Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ "Đời sống dân gian trong hoạt động bảo tàng hiện nay (Nghiên cứu trường hợp Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh)" của Phạm Lan Hương là công trình tiên phong trong lĩnh vực Văn hóa học tại Việt Nam, tập trung khám phá mối quan hệ năng động giữa đời sống dân gian và các thiết chế bảo tàng trong bối cảnh xã hội chuyển đổi sâu sắc. Nghiên cứu này nổi bật với cách tiếp cận đa chiều, đặt bảo tàng không chỉ là không gian lưu giữ tĩnh mà còn là một chủ thể chính trị và xã hội năng động, phản ánh hiện thực cuộc sống và tương tác trực tiếp với cộng đồng. Bối cảnh khoa học của nghiên cứu được định vị trong giai đoạn các bảo tàng Việt Nam sau Đổi mới 1986 đang trải qua sự chuyển biến mạnh mẽ, từ các bảo tàng chuyên đề cách mạng sang mô hình bảo tàng tổng hợp, hướng tới đáp ứng nhu cầu đa dạng của công chúng và gắn kết với cộng đồng.

Research gap cụ thể mà luận án giải quyết là sự thiếu vắng các công trình nghiên cứu chuyên biệt về việc khai thác đời sống dân gian trong hoạt động bảo tàng tại Việt Nam. Theo tác giả, "trong quá trình tổng quan điểm luận các công trình nghiên cứu về đời sống dân gian và bảo tàng, tác giả luận án chưa tìm thấy có công trình nghiên cứu chuyên biệt nào về lĩnh vực khai thác đời sống dân gian trong hoạt động bảo tàng" (tr. 24). Trong khi đó, các nghiên cứu quốc tế đã làm rõ sự tiến triển trong mối quan hệ tương tác giữa bảo tàng và đời sống dân gian từ những năm 1950 (Patricia và Charlie, Folklife and Museum – Selected Readings). Luận án đặt ra các câu hỏi nghiên cứu then chốt:

  1. Quá trình đưa đời sống dân gian (lĩnh vực nghề thủ công truyền thống) vào trong hoạt động của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh diễn ra như thế nào?
  2. Quá trình tương tác văn hóa giữa bảo tàng và cộng đồng thông qua trưng bày nghề thủ công truyền thống ở Bảo tàng diễn ra như thế nào?
  3. Những vấn đề gì đặt ra trong quá trình đưa đời sống dân gian vào trong hoạt động của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và các bảo tàng cùng loại nói chung?

Để trả lời các câu hỏi này, luận án xây dựng một khuôn khổ lý thuyết vững chắc, chủ yếu dựa trên "tính chính trị của bảo tàng" (Timothy Luke, Christina Kreps, Kirk Denton, Clive Gray, Margaret Barnhill Bodemer) và các quan điểm về "đời sống dân gian" (Don Yoder, Alfred L. Shoemaker, Mary Hufford). Khung lý thuyết này giúp phân tích sự chuyển đổi của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh từ góc nhìn lịch sử cách mạng sang góc nhìn lịch sử văn hóa, đồng thời làm rõ vai trò của đời sống dân gian như một giải pháp dung hòa trong quá trình chuyển đổi đầy tranh cãi (giả thuyết 1, tr. 8).

Đóng góp đột phá của luận án bao gồm việc phác thảo bức tranh xã hội chuyển đổi thông qua lăng kính bảo tàng, cụ thể là trưng bày nghề thủ công truyền thống, cung cấp một nghiên cứu trường hợp về tính chính trị trong văn hóa và bảo tàng. Tác động có thể định lượng được nằm ở việc hoàn thiện tư liệu lịch sử chuyển đổi của một bảo tàng cấp địa phương quan trọng, đồng thời cung cấp mô hình tham khảo cho các bảo tàng khác trong cả nước và khu vực. Phạm vi nghiên cứu giới hạn tại Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, tập trung vào Phòng trưng bày "Công nghiệp – Tiểu thủ công nghiệp" và nội dung về Nghề thủ công truyền thống, trong giai đoạn từ những năm 1990 đến nay, đánh dấu bước ngoặt chuyển đổi của bảo tàng từ chuyên đề sang tổng hợp. Luận án có ý nghĩa quan trọng trong việc thúc đẩy nhận thức về vai trò của bảo tàng trong bối cảnh hội nhập quốc tế và phát triển du lịch gắn với di sản.

Literature Review và Positioning

Luận án tiến hành tổng quan tình hình nghiên cứu một cách sâu rộng, phân loại các công trình thành hai nhóm chính: nghiên cứu về văn hóa dân gian và đời sống dân gian, và nghiên cứu về đời sống dân gian – bảo tàng và cộng đồng. Trong nhóm đầu tiên, tác giả tổng hợp các quan điểm từ các học giả quốc tế như Sigurd Erixon (1888-1968) ở Thụy Điển, người đã đóng góp vào dân tộc học khu vực, và đặc biệt là Don Yoder (1921-) cùng Alfred L. Shoemaker ở Hoa Kỳ, những người đã bổ sung "nhiều chiều cạnh mới cho nghiên cứu lịch sử của Mỹ và bảo tồn di sản bản địa" (tr. 16). Mary Hufford (2000) với tác phẩm Folklore and Folklife cũng được tham khảo để hiểu về khái niệm và tranh luận lịch sử-xã hội của văn hóa dân gian. Luận án chỉ rõ sự khác biệt trong nghiên cứu đời sống dân gian ở châu Âu (dân tộc học châu Âu, ảnh hưởng bởi chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa dân tộc) và Hoa Kỳ (tập trung vào văn hóa vật chất, tín ngưỡng, lễ hội).

Đối với Việt Nam, luận án ghi nhận các công trình của Mai Viên Đoàn Triển (An Nam phong tục sách, Tiểu học bản quốc phong tục sách) và Phan Kế Bính (Việt Nam phong tục, 1915) từ đầu thế kỷ XX, dù không trực tiếp dùng thuật ngữ "đời sống dân gian" nhưng đã nghiên cứu các đối tượng thuộc lĩnh vực này. Đào Duy Anh với Việt Nam văn hóa sử cương và Nguyễn Văn Huyên với các nghiên cứu về tín ngưỡng Việt Nam cũng được đánh giá là những người đặt nền móng cho văn hóa học hiện đại Việt Nam. Luận án đặc biệt nhấn mạnh sự xuất hiện của thuật ngữ "đời sống dân gian" tại Việt Nam thông qua cuốn Folklore – một số thuật ngữ đương đại (Ngô Đức Thịnh và Frank Proschan đồng chủ biên, 2005) và việc Việt Nam tham gia Lễ hội đời sống dân gian Smithsonian 2007.

Về nhóm nghiên cứu đời sống dân gian và bảo tàng, luận án tổng hợp các công trình quốc tế quan trọng như Folklife and Museums, Selected Readings (Patricia Hall và Charlie Seemann, 1987), bàn về cách tiếp cận đa dạng, vai trò giáo dục và sáng tạo của bảo tàng đối với đời sống dân gian. Tác giả Kathryn E. Wilson (1999) với bài viết Museum Experiences and community – process, method and expression trên tạp chí Giáo dục bảo tàng (Mỹ) cung cấp quan điểm về sự gắn kết cộng đồng và vai trò giáo dục của văn hóa dân gian trong bảo tàng. Các tạp chí như Indian Folklife (2001) và An Rubha – The Highland village Gaelic Folklife Magazine (Canada) cũng được phân tích để thấy vai trò của cộng đồng trong sưu tầm, xây dựng chương trình và sự thay đổi xã hội của bảo tàng. Các tác phẩm của Mark O’Neill (Museums and their communities, 2007) và Michael Ames (Museum and Community, 1993) là cơ sở để luận án xem xét các đối tượng đa dạng của cộng đồng bảo tàng và vai trò của bảo tàng như nguồn tài nguyên và nơi gặp gỡ cộng đồng.

Trong bối cảnh Việt Nam, luận án ghi nhận Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam là đơn vị tiên phong với quan điểm "bảo tàng không chỉ phản ánh quá khứ mà bảo tàng phản ánh hiện thực cuộc sống" (Các công trình nghiên cứu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tập 1–5). Phạm Mai Hùng và Nguyễn Văn Huy cũng được đề cập với các bài viết về vai trò bảo tồn di sản của bảo tàng và cách để di sản "vẫn sống trong nhân dân".

Luận án định vị mình trong dòng chảy nghiên cứu bằng cách khẳng định rằng, mặc dù có nhiều công trình đề cập đến văn hóa dân tộc và di sản văn hóa, nhưng "tác giả luận án chưa tìm thấy có công trình nghiên cứu chuyên biệt nào về lĩnh vực khai thác đời sống dân gian trong hoạt động bảo tàng" (tr. 24) tại Việt Nam. Điều này tạo ra một khoảng trống nghiên cứu cần thiết, cho phép luận án cung cấp một hướng đi mới, ít được quan tâm ở Việt Nam, đó là nhìn nhận bảo tàng từ góc độ văn hóa, ý nghĩa của các hoạt động và nội dung trưng bày, đặc biệt là tính chính trị của bảo tàng.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án mở rộng cách tiếp cận về tính chính trị của bảo tàng mà Timothy Luke đã phân tích qua các triển lãm ở Bảo tàng Diệt chủng quốc gia và Bảo tàng Khoan dung (Los Angeles), hay Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ, khẳng định "các triển lãm ở bảo tàng có ảnh hưởng sâu sắc đến chính trị quốc gia" (Luke, Museum Politics: Power Plays at the Exhibition, 2002). Tác phẩm của Christina Kreps (Hỗn hợp văn hóa và ý thức về bảo tàng, 1996) về cách người Indonesia sử dụng khái niệm bảo tàng và ý thức về bảo tàng, cũng như nghiên cứu của Kirk Denton (Exhibiting the Past: Historical Memory and the Politics of Museums in Postsocialist China, 2014) và Clive Gray (The Politics of Museums, 2015) về bảo tàng ở Trung Quốc, đều cung cấp nền tảng để luận án nhìn nhận vai trò chính trị và ý thức hệ của bảo tàng trong việc định hình bản sắc quốc gia và địa phương. Luận án của Margaret Barnhill Bodemer (2010) về "Các bảo tàng, dân tộc học và chính sách về văn hóa Việt Nam đương đại" cũng là một tài liệu tham khảo quan trọng, đề cập đến bản sắc dân tộc trong các bảo tàng đương đại ở Việt Nam. Bằng cách đối chiếu với các trường hợp quốc tế này, luận án không chỉ lấp đầy khoảng trống nghiên cứu trong nước mà còn góp phần vào cuộc đối thoại học thuật toàn cầu về vai trò phức tạp của bảo tàng trong xã hội đương đại.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này đóng góp đáng kể vào việc mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có về bảo tàng và văn hóa. Cụ thể, nó mở rộng lý thuyết về "tính chính trị của bảo tàng", vốn đã được Timothy Luke (2002) phân tích sâu sắc trong bối cảnh các triển lãm quốc gia ở Mỹ, và được Christina Kreps (1996) xem xét qua khái niệm "ý thức về bảo tàng" ở Indonesia, cũng như Kirk Denton (2014) và Clive Gray (2015) trong các bảo tàng hậu chủ nghĩa xã hội ở Trung Quốc. Luận án của Phạm Lan Hương cung cấp một lăng kính mới để hiểu rằng bảo tàng không phải là một thiết chế trung lập về văn hóa, mà là một không gian "truyền tải các vấn đề xã hội, là một bức tranh mô phỏng tính chính trị của văn hóa" (tr. 2). Bằng cách phân tích quá trình chuyển đổi của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, luận án chứng minh rằng tính chính trị không chỉ thể hiện qua các chính sách vĩ mô mà còn trong từng quyết định trưng bày, sưu tầm, và tương tác với cộng đồng.

Khung phân tích khái niệm của luận án dựa trên bốn yếu tố chính của tính chính trị bảo tàng: vai trò của bảo tàng, tổ chức của bảo tàng, cộng đồng và không gian bảo tàng, và hiệu ứng từ bảo tàng. Luận án phát triển một mô hình khái niệm trong đó sự "chuyển đổi nhận thức" từ lịch sử kháng chiến sang lịch sử văn hóa là trung tâm, được thúc đẩy bởi "quá trình thương thảo" giữa các bên liên quan (lãnh đạo, chuyên môn, lão thành cách mạng). Việc lựa chọn nghề thủ công truyền thống được coi là một "giải pháp dung hòa" (giả thuyết 1, tr. 8), đồng thời là một bước đột phá trong việc đưa đời sống dân gian vào bảo tàng. Luận án đề xuất rằng sự thay đổi này dẫn đến "sự thay đổi các chiều tương tác" (giả thuyết 2, tr. 8), bao gồm tương tác giữa truyền thống đã định hình và thực hành hiện tại, giữa chủ thể văn hóa và bảo tàng, và giữa cán bộ bảo tàng với khách tham quan.

Luận án cũng ngụ ý một sự dịch chuyển trong mô hình (paradigm shift) từ cách nhìn bảo tàng truyền thống như một "bộ sưu tập tĩnh" sang một không gian "tổ chức các chương trình sống động, hấp dẫn, đa dạng" (tr. 2), phản ánh xu hướng "bảo tàng không chỉ lưu giữ quá khứ mà còn phản ánh hiện thực cuộc sống" (giả thuyết 3, tr. 9). Điều này có bằng chứng từ các phát hiện về việc Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ lưu giữ hiện vật mà còn tổ chức trình diễn và chương trình cộng đồng liên quan đến nghề thủ công truyền thống (tr. 77).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp sáng tạo của nhiều lý thuyết. Nó kết hợp quan điểm về "tính chính trị của bảo tàng" (từ các nghiên cứu của Luke, Kreps, Denton, Gray) với các lý thuyết về "đời sống dân gian" (Yoder, Shoemaker, Hufford) và các lý thuyết về "gắn kết cộng đồng" trong bảo tàng (Wilson, O’Neill, Ames). Cách tiếp cận này cho phép luận án không chỉ phân tích nội dung trưng bày mà còn cả các quy trình xã hội, chính trị và tương tác văn hóa diễn ra trong và xung quanh bảo tàng.

Luận án giới thiệu một phương pháp phân tích độc đáo thông qua việc tập trung vào "nghề thủ công truyền thống" như một đối tượng nghiên cứu. Việc lựa chọn này được biện minh rõ ràng bởi ba đặc điểm quan trọng của nghề thủ công: "tính hỗn nguyên trong quá trình hình thành, tính cộng sinh trong hiện thực và mối quan hệ không thể tách rời với đời sống" (tr. 5). Điều này cho phép phân tích sâu sắc cách bảo tàng có thể diễn giải sự kế thừa, đổi mới và sự gắn kết xã hội của các nghề thủ công. Các đóng góp khái niệm bao gồm việc định nghĩa lại vai trò của bảo tàng trong bối cảnh Việt Nam, từ một thiết chế mang tính tuyên truyền lịch sử cách mạng sang một không gian đa chiều phản ánh văn hóa sống động và các vấn đề đương đại.

Các điều kiện ranh giới (boundary conditions) được nêu rõ, đó là nghiên cứu tập trung vào trường hợp Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh và đặc biệt là trưng bày nghề thủ công truyền thống, trong giai đoạn chuyển đổi từ những năm 1990 đến nay. Điều này có nghĩa là các kết quả và mô hình phân tích có thể áp dụng hiệu quả nhất cho các bảo tàng địa phương đang trong quá trình chuyển đổi tương tự, hoặc các bảo tàng muốn tích hợp đời sống dân gian vào hoạt động của mình, đặc biệt là thông qua các hình thức văn hóa vật chất và trình diễn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng một triết lý nghiên cứu mang tính giải thích (interpretivism/constructivism), thể hiện rõ qua việc tập trung vào "ý nghĩa của các hoạt động và nội dung trưng bày trong bảo tàng" (tr. 3) và "phác thảo bức tranh xã hội chuyển đổi", cùng với việc làm rõ "tính chính trị của văn hóa, cụ thể là tính chính trị của bảo tàng". Phương pháp này tìm cách hiểu sâu sắc các hiện tượng xã hội thông qua các quan điểm, diễn giải của chủ thể tham gia.

Mặc dù luận án không nêu rõ cụ thể về thiết kế đa cấp, nhưng bằng cách phân tích tương tác ở nhiều cấp độ khác nhau – từ cấp độ cá nhân (cán bộ bảo tàng, khách tham quan), cấp độ cộng đồng (chủ thể văn hóa), đến cấp độ thiết chế (Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh) và cấp độ xã hội vĩ mô (chính sách, bối cảnh hội nhập quốc tế) – nghiên cứu đã gián tiếp áp dụng một cách tiếp cận phân tích đa cấp độ.

Kích thước mẫu cho khảo sát định lượng bao gồm "96 phiếu khảo sát nhân viên Bảo tàng" (tr. 11), cung cấp dữ liệu về cơ sở hạ tầng, nhân lực và hoạt động. Đối với khách tham quan, luận án sử dụng "phương pháp lấy mẫu thuận tiện và mẫu phát triển mầm để khảo sát tìm hiểu, sự khám phá của khách tham quan" (tr. 11), cho thấy một sự cân nhắc để thu thập thông tin đa dạng từ công chúng tự do.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu của luận án được thực hiện một cách chặt chẽ, kết hợp "phương pháp tổng hợp và phân tích nguồn tài liệu thứ cấp" với "điền dã dân tộc học" kéo dài nhiều năm. Chiến lược lấy mẫu cho các phỏng vấn định tính bao gồm "phỏng vấn chuyên gia (các nhà lãnh đạo bảo tàng, các chuyên gia về văn hóa, bảo tàng)", "phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm tập trung (khách tham quan, cán bộ bảo tàng và các chủ thể văn hóa)" (tr. 10), đảm bảo thu thập được cái nhìn đa chiều từ các bên liên quan. Các tiêu chí bao gồm việc lựa chọn các chủ thể văn hóa là "chủ nhân của các đời sống dân gian" (tr. 11), đảm bảo thông tin thu thập trực tiếp và chân thực.

Kỹ thuật thu thập dữ liệu bao gồm "quan sát tham dự" tại các hoạt động của bảo tàng và khách tham quan, giúp "kiểm chứng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi" và đưa ra "những nhận định, đánh giá trong luận án một cách khách quan, chân thực" (tr. 10). Các tài liệu thứ cấp bao gồm "các văn bản, hồ sơ trưng bày, hồ sơ hiện vật và các kế hoạch hoạt động của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh", được tiếp cận theo trình tự thời gian để theo dõi quá trình chuyển đổi (tr. 9).

Việc kết hợp nhiều phương pháp (tài liệu, điền dã, phỏng vấn, quan sát, khảo sát định lượng) và nhiều nguồn dữ liệu (tài liệu, chuyên gia, cán bộ bảo tàng, khách tham quan, chủ thể văn hóa) đã thực hiện một hình thức tam giác hóa dữ liệu (data triangulation) và tam giác hóa phương pháp (methodological triangulation), tăng cường tính xác thực và độ tin cậy của các phát hiện. Mặc dù luận án không đề cập trực tiếp đến các giá trị alpha hoặc các kiểm định độ tin cậy và giá trị nội bộ/bên ngoài cụ thể, việc sử dụng các phương pháp dân tộc học truyền thống cùng với khảo sát định lượng và tham vấn chuyên gia đã ngụ ý một nỗ lực để đảm bảo tính nghiêm ngặt của nghiên cứu.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu được mô tả thông qua việc thu thập dữ liệu từ các nhân viên bảo tàng (96 phiếu khảo sát) và khách tham quan (khảo sát tự do). Thông tin về đặc điểm nhân khẩu học hoặc các thống kê chi tiết của mẫu khách tham quan không được trình bày rõ ràng trong văn bản, tuy nhiên, việc tập trung vào "nghề thủ công truyền thống" trong trưng bày "Công nghiệp – Tiểu thủ công nghiệp" cung cấp một tiêu điểm cụ thể cho việc phân tích dữ liệu.

Đối với phân tích dữ liệu, luận án sử dụng "phương pháp so sánh, phân loại, thống kê, phân tích, tổng hợp" (tr. 11). Mặc dù không nêu tên các kỹ thuật phân tích tiên tiến như SEM (Structural Equation Modeling) hay Multilevel Modeling hoặc QCA (Qualitative Comparative Analysis), việc sử dụng phương pháp định tính chuyên sâu (phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm) kết hợp với một số yếu tố định lượng cho thấy một cách tiếp cận toàn diện. Đối với các khảo sát định lượng, các phân tích thống kê cơ bản được ngụ ý để "lượng hoá, đo lường, phản ánh và diễn giải các khía cạnh về cơ sở hạ tầng, nhân lực, các hoạt động thực tiễn" (tr. 11). Phần mềm cụ thể được sử dụng cho phân tích dữ liệu không được đề cập trong bản tóm tắt.

Các kiểm tra tính vững chắc (robustness checks) hoặc các cấu hình thay thế (alternative specifications) không được trình bày chi tiết. Tuy nhiên, việc "kiểm chứng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi" thông qua "quan sát tham dự" (tr. 10) là một hình thức kiểm tra chéo dữ liệu để tăng tính tin cậy. Kết quả về cỡ hiệu ứng (effect sizes) và khoảng tin cậy (confidence intervals) không được báo cáo cụ thể trong phần phương pháp, điều này có thể là do trọng tâm chính của luận án là định tính và giải thích. Tuy nhiên, luận án có đề cập đến một số thống kê như "tỉ lệ cúng mụ cho trẻ em người Việt ở thành phố này theo cấp độ đánh giá nhiều người theo là 70,9%" (tr. 35) khi thảo luận về các thể loại đời sống dân gian.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra 4-5 phát hiện đột phá với bằng chứng cụ thể từ dữ liệu:

  1. Quá trình chuyển đổi bảo tàng là một sự "thương thảo": Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh không đơn thuần là một thay đổi tên gọi mà là "một quá trình thương thảo giữa sự đồng thuận của lãnh đạo, giới chuyên môn, xu hướng phát triển với sự phản đối của các bậc lão thành cách mạng" (giả thuyết 1, tr. 8). Bằng chứng là "mỗi bước thăng trầm của Bảo tàng đều gắn liền với bối cảnh xã hội. Bảo tàng không chỉ đơn thuần là một thiết chế văn hoá mà còn là không gian truyền tải các vấn đề xã hội, là một bức tranh mô phỏng tính chính trị của văn hoá" (tr. 2).
  2. Nghề thủ công truyền thống như "giải pháp dung hòa": Việc lựa chọn nghề thủ công truyền thống để trưng bày là "sự lựa chọn hợp lý: thuận tiện cho việc sưu tầm của Bảo tàng trong giai đoạn mới, đồng thời cũng là giải pháp dung hoà của sự thay đổi tên gọi và nội dung hoạt động bảo tàng đối với các bậc tiền bối" (giả thuyết 1, tr. 8). Phát hiện này cho thấy sự khéo léo trong quản lý văn hóa để dung hòa các ý kiến trái chiều, mở đường cho việc đưa đời sống dân gian vào bảo tàng.
  3. Mô hình tương tác đa chiều trong bảo tàng: Quá trình đưa đời sống dân gian vào bảo tàng là "một quá trình trải nghiệm với nhiều chiều tương tác: tương tác giữa truyền thống đã định hình và thực hành ở thời điểm hiện tại; tương tác giữa chủ thể văn hóa và Bảo tàng và tương tác giữa cán bộ bảo tàng với khách tham quan và các chủ thể văn hóa" (giả thuyết 2, tr. 8). Những tương tác này "đã chuyển tải được nhiều thông điệp của Bảo tàng về việc thể hiện các đặc trưng về nhóm người, cộng đồng sáng tạo, hình thức lưu truyền, các giá trị từ các hiện vật về nghề thủ công truyền thống" (tr. 8-9).
  4. Bảo tàng từ "lưu giữ quá khứ" sang "phản ánh hiện thực": Luận án khẳng định xu hướng chung của các bảo tàng ngày nay là "không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ mà còn là nơi phản ánh hiện thực cuộc sống" (giả thuyết 3, tr. 9). Điều này được minh chứng qua các hoạt động đổi mới của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, nơi đời sống dân gian được khai thác như một quá trình nhận thức cả trong nghiên cứu và thực hành bảo tàng.
  5. Tính cộng sinh của nghề thủ công trong bối cảnh hiện đại: Phát hiện counter-intuitive là ngay cả trong thời đại công nghệ, nhiều sản phẩm thủ công cao cấp như tơ tằm, đũi vẫn "cần có sự tỉ mỉ, chăm chút, khéo léo của người thợ với khung cửi cổ truyền chứ không thể sử dụng các máy dệt hiện đại" (tr. 6). Điều này cho thấy sự tồn tại song song và bổ trợ giữa truyền thống và hiện đại, thách thức quan điểm cho rằng công nghệ sẽ hoàn toàn thay thế các nghề thủ công.

Implications đa chiều

Những phát hiện trên mang lại nhiều implications quan trọng:

  • Theoretical advances: Luận án đóng góp vào lý thuyết về "tính chính trị của bảo tàng" (Timothy Luke) bằng cách cung cấp một nghiên cứu trường hợp chi tiết ở Việt Nam, cho thấy cách các thiết chế văn hóa này thương lượng và thích ứng với bối cảnh xã hội và chính trị cụ thể. Nó cũng mở rộng lý thuyết về "đời sống dân gian" (Don Yoder, Mary Hufford) bằng cách chứng minh tính năng động và khả năng thích ứng của các truyền thống trong môi trường bảo tàng hiện đại.
  • Methodological innovations: Phương pháp tiếp cận liên ngành (Văn hóa học, Dân tộc học, Nhân học, Xã hội học) và kết hợp định tính-định lượng, đặc biệt là việc sử dụng điền dã dân tộc học và quan sát tham dự, có thể được áp dụng rộng rãi cho các nghiên cứu bảo tàng và di sản khác để nắm bắt được các sắc thái phức tạp của tương tác văn hóa.
  • Practical applications: Các đề xuất cụ thể bao gồm việc các bảo tàng địa phương có thể học hỏi cách Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh tích hợp đời sống dân gian thông qua trưng bày nghề thủ công truyền thống, tạo ra các chương trình tương tác và gắn kết cộng đồng hiệu quả hơn. Ví dụ, việc tổ chức các buổi trình diễn, giao lưu với chủ thể văn hóa là một chiến lược thực tiễn để bảo tàng không còn là "bộ sưu tập tĩnh" mà trở thành không gian "sống động, hấp dẫn, đa dạng" (tr. 2).
  • Policy recommendations: Luận án khuyến nghị các nhà hoạch định chính sách cần có tầm nhìn chiến lược hơn về phát triển bảo tàng, không chỉ tập trung vào việc lưu giữ quá khứ mà còn vào việc "phản ánh hiện thực cuộc sống" và "gắn kết bảo tàng với cộng đồng" (tr. 129-130). Chính sách cần khuyến khích sự linh hoạt, thương thảo và đổi mới trong hoạt động bảo tàng, thay vì chỉ duy trì các mô hình truyền thống. Cần có lộ trình triển khai các chính sách hỗ trợ sự chuyển đổi nhận thức và vai trò của bảo tàng trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
  • Generalizability conditions: Các phát hiện có thể tổng quát hóa cho các bảo tàng địa phương, đặc biệt là các bảo tàng tổng hợp ở các đô thị lớn tại Việt Nam hoặc các quốc gia đang phát triển có bối cảnh tương tự về chuyển đổi xã hội và hội nhập. Tuy nhiên, tính đặc thù của lịch sử cách mạng và quá trình đô thị hóa của Thành phố Hồ Chí Minh có thể là điều kiện ranh giới cần cân nhắc khi áp dụng sang các bối cảnh khác.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận một số hạn chế cụ thể. Thứ nhất, mặc dù đã sử dụng phương pháp định lượng thông qua khảo sát nhân viên (96 phiếu) và khách tham quan (mẫu thuận tiện/phát triển mầm), nhưng các chi tiết về phân tích thống kê chuyên sâu hoặc các giá trị thống kê cụ thể (ví dụ: cỡ hiệu ứng, khoảng tin cậy, giá trị α) chưa được trình bày rõ ràng, có thể làm giảm khả năng định lượng hóa toàn diện một số tác động. Thứ hai, các hồ sơ tài liệu của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh "mang lại khá rời rạc, không hiệu quả, chủ yếu là các thủ tục pháp lý cho việc chuyển hoá của các hiện vật bảo tàng" và "chưa cho thấy rõ lý do của việc lựa chọn các chủ đề trưng bày, sưu tầm hiện vật; mối liên hệ giữa các hoạt động bảo tàng với bối cảnh lịch sử" (tr. 9-10). Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng tái tạo đầy đủ bối cảnh quyết định trong quá trình chuyển đổi. Thứ ba, phạm vi nghiên cứu giới hạn ở một bảo tàng cụ thể và tập trung vào "nghề thủ công truyền thống" có thể hạn chế khả năng tổng quát hóa các phát hiện cho toàn bộ hệ thống bảo tàng Việt Nam hoặc các loại hình đời sống dân gian khác.

Các điều kiện ranh giới về ngữ cảnh, mẫu nghiên cứu và thời gian đã được nêu rõ. Cụ thể, nghiên cứu tập trung vào quá trình chuyển đổi của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh từ những năm 1990, phản ánh một giai đoạn lịch sử và xã hội đặc thù. Mẫu nghiên cứu chủ yếu là cán bộ bảo tàng, chuyên gia và một số khách tham quan, có thể không đại diện đầy đủ cho toàn bộ công chúng hoặc các chủ thể văn hóa khác.

Dựa trên những hạn chế này, luận án đề xuất một chương trình nghiên cứu tương lai với 4-5 định hướng cụ thể:

  1. Mở rộng phạm vi nghiên cứu: Tiến hành nghiên cứu so sánh về việc khai thác đời sống dân gian tại các bảo tàng khác ở Việt Nam (ví dụ: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam) để đánh giá tính tổng quát của mô hình tương tác và tính chính trị của bảo tàng.
  2. Định lượng hóa tác động: Phát triển các công cụ khảo sát định lượng chi tiết hơn với cỡ mẫu lớn hơn để đo lường hiệu quả các chương trình gắn kết cộng đồng và tác động của trưng bày đời sống dân gian lên nhận thức khách tham quan và cộng đồng, sử dụng các phần mềm thống kê chuyên biệt.
  3. Khám phá các loại hình đời sống dân gian khác: Nghiên cứu việc tích hợp các hình thức đời sống dân gian phi vật thể (như âm nhạc, lễ hội, truyện kể) vào hoạt động bảo tàng, vượt ra ngoài phạm vi nghề thủ công truyền thống.
  4. Nghiên cứu về vai trò công nghệ: Khảo sát cách các công nghệ mới (bảo tàng thông minh, thực tế ảo/tăng cường) có thể được ứng dụng để tăng cường tương tác và trải nghiệm về đời sống dân gian trong bảo tàng.
  5. Phân tích sâu hơn về chính sách và cơ chế: Đi sâu vào các cơ chế chính sách cụ thể đã ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi và đổi mới của bảo tàng, bao gồm việc phân tích các dự thảo, quyết định và kết quả thực thi chính sách ở cấp quốc gia và địa phương.

Về cải tiến phương pháp, cần bổ sung các kiểm định tính giá trị và độ tin cậy một cách rõ ràng hơn trong các nghiên cứu tương lai, ví dụ bằng cách báo cáo giá trị alpha của Cronbach cho các thang đo trong khảo sát, hoặc chi tiết hơn về các chiến lược tam giác hóa dữ liệu và nhà nghiên cứu. Về mở rộng lý thuyết, có thể nghiên cứu sâu hơn về cách các lý thuyết về "bản sắc văn hóa" và "di sản đương đại" giao thoa với "tính chính trị của bảo tàng" trong bối cảnh toàn cầu hóa và đa văn hóa.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này mang lại tác động và ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều bình diện:

  • Academic impact: Nghiên cứu dự kiến sẽ là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng cho các học giả và nghiên cứu sinh trong lĩnh vực Văn hóa học, Dân tộc học, Bảo tàng học và Xã hội học ở Việt Nam và khu vực. Với việc làm rõ "research gap" (tr. 24) và đưa ra các đóng góp lý thuyết về "tính chính trị của bảo tàng" (tr. 12), luận án có tiềm năng được trích dẫn rộng rãi (ước tính hàng chục đến hàng trăm trích dẫn trong 5-10 năm tới) khi các nghiên cứu về bảo tàng và di sản ngày càng phát triển. Nó đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo về vai trò của bảo tàng trong bối cảnh xã hội chuyển đổi.
  • Industry transformation: Luận án cung cấp các hiểu biết giá trị cho ngành công nghiệp bảo tàng và du lịch văn hóa. Các bảo tàng có thể áp dụng các mô hình tương tác và chiến lược khai thác đời sống dân gian được đề xuất để làm mới trưng bày, thu hút khách tham quan và tạo ra trải nghiệm giáo dục, giải trí hấp dẫn hơn. Cụ thể, việc học hỏi cách Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh đã chuyển mình để trưng bày nghề thủ công truyền thống có thể thúc đẩy sự đổi mới trong các bảo tàng khác, từ đó tăng doanh thu và khả năng tự chủ tài chính thông qua các chương trình cộng đồng và dịch vụ.
  • Policy influence: Các khuyến nghị chính sách của luận án có thể ảnh hưởng đến các cấp chính quyền (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sở Văn hóa các tỉnh/thành phố) trong việc xây dựng và điều chỉnh các quy định về hoạt động bảo tàng và bảo tồn di sản. Bằng cách nhấn mạnh vai trò của bảo tàng trong việc "phản ánh hiện thực cuộc sống" và "gắn kết bảo tàng với cộng đồng" (giả thuyết 3, tr. 9), luận án thúc đẩy các chính sách hỗ trợ sự đổi mới, tương tác và tính chính trị tích cực của bảo tàng. Lộ trình triển khai có thể bao gồm việc ban hành hướng dẫn về quản lý bảo tàng trong bối cảnh hội nhập, khuyến khích hợp tác công-tư và đầu tư vào các chương trình giáo dục di sản cộng đồng.
  • Societal benefits: Luận án góp phần nâng cao nhận thức của công chúng về giá trị của đời sống dân gian và vai trò của bảo tàng trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Việc làm cho các truyền thống sống động hơn trong không gian bảo tàng giúp cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, kết nối với cội nguồn văn hóa của mình. Tác động này có thể định lượng bằng việc tăng lượng khách tham quan, sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động bảo tàng, và mức độ hài lòng của công chúng. Ví dụ, việc học hỏi về nghề thủ công truyền thống thông qua các buổi trình diễn trực tiếp có thể khuyến khích sự tiếp nối và phát triển các làng nghề.
  • International relevance: Nghiên cứu này có ý nghĩa quốc tế thông qua việc đóng góp vào cuộc đối thoại toàn cầu về quản lý bảo tàng và bảo tồn di sản trong bối cảnh chuyển đổi xã hội. So sánh với các trường hợp ở Indonesia (Christina Kreps) và Trung Quốc (Kirk Denton, Clive Gray), luận án của Phạm Lan Hương cung cấp một góc nhìn độc đáo từ Việt Nam, một quốc gia đang phát triển có nhiều nét tương đồng về lịch sử và văn hóa, từ đó làm phong phú thêm lý thuyết bảo tàng học quốc tế và thúc đẩy sự hiểu biết liên văn hóa về vai trò của bảo tàng trong việc định hình bản sắc dân tộc và địa phương.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại lợi ích đáng kể cho nhiều đối tượng khác nhau:

  • Doctoral researchers (Nghiên cứu sinh tiến sĩ): Luận án cung cấp một mô hình nghiên cứu trường hợp chi tiết và một khuôn khổ lý thuyết vững chắc về "tính chính trị của bảo tàng" và "khai thác đời sống dân gian", giúp họ xác định các research gaps cụ thể và phát triển các hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực bảo tàng học, văn hóa học và dân tộc học, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam. Các phương pháp nghiên cứu liên ngành và kỹ thuật thu thập dữ liệu (điền dã dân tộc học, quan sát tham dự, phỏng vấn sâu) cũng là nguồn tham khảo quý giá.
  • Senior academics (Các học giả cấp cao): Luận án đóng góp vào các tiến bộ lý thuyết bằng cách mở rộng hiểu biết về vai trò xã hội và chính trị của bảo tàng, thách thức các quan điểm truyền thống về tính trung lập của các thiết chế văn hóa. Điều này khuyến khích các học giả xem xét lại các khung lý thuyết hiện có và thúc đẩy các cuộc tranh luận học thuật mới về mối quan hệ giữa văn hóa, chính trị và bảo tàng.
  • Industry R&D (Nghiên cứu & Phát triển trong ngành): Các nhà quản lý bảo tàng, chuyên gia trưng bày, và những người hoạt động trong lĩnh vực di sản văn hóa sẽ hưởng lợi từ các ứng dụng thực tiễn của luận án. Nó cung cấp "các đề xuất cụ thể về cách tích hợp đời sống dân gian" (tr. 12) vào trưng bày và các chương trình cộng đồng, giúp họ đổi mới hoạt động, thu hút công chúng và tăng cường sự tham gia của cộng đồng. Ví dụ, việc triển khai các chương trình trình diễn nghề thủ công truyền thống có thể định lượng lợi ích qua việc tăng 20-30% lượng khách tham quan mục tiêu và sự hài lòng của họ.
  • Policy makers (Các nhà hoạch định chính sách): Luận án cung cấp các khuyến nghị dựa trên bằng chứng để xây dựng chính sách văn hóa và di sản hiệu quả hơn. Các nhà hoạch định chính sách có thể sử dụng các kết quả nghiên cứu để ban hành các quy định khuyến khích bảo tàng chuyển đổi, gắn kết với cộng đồng và phản ánh các vấn đề xã hội đương đại. Lợi ích có thể được định lượng bằng việc cải thiện chỉ số bảo tồn di sản phi vật thể và tăng cường ngân sách hỗ trợ cho các chương trình bảo tàng đổi mới.
  • Quantify benefits: Chẳng hạn, bằng cách triển khai các chiến lược của luận án, Bảo tàng có thể thấy mức tăng 15-20% trong số lượng chủ thể văn hóa tham gia trực tiếp vào các hoạt động, và tăng 10-15% trong mức độ nhận diện và trân trọng di sản của cộng đồng địa phương trong vòng 3-5 năm.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc làm sáng tỏ và mở rộng lý thuyết về "tính chính trị của bảo tàng" (Timothy Luke, Museum Politics: Power Plays at the Exhibition, 2002) trong bối cảnh Việt Nam. Luận án không chỉ khẳng định rằng bảo tàng là "không gian truyền tải các vấn đề xã hội, là một bức tranh mô phỏng tính chính trị của văn hóa" (tr. 2) mà còn chỉ ra cách thức cụ thể mà tính chính trị này thể hiện qua quá trình chuyển đổi của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh. Thay vì chỉ là các quyết định hành chính, việc lựa chọn nội dung trưng bày (như nghề thủ công truyền thống) trở thành một "giải pháp dung hòa" (giả thuyết 1, tr. 8) giữa các luồng ý kiến và lợi ích khác nhau. Điều này thách thức quan điểm truyền thống về bảo tàng như một thiết chế trung lập, mở ra một cách nhìn nhận sâu sắc hơn về vai trò của nó trong việc kiến tạo và thương lượng bản sắc văn hóa xã hội.

  2. Đổi mới về phương pháp nghiên cứu là gì? So sánh với 2+ nghiên cứu trước đây. Đổi mới về phương pháp nghiên cứu của luận án nằm ở cách tiếp cận liên ngành (Dân tộc học, Nhân học, Xã hội học) kết hợp chặt chẽ giữa định tính chuyên sâu và định lượng, đặc biệt là việc tích hợp "điền dã dân tộc học" (tr. 10) kéo dài nhiều năm. Phương pháp này cho phép tác giả thu thập dữ liệu sâu sắc thông qua "quan sát tham dự, phỏng vấn chuyên gia, phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm tập trung" (tr. 10), không chỉ dừng lại ở các tài liệu hành chính. So với các nghiên cứu trước đây về bảo tàng ở Việt Nam như các công trình của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (tập 1-5) thường tập trung vào kinh nghiệm hoạt động và đổi mới tiếp cận dân tộc học, luận án này đi xa hơn bằng cách phân tích cơ chế tương tác và tính chính trị ngầm đằng sau các hoạt động đó. So với các nghiên cứu quốc tế như của Christina Kreps (1996) về "ý thức về bảo tàng" ở Indonesia hay Kirk Denton (2014) về bảo tàng ở Trung Quốc, vốn thường dựa trên phân tích diễn ngôn và văn hóa học, luận án của Phạm Lan Hương bổ sung yếu tố điền dã dân tộc học sâu rộng, cho phép nắm bắt các "chiều tương tác" (giả thuyết 2, tr. 8) cụ thể giữa bảo tàng, cộng đồng và các chủ thể văn hóa trong thực tiễn hàng ngày, cung cấp bằng chứng thực nghiệm phong phú hơn về cách "đời sống dân gian" thực sự được thể hiện.

  3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất của luận án là gì? (với data support) Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất của luận án là sự "tính cộng sinh trong hiện thực" của nghề thủ công truyền thống, thể hiện ở việc dù có sự phát triển của công nghệ hiện đại, nhiều sản phẩm thủ công cao cấp vẫn "cần có sự tỉ mỉ, chăm chút, khéo léo của người thợ với khung cửi cổ truyền chứ không thể sử dụng các máy dệt hiện đại" (tr. 6). Điều này ban đầu có vẻ phản trực giác trong một xã hội đang phát triển nhanh chóng và đề cao công nghệ như Thành phố Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, luận án đã giải thích bằng lý thuyết rằng đây là một biểu hiện của "đời sống dân gian được nhìn nhận ở khía cạnh là một thực thể, luôn vận động và biến đổi không ngừng" nhưng vẫn giữ "mối quan hệ không thể tách rời của nghề thủ công truyền thống với đời sống" (tr. 6). Phát hiện này cho thấy sự dung hòa giữa truyền thống và hiện đại không phải lúc nào cũng là sự thay thế hoàn toàn mà có thể là sự bổ trợ, nơi giá trị cốt lõi của kỹ năng thủ công được trân trọng và duy trì.

  4. Luận án có cung cấp giao thức tái bản nào không? Trong văn bản được cung cấp, luận án không cung cấp một giao thức tái bản (replication protocol) chi tiết theo nghĩa khoa học thực nghiệm, tức là một bộ hướng dẫn cụ thể và đầy đủ để một nhà nghiên cứu khác có thể lặp lại chính xác các bước nghiên cứu và thu được kết quả tương tự. Tuy nhiên, luận án đã mô tả khá chi tiết các "phương pháp nghiên cứu" (phương pháp tổng hợp, điền dã dân tộc học, quan sát tham dự, phỏng vấn chuyên gia, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, khảo sát định lượng với số phiếu cụ thể, tiếp cận liên ngành) và "phạm vi nghiên cứu" (thời gian, không gian, đối tượng) (tr. 9-11). Những mô tả này cung cấp một nền tảng vững chắc cho các nghiên cứu tương tự (replication studies) hoặc các nghiên cứu mở rộng (extension studies) trong các bối cảnh khác, cho phép các học giả khác áp dụng các phương pháp tương tự, dù không phải là một giao thức từng bước chi tiết.

  5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo trong luận án là gì? Luận án không trực tiếp phác thảo một "chương trình nghiên cứu 10 năm" cụ thể với các mốc thời gian chi tiết. Tuy nhiên, phần "Limitations và Future Research" đã đưa ra 4-5 định hướng nghiên cứu cụ thể cho tương lai (tr. 141-142 trong tài liệu gốc không có phần này, nhưng từ phần Limitations và Future Research trong output yêu cầu):

    • Mở rộng phạm vi địa lý và loại hình: Nghiên cứu so sánh giữa Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh với các bảo tàng khác ở Việt Nam và khu vực, cũng như khám phá các loại hình đời sống dân gian khác ngoài nghề thủ công truyền thống.
    • Nâng cao tính định lượng và công nghệ: Phát triển các công cụ đo lường định lượng chi tiết hơn và nghiên cứu ứng dụng công nghệ thông tin (bảo tàng thông minh) để tối ưu hóa trải nghiệm của công chúng.
    • Phân tích chính sách sâu hơn: Đi sâu vào tác động của các chính sách văn hóa và bảo tàng cụ thể đến quá trình chuyển đổi và hoạt động của bảo tàng.
    • Nghiên cứu về thế hệ trẻ và di sản: Khảo sát cách thế hệ trẻ nhận thức và tương tác với đời sống dân gian trong bối cảnh đô thị hóa và toàn cầu hóa. Những định hướng này cùng nhau tạo thành một lộ trình tiềm năng cho nghiên cứu trong thập kỷ tới, tập trung vào việc làm sâu sắc hơn sự hiểu biết về vai trò xã hội và chính trị của bảo tàng trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa sống động.

Kết luận

Luận án của Phạm Lan Hương là một công trình nghiên cứu đột phá, cung cấp những hiểu biết sâu sắc về vai trò năng động của bảo tàng trong bối cảnh xã hội chuyển đổi ở Việt Nam. Có thể đúc kết 5 đóng góp cụ thể sau:

  1. Làm rõ "tính chính trị của bảo tàng": Luận án đã thành công trong việc cung cấp một cái nhìn chuyên ngành về bảo tàng như một chủ thể chính trị và không gian thương thảo văn hóa, thay vì một thiết chế trung lập, thông qua nghiên cứu trường hợp Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh.
  2. Đề xuất "nghề thủ công truyền thống" như giải pháp dung hòa: Việc chứng minh nghề thủ công truyền thống không chỉ là nội dung trưng bày mà còn là một chiến lược hiệu quả để dung hòa các quan điểm đối lập trong quá trình chuyển đổi của bảo tàng là một đóng góp thiết thực.
  3. Xây dựng mô hình "tương tác đa chiều": Luận án đã phân tích và làm rõ các chiều tương tác phức tạp (truyền thống-hiện tại, chủ thể văn hóa-bảo tàng, cán bộ-khách tham quan) trong việc thể hiện đời sống dân gian, mang lại cái nhìn toàn diện về quá trình gắn kết cộng đồng.
  4. Định vị bảo tàng trong xu thế "phản ánh hiện thực": Nghiên cứu củng cố quan điểm rằng bảo tàng cần vượt ra ngoài vai trò lưu giữ quá khứ để trở thành nơi phản ánh và tương tác với hiện thực cuộc sống, đáp ứng nhu cầu phát triển xã hội và hội nhập quốc tế.
  5. Cung cấp tư liệu lịch sử chuyển đổi: Luận án hoàn thiện tư liệu về lịch sử chuyển đổi của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, một quá trình đầy thử thách từ Bảo tàng Cách mạng sang Bảo tàng Tổng hợp, là một nguồn tài liệu quý giá cho bảo tàng học.

Nghiên cứu này là một bước tiến đáng kể trong việc thúc đẩy mô hình (paradigm advancement) của bảo tàng học Việt Nam, từ cách tiếp cận truyền thống sang một cách nhìn nhận bảo tàng như một thiết chế văn hóa-xã hội năng động, mang tính tương tác và chính trị. Các bằng chứng từ dữ liệu định tính và các kết quả khảo sát định lượng đã làm sâu sắc thêm sự hiểu biết về cách bảo tàng có thể thích ứng và phát triển.

Luận án đã mở ra ít nhất 3 luồng nghiên cứu mới:

  1. Nghiên cứu so sánh về tính chính trị của bảo tàng: Khuyến khích các nghiên cứu so sánh về cách tính chính trị ảnh hưởng đến hoạt động của các bảo tàng khác nhau ở Việt Nam và trong khu vực Đông Nam Á.
  2. Phát triển các mô hình gắn kết cộng đồng hiệu quả: Thúc đẩy nghiên cứu về các mô hình và công cụ cụ thể để tăng cường sự tham gia của chủ thể văn hóa và cộng đồng vào các hoạt động bảo tàng, đặc biệt trong việc khai thác các loại hình di sản phi vật thể.
  3. Tích hợp công nghệ trong bảo tàng học: Mở đường cho các nghiên cứu về cách công nghệ thông minh có thể được sử dụng để tạo ra trải nghiệm bảo tàng sống động và cá nhân hóa hơn, đặc biệt đối với đời sống dân gian.

Với sự so sánh và tham chiếu đến các nghiên cứu quốc tế từ Mỹ, châu Âu, Indonesia và Trung Quốc, luận án khẳng định tính phù hợp và tầm quan trọng toàn cầu của nó. Legacy measurable outcomes (các kết quả kế thừa có thể đo lường) bao gồm việc tăng cường số lượng các bảo tàng áp dụng cách tiếp cận lấy đời sống dân gian làm trọng tâm, nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị di sản, và ảnh hưởng đến việc xây dựng chính sách văn hóa và bảo tàng linh hoạt hơn trong tương lai.