Luận án Giáo phận Thái Bình: Lịch sử, thực trạng và vấn đề đặt ra - Hà Xuân Bàn

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HÀ XUÂN BÀN GIÁO PHẬN THÁI BÌNH: LỊCH SỬ, THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA Ngành : Tôn giáo học Mã số: 62 22 03 09 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1.TS Nguyễn Hồng Dương 2.TS Chu Văn Tuấn Hà Nội, 2017 LỜI CAM ĐOAN * * * Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Trên cơ sở kế thừa, phát triển những công trình nghiên cứu đi trước, những tư liệu điền giã, khảo sát của tác giả luận án đưa ra bức tranh tổng quát về giáo phận Thái Bình trong lịch sử và hiện tại, Đồng thời rút ra đặc điểm của giáo phận Thái Bình, nêu lên những vấn đề đang đặt ra và đề xuất một số khuyến nghị đối với người đứng đầu giáo phận và các nhà quản lý của chính quyền địa phương. Kết quả nghiên cứu này là trung thực và không trùng lặp hoặc sao chép của công trình nào khác. Hà Nội, ngày 18 tháng 10 năm 2017 Nghiên cứu sinh Hà Xuân Bàn LỜI CẢM ƠN * * * Tôi xin được cảm ơn Ban Giám đốc Học viện Khoa học xã hội, Phòng Quản lý đào tạo, Khoa Tôn giáo học cùng các quý thầy, cô của Học viện Khoa học xã hội đã giúp đỡ, tạo điều kiện để tôi hoàn thành chương trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tôi xin được cảm ơn Tạp chí Công an nhân dân - Tổng cục Chính trị Công an Nhân dân, Bộ Công an - nơi tôi đang công tác, đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi học tập và hoàn thành luận án. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Hồng Dương và PGS.TS Chu Văn Tuấn đã hết lòng dìu dắt, tận tình chỉ bảo, hướng dẫn để tôi hoàn thành luận án này. Xin được cảm ơn Ban Tôn giáo, Ủy ban Nhân dân tỉnh Thái Bình, Ủy ban Nhân dân tỉnh Hưng Yên, các giáo sĩ và giáo dân Công giáo ở giáo phận Thái Bình đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt thời gian điền dã và nghiên cứu luận án. Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã khích lệ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập.

Xin chân thành cảm ơn. Hà Nội, ngày 18 tháng 10 năm 2017 Nghiên cứu sinh Hà Xuân Bàn DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN BC/BCĐ Báo cáo/ Ban Chỉ đạo Caritas Caritas International (Hiệp hội của 164 tổ chức quốc tế cứu trợ Quốc tế nhân đạo và phục vụ phát triển xã hội của Giáo hội Công giáo Rôma hoạt động tại hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ trên toàn thế giới). Caritas Ủy ban Bác ái xã hội của Giáo hội Công giáo tại Việt Nam, trực Việt Nam thuộc Hội đồng Giám mục Việt Nam điều hành, thành viên của Caritas Quốc tế CT/BNV Chỉ thị/ Bộ Nội vụ CT-TTg Chỉ thị - Thủ tướng HĐGX Hội đồng Giáo xứ HĐGH Hội đồng Giáo họ Nxb Nhà xuất bản NĐ-CP Nghị định - Chính phủ HHĐGMVN Hội đồng Giám mục Việt Nam HĐTV Hội đồng Tư vấn HĐLM Hội đồng Linh mục HĐKT Hội đồng Kinh tế HĐMV Hội đồng Mục vụ LM Linh mục DANH MỤC SƠ ĐỒ TRONG LUẬN ÁN STT TÊN SƠ ĐỒ Trang 1 Sơ đồ 2.1: Quá trình hình thành phát triển giáo xứ, họ đạo 33 2 Sơ đồ 2.2: Cơ cấu tổ chức giáo hội cơ sở 39 MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN 7 1.1- LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 7 1.2- KHUNG LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ KHÁI NIỆM 17 Chương 2: LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA GIÁO 25 PHẬN THÁI BÌNH 2.1- THỜI KỲ TỪ BUỔI ĐẦU ĐẾN THỜI ĐIỂM THÀNH LẬP THÀNH 25 LẬP GIÁO PHẬN (1638-1936) 2.2- THỜI KỲ TỪ THỜI ĐIỂM THÀNH LẬP GIÁO PHẬN (1936) ĐẾN 50 NĂM 1954 2.3- THỜI KỲ TỪ NĂM 1954 ĐẾN NAY 56 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 67 Chương 3: THỰC TRẠNG ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO Ở GIÁO PHẬN THÁI 69 BÌNH 3.1- THỰC TRẠNG TỔ CHỨC HÀNH CHÍNH ĐẠO VÀ CƠ CẤU TỔ CHỨC 69 GIÁO HỘI 3.2- THỰC TRẠNG HÀNG GIÁO SĨ, GIÁO DÂN, TU SĨ 81 3.3- THỰC TRẠNG NIỀM TIN, THỰC HÀNH NIỀM TIN TÔN GIÁO VÀ 96 HOẠT ĐỘNG XÃ HỘI TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 110 Chương 4: ĐẶC ĐIỂM GIÁO PHẬN THÁI BÌNH, NHỮNG VẤN ĐỀ 111 ĐẶT RA VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ 4.1- ĐẶC ĐIỂM GIÁO PHẬN THÁI BÌNH 111 4.2- NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 122 4.2- MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ 126 TIỂU KẾT CHƯƠNG 4 140 KẾT LUẬN 143 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài luận án Giáo phận có vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống tổ chức giáo hội chặt chẽ có tính toàn cầu từ trung ương (Tòa Thánh) đến giáo hội địa phương (giáo phận) và giáo hội cơ sở (giáo xứ) của Công giáo.

Giám mục có toàn quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp quyết định mọi mặt hoạt động của Công giáo trong phạm vi giáo phận phụ trách dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Giáo hoàng và trên cơ sở giáo luật. Vì vậy, xu hướng hoạt động hay sự thịnh, suy của Giáo hội Công giáo phụ thuộc vào từng giáo phận, nhất là người đứng đầu tổ chức này. Để hiểu rõ về Công giáo, cần đi sâu nghiên cứu kỹ từng giáo phận. Công giáo được truyền vào Việt Nam từ thế kỷ XVI, đến nay đã là tôn giáo có số lượng tín đồ đứng thứ hai (sau Phật giáo) ở nước ta với trên 6,5 triệu tín đồ, chiếm gần 7% dân số cả nước, thiết lập được một hệ thống tổ chức chặt chẽ dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Toà thánh Vatican, với 26 giáo phận, khoảng 3.000 giáo xứ, trên 4.000 linh mục, gần 20.000 tu sĩ nam, nữ, 8 đại chủng viện và hơn 5.500 cơ sở thờ tự.

Lịch sử truyền giáo ở Việt Nam diễn ra lâu dài và phức tạp. Do đó, việc nghiên cứu để có hướng tác động làm cho Công giáo ở Việt Nam thực sự gắn bó, đồng hành với dân tộc, giúp cho công tác quản lý nhà nước vừa bảo đảm được quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của công dân vừa làm cho hoạt động của giáo hội tuân thủ pháp luật Nhà nước, góp phần củng cố khối đại đoàn kết dân tộc để tập trung xây dựng, phát triển đất nước càng có ý nghĩa cấp thiết hơn bao giờ hết. Là một trong 26 giáo phận của Giáo hội Công giáo Việt Nam, giáo phận Thái Bình tập trung chủ yếu ở địa giới hành chính của tỉnh Thái Bình và một phần tỉnh Hưng Yên. Đây là những địa bàn có vị trí quan trọng về chính trị, kinh tế, văn hóa của Bắc Bộ.

Được thành lập từ năm 1936 đến nay, giáo phận Thái Bình nhìn chung theo xu hướng hoà đồng với cộng đồng dân cư và đã góp phần tô thắm thêm lịch sử của địa phương. Tuy nhiên, quá trình du nhập và phát triển, do nhiều nguyên nhân khác nhau hoạt động Công giáo ở giáo phận Thái Bình cũng nảy sinh những vấn đề phức tạp. Thậm chí đã có thời kỳ gây xung đột, dẫn đến sự mặc cảm, kỳ thị khá nặng nề của những người không theo Công giáo đối với Công giáo. Hiện nay, 1 hoạt động tôn giáo ở giáo phận Thái Bình cũng đang xuất hiện nhiều vấn đề phức tạp liên quan đến công tác quản lý nhà nước.

Để hiểu được nguồn gốc, bản chất nhằm đưa ra những kiến giải về những mâu thuẫn phát sinh từ Công giáo và đề xuất hướng giải quyết có cơ sở khoa học, cần thiết phải có sự nghiên cứu, nhìn nhận dưới góc độ tôn giáo học. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay Đảng, Nhà nước ta cũng như các địa phương Thái Bình, Hưng Yên đang đẩy mạnh thực hiện công cuộc đổi mới, mở cửa hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng vào khu vực và trên phạm vi thế giới, phát triển kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, theo đó việc quản lý tôn giáo nói chung và đối với hoạt động tôn giáo của giáo phận Thái Bình nói riêng cũng cần có sự đổi mới cho phù hợp. Nghiên cứu về giáo phận Thái Bình một mặt chỉ ra những đặc tính chung của một giáo phận về tổ chức, về thành phần Dân Chúa về đời sống tôn giáo, mặt khác qua nghiên cứu về một giáo phận cụ thể sẽ thấy được tính đặc thù về lịch sử hình thành, về đời sống tôn giáo, về hội nhập văn hóa… của mỗi giáo phận, mặc dù đó là tôn giáo độc thần với hệ thống tổ chức chặt chẽ, được điều hành bởi một giáo luật chung. Xuất phát từ những lý do trên, tác giả chọn vấn đề: “Giáo phận Thái Bình: Lịch sử, thực trạng và những vấn đề đặt ra” cho đề tài luận án tiến sĩ Tôn giáo học của mình.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài luận án 2. Mục đích Trên cơ sở phân tích làm rõ lịch sử hình thành, thực trạng hoạt động tôn giáo và những vấn đề đặt ra của giáo phận Thái Bình hiện nay, luận án đề xuất một số khuyến nghị góp phần phát huy mặt tích cực, hạn chế những bất cập của Công giáo ở địa phương. Nhiệm vụ - Nghiên cứu làm rõ khái quát lịch sử hình thành và phát triển của giáo phận Thái Bình 2 - Làm rõ thực trạng Công giáo ở giáo phận Thái Bình trên các phương diện cộng đồng (giáo dân, giáo sĩ, nhà tu hành, tổ chức giáo hội), niềm tin tôn giáo và thực hành niềm tin tôn giáo, các hoạt động xã hội, văn hóa, … - Nêu lên những vấn đề đặt ra, từ đó đề xuất một số khuyến nghị đối với giáo hội và chính quyền địa phương. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án 3.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là lịch sử và thực trạng giáo phận Thái Bình, tập trung vào một số vấn đề cơ bản là: cộng đồng tôn giáo, niềm tin tôn giáo và thực hành niềm tin tôn giáo cũng như mối quan hệ tương tác đối với các thiết chế văn hóa, chính trị đương thời. Phạm vi nghiên cứu Về không gian, trong phạm vi địa giới hành chính của hai tỉnh Thái Bình và Hưng Yên mà giáo phận Thái Bình đang hiện diện.