Luận án nghiên cứu văn bia phật giáo thế kỷ xvii xviii tỉnh bắc ninh

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ==================== NGUYỄN QUANG HÀ NGHIÊN CỨU VĂN BIA PHẬT GIÁO THẾ KỶ XVII - XVIII TỈNH BẮC NINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM HÀ NỘI - 2022 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ==================== NGUYỄN QUANG HÀ NGHIÊN CỨU VĂN BIA PHẬT GIÁO THẾ KỶ XVII - XVIII TỈNH BẮC NINH Ngành: Hán Nôm Mã ngành: 9.04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. Đinh Khắc Thuân HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan: Luận án tiến sĩ “Nghiên cứu văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh” là do tôi thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn khoa học của GS. Đinh Khắc Thuân và chƣa từng đƣợc công bố. Các số liệu nêu ra trong luận án là trung thực, khách quan.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan của mình. Hà Nội, ngày 18 tháng 5 năm 2022 Tác giả luận án LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc, các thầy, cô đang giảng dạy, công tác tại Học viện khoa học xã hội (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và nghiên cứu tại Học viện. Tôi xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy hƣớng dẫn khoa học GS. Đinh Khắc Thuân đã tận tình hƣớng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tôi xin trân trọng cám ơn Lãnh đạo Khoa Hán Nôm (thuộc Học viện Khoa học xã hội) và Lãnh đạo Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), các nhà nghiên cứu đi trƣớc, cùng bạn bè, đồng nghiệp đã tạo điều kiện thuận lợi và luôn động viên khích lệ trong quá trình học tập và viết luận án. Nghiên cứu sinh xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới quý thầy, cô trong Hội đồng đánh giá luận án và xin ghi nhận những gợi ý, đóng góp chân thành của quý thầy, cô để nghiên cứu sinh có điều kiện bổ sung hoàn thiện luận án đạt kết quả cao nhất. Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn đến gia đình - những ngƣời thân yêu nhất của tôi đã luôn luôn giúp đỡ, động viên để tôi hoàn thành luận án này. Hà Nội, ngày 18 tháng 5 năm 2022 Tác giả luận án MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU VĂN BIA PHẬT GIÁO VÀ VĂN BIA TỈNH BẮC NINH, NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA. Khái lƣợc phân loại theo loại hình văn bia nói chung. Vị trí địa lý và lịch sử hình thành tỉnh Bắc Ninh. Tình hình các di tích lịch sử tỉnh Bắc Ninh và di tích Phật giáo.

Những nghiên cứu về văn bia và văn bia tỉnh Bắc Ninh. Tổng quan chung về tình hình nghiên cứu văn bia ở Việt Nam. Nghiên cứu trực tiếp và những nghiên cứu liên quan đến tƣ liệu văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Ninh. Những vấn đề đặt ra cho việc nghiên cứu văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII ở tỉnh Bắc Ninh.

30 Tiểu kết chƣơng 1. 31 Chƣơng 2: KHẢO SÁT VĂN BẢN VĂN BIA PHẬT GIÁO THẾ KỶ XVII - XVIII TỈNH BẮC NINH. Phân loại loại hình văn bia thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh. Phân loại theo địa phƣơng hành chính hiện nay qua các đợt sƣu tầm.

Phân loại theo niên đại. Nghiên cứu văn bản học văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh. Tác giả soạn văn bia. Tác giả là những vị thiền sƣ.

Tác giả soạn văn bia là những ngƣời đỗ đại khoa. Thợ san khắc văn bia. 57 Tiểu kết chƣơng 2. 59 Chƣơng 3: VĂN BIA VỚI NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ MỘT SỐ NGÔI CHÙA TIÊU BIỂU.

Văn bia phản ánh địa thế, phong thuỷ. Văn bia phản ánh về ý nghĩa của tên gọi và quy mô, diện mạo của một số ngôi chùa. Giá trị của những văn bia thế kỷ XVII - XVIII cho biết thêm thông tin về ngôi chùa thời Lý, Trần và Lê sơ. Nguyên nhân chính dẫn đến việc nhiều ngôi chùa lớn đƣợc xây dựng, trùng tu vào thế kỷ XVII - XVIII.

Tham gia của tầng lớp quý tộc, quan lại cao cấp.2 Trải qua binh hỏa cần phải trùng tu, xây dựng. Các hoạt động khắc in kinh Phật. Hệ thống tƣợng thờ và các hoạt động khác. Một số ngôi chùa tiêu biểu tỉnh Bắc Ninh thế kỷ XVII - XVIII.

92 Tiểu kết chƣơng 3. 98 Chương 4: GÓP PHẦN NGHIÊN CỨU TÔNG PHÁI, SƯ TỔ CHÙA BẮC NINH 100 4. Về vấn đề tông phái. Về những danh tăng tiêu biểu thế kỷ XVII - XVIII.

Chân Nguyên thiền sƣ (1647 - 1726) - Ngƣời nối dòng Phật giáo Trúc Lâm. Chuyết Chuyết Thiền sƣ (1590 - 1644) - Ngƣời mở đầu phái Lâm Tế ở Việt Nam. Vị thiền sƣ truyền thừa của phái Lâm tế. Trịnh Thập - Trịnh Lân Giác (1696 - 1733) và phái Trúc Lâm chùa Hàm Long.

Ảnh hƣởng, mối quan hệ của một số ngôi chùa nổi tiếng, của một số danh tăng tiêu biểu. Những nét văn hóa và sinh hoạt Phật giáo. Văn bia Phật giáo thể hiện triết lý nhân sinh. Quy định về lễ nghi khi thờ cúng Hậu Phật.146 Tiểu kết chƣơng 4.

149 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.153 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 154 PHỤ LỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN BNPTTK Bắc Ninh phong thổ tạp kí Ch Chùa ĐNNTC Đại Nam nhất thống chí ĐVSKTT Đại Việt sử kí toàn thư EFEO Viện Viễn đông Bác Cổ (Pháp) h Huyện No Ký hiệu Viện nghiên cứu Hán Nôm Nđ Niên đại NPHMVKCH Những phát hiện mới về Khảo cổ học St Sƣu tầm thx Thị xã T Tỉnh TBHNH Thông báo Hán Nôm học Tc Tạp chí Tg Tổng Th Thôn Tk Thế kỷ Tr Trấn Tr Trang TTTB Tổng tập thác bản Văn khắc Hán Nôm Việt Nam VHLKHXHVN Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam VNCHN Viện Nghiên cứu Hán Nôm X Xã DANH MỤC BẢNG Bảng 1: Thể hiện tƣơng quan dân số, diện tích và mật độ dân cƣ các huyện, thành phố, thị xã của tỉnh Bắc Ninh, năm 2020. 15 Bảng 2: Bảng thể hiện sự phân bố của các chùa Tk XVII - XVIII (theo đơn vị huyện). 35 Bảng 3: Bảng thống kê thể hiện số lƣợng văn bia Phật giáo Tk XVII - XVIII theo niên hiệu.

37 Bảng 4 : Bảng thống kê số lƣợng các hạng mục đƣợc đề cập trên văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII ở tỉnh Bắc Ninh:. Tính cấp thiết của đề tài Bắc Ninh là một vùng đất cổ có lịch sử phát triển lâu đời. Nơi đây từ hàng ngàn năm trƣớc đã hình thành nên làng xóm, khu vực quần cƣ đông đúc. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, Bắc Ninh là “Cái nôi” trƣởng thành của ngƣời Việt cổ.

Ở đây, đã xuất hiện nhiều di tích, di chỉ có niên đại thời kỳ Văn hóa Đông Sơn và Tiền Đông Sơn. Trong một ngàn năm Bắc thuộc, vùng đất Bắc Ninh thuộc Giao Châu thời thuộc Hán với Luy Lâu (Nay là Thuận Thành - Bắc Ninh) là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của Giao Châu, sánh ngang với Bành Thành và Lạc Dƣơng (Trung Quốc). Đến thời Tùy (TK VI, VII), Luy Lâu vẫn là một trong những trung tâm Phật giáo quan trọng, gần đây, các nhà nghiên cứu cũng đã phát hiện đƣợc văn bia, di vật quý của Phật giáo thời kỳ này. Trong tƣơng lai, nếu tiến hành khai quật mở rộng khu vực Luy Lâu nói riêng và nhiều di tích Phật giáo quan trọng của tỉnh Bắc Ninh nói chung có lẽ còn có nhiều phát hiện thú vị.

Thời kỳ độc lập tự chủ, trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh, Phật giáo phát triển mạnh mẽ cùng nhiều ngôi chùa nổi tiếng xuất hiện bởi Bắc Ninh là quê hƣơng của nhà Lý - một triều đại tôn sùng Phật giáo. Có thể nói từ trƣớc triều đại nhà Lý (Thời Đinh- Tiền Lê), đã xuất hiện nhiều vị cao tăng từng trụ trì nhiều ngôi chùa trên đất Diên Uẩn - Thiên Đức - (Bắc Ninh). Rất tiếc, những văn bia Phật giáo của thời kỳ Đinh - Tiền Lê và triều đại nhà Lý trên đất Bắc Ninh đến nay không còn lƣu giữ đƣợc. Qua một số tƣ liệu văn bia mới phát hiện cho biết, sang thời Trần, nhiều ngôi chùa ở tỉnh Bắc Ninh cũng đã đƣợc hình thành.

Thiền phái Trúc Lâm thời Trần rất phát triển ở nhiều nơi, trên một địa bàn rộng lớn trong đó tỉnh Bắc Ninh cũng là nơi dừng chân tu đạo của Tam Tổ (Trần Nhân Tông, Huyền Quang, Pháp Loa) cùng các vị cao tăng, học sĩ đã tham gia soạn bia, trùng tu chùa chiền. Đánh giá về vị trí địa chính trị của Bắc Ninh trong lịch sử, nhà nghiên cứu Phạm Thị Thùy Vinh viết: “. Có lẽ, do điều kiện lịch sử địa lý như vậy, nên trong lịch sử, Kinh Bắc đã từng là kinh đô của các triều đại: Thục An Dương Vương năm 257- 208 trước công nguyên tại xã Cổ Loa, huyện Đông Ngàn; Nhà Tiền Lý (từ năm 544- 603) tại Long Biên, Ngô Quyền sau chiến thắng quân Nam Hán trên sông 1 Bạch Đằng, lại khôi phục lại kinh đô Cổ Loa. Cũng chính từ điều kiện tự nhiên có nhiều thuận lợi, đã góp phần đưa Kinh Bắc trở thành một vùng đất văn hiến của cả nước mà tiêu biểu nhất là sự ra đời của vương triều Lý.

Sang thời Lê, đặc biệt vào thời kỳ Lê Trung hƣng (Tk XVII - XVIII), xã hội có nhiều biến động, nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra, đây cũng là thời kỳ ở Bắc Ninh xuất hiện nhiều thƣơng nhân giàu có, nhiều đại địa chủ góp tiền của hƣng công xây dựng nhiều ngôi chùa khang trang bề thế. Bên cạnh các đại địa chủ góp công sức xây dựng chùa và những cơ sở tín ngƣỡng, nhiều bậc Vƣơng công, Quận chúa cũng đứng ra tổ chức xây dựng, trùng tu chùa trở thành những đại danh lam nổi tiếng, nhƣ Chùa Dâu, chùa Bút Tháp, chùa Phật Tích … và nhiều ngôi chùa nổi tiếng khác. Đặc biệt, nguồn tƣ liệu văn bia Phật giáo Tk XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh hiện còn lƣu giữ tại các di tích trong tỉnh với một số lƣợng lớn chƣa đƣợc nghiên cứu một cách hệ thống. Theo thống kê bƣớc đầu của chúng tôi, hiện nay số lƣợng văn bia Phật giáo trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh số lƣợng hơn 382 văn bia đã đƣợc in dập, lƣu trữ trong viện Nghiên cứu Hán Nôm.

Trên thực tế, số lƣợng có lẽ còn lớn hơn. Đồng thời với 174 văn bia do EFEO (sƣu tầm) và 208 văn bia do VNCHN (sƣu tầm) với số lƣợng hàng trăm ngôi chùa có niên đại từ Tk XVII - XVIII về trƣớc.