Luận án tiến sĩ: Tôn giáo và luật pháp tôn giáo Việt Nam thời đổi mới

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ VÂN HÀ TÔN GIÁO VÀ LUẬT PHÁP VỀ TÔN GIÁO TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC luan an VIỆN HÀN LÂM MỞ ĐẦU KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM 0 ……………………………………………………………………… 3 HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ……………………………………. NỘI DUNG 0 ……………………………………………………………………… 4 ………………………………… I Tính cấp thiết của đề tài 0 NGUYỄN THỊ VÂN HÀ …………………………………………………………. 4 I Tổng quan tình hình nghiên cứu 0 ……………………………………………. 5 I Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 1 ………………………………………….

5 TÔN I GIÁO VÀ LUẬT PHÁP VỀ TÔN GIÁO TRONG Cơ sở lý thuyết, phƣơng pháp, mục đích và nhiệm V. THỜI KỲvụĐỔI MỚI nghiên cứu Ở VIỆT NAM 1 …………………………………………………………………………………………. 6 MỘT SỐ THUẬT NGỮ ĐƢỢC SỬ DỤNG 2 ……………………………………………… 1 Chuyên ngành: Tôn giáo học TÀI LIỆU THAM KHẢO 2 ………………………………………………………. LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC 2 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các số liệu, tư liệu, tài liệu được sử dụng trong luận án là trung thực, khách quan và có nguồn gốc rõ ràng. Các kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. NGHIÊN CỨU SINH NGUYỄN THỊ VÂN HÀ 3 luan an DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN STT Nội dung từ viết tắt Viết tắt Ghi chú 1 Ban Tôn giáo BTG 2 Chủ nghĩa CN 3 Chủ nghĩa xã hội CNXH 4 Khoa học xã hội KHXH 5 Nhà xuất bản Nxb 6 Quản lý nhà nƣớc QLNN 7 Tín ngƣỡng tôn giáo TNTG 8 Ủy ban nhân dân UBND DANH MỤC BẢNG, BIỂU TRONG LUẬN ÁN STT Tên bảng 1 Bảng 2.1: Sơ đồ các tôn giáo lớn trên thế giới, xếp loại theo số lƣợng tín đồ Bảng 4.1: Joseph Hannah, Các tổ chức phi chính phủ tại Việt Nam: Phát 2 triển, xã hội dân sự và quan hệ chính quyền- nhân dân. 4 luan an MỤC LỤC Lời cam đoan.

Trang Mục lục. Danh mục các chữ viết tắt. Danh mục các bảng trong luận án. 01 Chƣơng 1: TỔNG QUAN.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Một số khái niệm và thuật ngữ đƣợc sử dụng trong luận án. 20 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ĐỂ HÌNH THÀNH LUẬT 26 PHÁP VỀ TÔN GIÁO. Một số vấn đề lý luận về tôn giáo và luật pháp về tôn giáo 26 2.

Khái quát về đời sống tôn giáo Việt Nam hiện nay. Lịch sử, kinh nghiệm xây dựng luật pháp về tôn giáo trên thế giới và đặc 44 điểm luật pháp về tôn giáo ở Việt Nam…………………………. Tiểu kết chƣơng 2 66 Chƣơng 3: TIẾN TRÌNH XÂY DỰNG, HOÀN THIỆN LUẬT PHÁP VỀ 68 TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM. Tiến trình luật pháp về tôn giáo ở Việt Nam trƣớc Đổi mới.

Luật pháp về tôn giáo ở Việt Nam từ 1990 đến nay. Những thành tựu và hạn chế của luật pháp về tôn giáo ở nƣớc ta trong 99 thời kỳ đổi mới. Tiểu kết chƣơng 3. 125 Chƣơng 4: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI TÔN GIÁO VÀ QUÁ 119 TRÌNH HOÀN THIỆN LUẬT PHÁP VỀ TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM - MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ 4.

Một số vấn đề đặt ra đối với các tôn giáo. Những vấn đề đặt ra trong quá trình hoàn thiện luật pháp về tôn giáo. Một số khuyến nghị. 139 Tiểu kết chƣơng 4 146 5 luan an KẾT LUẬN.

147 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 163 6 luan an MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận án Ngay từ buổi đầu thành lập, chính quyền non trẻ của Việt Nam đã quan tâm đến vấn đề tín ngƣỡng, tôn giáo. Chính phủ Lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hoà trong phiên họp đầu tiên đã tuyên bố: "Tín ngƣỡng tự do, lƣơng giáo đoàn kết", nguyên tắc đó đã trở thành chính sách nhất quán xuyên suốt qua mọi thời kỳ của cách mạng Việt Nam.

Từ năm 1986, Việt Nam bƣớc vào thời kỳ đổi mới sâu rộng trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Một trong những thành công to lớn không thể phủ nhận, là đổi mới nhận thức về tôn giáo và công tác tôn giáo. Sự đổi mới nhận thức về tôn giáo, có thể nói, được đánh dấu từ Nghị quyết 24/NQ-TW (1990) Về tăng cường công tác tôn giáo trong tình hình mới, với 3 luận điểm mang tính bƣớc ngoặt: Tôn giáo còn tồn tại lâu dài; Tín ngƣỡng tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân; Đạo đức tôn giáo có nhiều điểm phù hợp với công cuộc xây dựng xã hội mới. Nếu nhƣ trƣớc đây, quan điểm, chính sách về tôn giáo thể hiện tập trung trong các Nghị quyết, Chỉ thị của Đảng Cộng sản Việt Nam thì từ khi đất nƣớc đổi mới đến nay, Nhà nƣớc thực hiện nguyên tắc quản lý xã hội bằng pháp luật.

Trong những năm gần đây, luật pháp về tôn giáo đã không ngừng đƣợc xây dựng, sửa đổi bổ sung, hoàn thiện và có những đóng góp quan trọng trong việc củng cố khối đoàn kết, phát huy sức mạnh nội lực của toàn dân tộc trong phát triển kinh tế và giữ vững ổn định chính trị - xã hội. Luật pháp về tôn giáo là một lĩnh vực khá mới ở Việt Nam song cũng đã đƣợc các nhà khoa học, các chuyên gia trong hoạt động thực tiễn quan tâm. Nhà nƣớc pháp quyền quản lý tôn giáo bằng pháp luật, nhƣng tôn giáo lại là những thực thể xã hội vô cùng đặc biệt, tinh tế. Vì thế, muốn xây dựng và thực thi luật pháp về tôn giáo một cách hiệu quả thì chúng ta không chỉ nắm vững luật pháp mà cần phải hiểu biết về tôn giáo.

7 luan an Từ góc độ nghiên cứu tôn giáo và luật pháp về tôn giáo ở Việt Nam, đã có một số công trình liên quan đƣợc trình bày dƣới dạng các bài báo, sách chuyên khảo, luận văn, luận án. Các công trình đó đã luận bàn nhiều vấn đề về tôn giáo và pháp quyền. Tuy nhiên, các hƣớng nghiên cứu sâu về luật pháp trong mối liên hệ hữu cơ với tôn giáo, đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay, còn mỏng, góc độ tiếp cận cũng khác nhau. Thực tiễn của đời sống và công tác tôn giáo trong bối cảnh mới không ngừng biến đổi, trong khi hệ thống pháp luật tôn giáo đã bộc lộ những bất cập.

Nhiều vấn đề luật pháp liên quan đến tôn giáo trong quá khứ nhƣ vấn đề tài sản, vấn đề tƣ cách pháp nhân của các tổ chức tôn giáo, hoạt động truyền giáo, sinh hoạt tôn giáo của ngƣời nƣớc ngoài,. vẫn chƣa có câu trả lời hợp lý. Những vấn đề phát sinh trong hoạt động tôn giáo nhƣ hoạt động xã hội của các tôn giáo, việc quy định các chế tài vi phạm chính sách tôn giáo , tôn giáo và vấn đề an ninh, trật tự,… chƣa đƣợc pháp luật điều chỉnh, bổ sung kịp thời. Những thiếu sót đó đã góp phần gây ra tình trạng lúng túng, thiếu thống nhất, thậm chí vi phạm pháp luật trong đời sống tôn giáo, trong công tác quản lý, làm hạn chế vai trò của các tôn giáo cũng nhƣ hiệu quả của công tác quản lý nhà nƣớc về tôn giáo.

Pháp luật và nhà nƣớc là hai yếu tố của thƣợng tầng kiến trúc luôn có mối quan hệ hữu cơ không thể tách rời. Muốn đời sống tôn giáo, công tác tôn giáo phát triển hài hòa và bền vững, nhà nƣớc phải quản lý xã hội nói chung và quản lý các hoạt động tôn giáo nói riêng một cách minh bạch bằng luật pháp. Điều đó có nghĩa, việc xây dựng một nhà nƣớc pháp quyền hoàn chỉnh là cách tốt nhất để giải quyết ổn thỏa vấn đề tôn giáo. Do vậy, nhu cầu xây dựng một nhà nƣớc pháp quyền thực sự là đòi hỏi, là yêu cầu lớn và trực tiếp của đời sống tôn giáo Việt Nam đƣơng đại.

Trong bối cảnh toàn cầu hoá đang lan tỏa sâu rộng vào nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, trong một số trƣờng hợp cụ thể, vấn đề tôn giáo ở nƣớc ta có thể trở thành một vấn đề nhạy cảm để các tổ chức quốc tế và quốc gia khác lợi dụng làm công cụ thực hiện những mục đích chính trị và kinh tế vụ lợi của họ. Vì vậy, một mặt, cần xây dựng luật pháp về tôn giáo ở nƣớc ta trong giai đoạn hiện nay theo hƣớng hội nhập hơn nữa với các công ƣớc quốc tế. Mặt khác, cần đặt vấn đề 8 luan an xây dựng và hoàn thiện luật pháp về tôn giáo trong mối quan hệ biện chứng giữa các bộ phận cấu thành của đời sống xã hội. Việc tìm hiểu kinh nghiệm xây dựng luật pháp về tôn giáo của một số nƣớc trên thế giới và tiến trình xây dựng, hoàn thiện luật pháp về tôn giáo ở Việt Nam, chỉ ra thành tựu cũng nhƣ những vấn đề còn tồn tại của công tác này trong giai đoạn hiện nay là một việc rất cần làm.

Tuy nhiên, cho đến nay chƣa có nhiều công trình đƣợc triển khai theo hƣớng này một cách bài bản và có hệ thống. Với những lý do nêu trên, chúng tôi chọn chủ đề: “Tôn giáo và luật pháp về tôn giáo trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành Tôn giáo học. Mục đích và nhiệm vụ của luận án 2. Mục đích của luận án: Tìm hiểu mối quan hệ giữa tôn giáo và luật pháp, tiến trình xây dựng luật pháp về tôn giáo trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam, trên cơ sở đó nêu lên những vấn đề cần tiếp tục giải quyết để hoàn thiện hệ thống pháp luật này, góp phần xây dựng nhà nƣớc pháp quyền của dân, do dân và vì dân.

Nhiệm vụ của luận án: Để thực hiện đƣợc mục đích trên, luận án cần giải quyết những nhiệm vụ sau: Thứ nhất, nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn để hình thành luật pháp về tôn giáo ở Việt Nam; tìm hiểu kinh nghiệm xây dựng luật pháp về tôn giáo ở một số quốc gia, từ đó có cái nhìn tham chiếu về tình hình xây dựng luật pháp về tôn giáo ở Việt Nam. Thứ hai, nghiên cứu tiến trình xây dựng, hoàn thiện luật pháp về tôn giáo ở Việt Nam; nêu lên những thành tựu và hạn chế của công tác xây dựng và hoàn thiện luật pháp về tôn giáo ở nƣớc ta hiện nay, chỉ ra nguyên nhân của những thành tựu và hạn chế đó. Thứ ba, nêu lên những vấn đề cần tiếp tục giải quyết trong quá trình hoàn thiện luật pháp về tôn giáo ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, từ đó đƣa ra một số đề xuất và khuyến nghị. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 9 luan an 3.