dân ngoài khơi, mà đã xem đấy là vị Đức Phật có khả năng cứu rỗi cho tất cả mọi chúng sinh, nên không chỉ trong dịp lễ hội, mà cả trong những ngày thường vẫn có đông đảo người dân đến đây thực hành tôn giáo, tín ngưỡng. Nguyên do của sự biến đổi, quá trình biến đổi, và sự biến đổi ấy làm nên đặc trưng gì cho tôn giáo, tín ngưỡng ven biển nơi đây? Thứ ba, vùng này tín ngưỡng thờ Mẫu và Nữ thần rất nổi trội; các lễ hội, vía bà ở đây như lễ hội Quán Âm Nam Hải, vía Bà Thiên Hậu, vía Bà Chúa Xứ, vía Vạn Ban Ngũ Hành, vía Bà Thủy, phần lớn đều chọn 23 tháng 3 âm lịch hàng năm, mà đây vốn là ngày sinh của Bà Thiên Hậu – một vị nữ thần vốn của người Hoa. Vùng ven biển Bạc Liêu có sự cộng cư lâu đời của ba dân tộc: Kinh – Khmer – Hoa.

Qua quá trình mở mang bờ cõi, suốt mấy trăm năm nay họ đã chịu ảnh hưởng tôn giáo, tín ngưỡng của nhau. Vậy sự nổi trội của nhân vật Bà Thiên Hậu có thể giải thích ra sao từ góc độ do giao lưu tiếp biến văn hóa? Với tất cả những câu hỏi trên, luận án chọn đề tài “Tôn giáo, tín ngưỡng của cư dân vùng ven biển Bạc Liêu” nhằm khám phá vị trí, vai trò, chức năng, tầm quan trọng của những thực hành tôn giáo, tín ngưỡng trong đời sống văn hóa và đời sống tâm linh của người dân ở đây; đồng thời tìm hiểu các biểu hiện giao lưu tiếp biến văn hóa qua tôn giáo, tín ngưỡng, từ đó góp phần nhận diện đặc trưng văn hóa biển Bạc Liêu nói riêng, cả nước nói chung. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án “Tôn giáo, tín ngưỡng của cư dân vùng ven biển Bạc Liêu” là từ việc nhận diện và lý giải các hiện tượng tôn giáo, tín ngưỡng nơi đây, tìm hiểu các sắc thái văn hóa tộc người và những chiều cạnh khác nhau trong cuộc sống mưu sinh của con người nơi vùng đất mới, góp thêm một nghiên 2 luan an cứu trường hợp cho sự khám phá vai trò của tôn giáo, tín ngưỡng trong đời sống văn hóa của cư dân ven biển. Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên luận án đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau: - Nhận diện khái quát về tôn giáo, tín ngưỡng vùng ven biển Bạc Liêu.

- Phân tích đặc điểm, vai trò và nhất là các chức năng của tôn giáo, tín ngưỡng nơi đây trong đời sống cư dân và ngư dân ven biển. - Tìm hiểu những biểu hiện giao lưu và tiếp biến văn hóa qua các thực hành tôn giáo, tín ngưỡng ven biển Bạc Liêu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Các truyền thuyết, lễ hội, di tích và các thực hành liên quan đến tôn giáo, tín ngưỡng của cư dân và ngư dân ven biển Bạc Liêu, đặc biệt tập trung vào các tôn giáo, tín ngưỡng có ảnh hưởng nhiều như: Quán Âm Nam Hải, Thiên Hậu Thánh Mẫu, Thờ Cúng Cá Ông và Thần Biển. - Khách thể nghiên cứu: Cư dân vùng ven biển Bạc Liêu.

Cư dân ở đây được xác định là cộng đồng ba dân tộc Kinh – Khmer – Hoa. Những cư dân này sống trong phạm vi ven biển (bán kính 10km tính từ mép nước biển lên đất liền), phần lớn là ngư dân, còn lại làm một số nghề nghiệp khác.