Luận án tiến sĩ: Định hướng giá trị gia đình người Việt tại Việt Nam và Ba Lan - Học viện Khoa học Xã hội Mai Văn Hải

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI MAI VĂN HẢI ĐỊNH HƢỚNG GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH CỦA NGƢỜI VIỆT NAM SỐNG TẠI VIỆT NAM VÀ BA LAN LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC Hà Nội, 2021 luan an VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI MAI VĂN HẢI ĐỊNH HƢỚNG GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH CỦA NGƢỜI VIỆT NAM SỐNG TẠI VIỆT NAM VÀ BA LAN Ngành: Tâm lý học Mã số: 9.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Lê Văn Hảo Hà Nội, 2021 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ một công trình nào khác. Tác giả luận án Mai Văn Hải luan an LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, tôi xin dành những lời tri ân chân thành đến PGS.

Lê Văn Hảo, người đã tận tình động viên, khuyến khích và hướng dẫn tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn Khoa Tâm lý – Giáo dục, Học viện Khoa học Xã hội, Ban Giám hiệu và các phòng ban chức năng đã tổ chức giảng dạy, hỗ trợ tôi trong quá trình học tập. Tôi xin cảm ơn các thầy cô trong lĩnh vực tâm lý học đã chỉ bảo, góp ý cho tôi trong quá trình viết luận án. Tôi muốn bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, người thân và bạn bè đã động viên, hỗ trợ tôi trong quá trình học tập.

Tác giả luận án luan an MỤC LỤC Nội dung Trang Mở đầu. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án.

Tổng quan tình hình nghiên cứu về giá trị gia đình và định hƣớng giá trị gia đình. Nghiên cứu ở nƣớc ngoài về giá trị gia đình và định hƣớng giá trị gia đình. Các nghiên cứu về giá trị gia đình. Các nghiên cứu về định hướng giá trị gia đình.

Nghiên cứu ở Việt Nam về giá trị gia đình và định hƣớng giá trị gia đình. Hướng nghiên cứu về các giá trị nói chung của người Việt Nam trong đó có có giá trị gia đình. Hướng nghiên cứu về giá trị và định hướng giá trị gia đình thể hiện ở các mối quan hệ trong gia đình. Cơ sở lý luận về định hƣớng giá trị gia đình.

Lý luận về các giá trị phổ quát trên thế giới. Lý thuyết của Geert Hofstede. Lý thuyết của Shalom Schwartz. Lý thuyết của Inglehart.

Lý luận về giá trị. Lý luận về định hƣớng giá trị. Vai trò của định hướng giá trị. Lý luận về gia đình.

Một số chức năng cơ bản của gia đình. Lý luận về định hƣớng giá trị gia đình và định hƣớng giá trị gia đình của Việt Nam. Một số đặc điểm định hướng giá trị gia đình iệt Nam hiện nay. Định hướng giá trị gia đình iệt Nam truyền thống.

Định hướng giá trị gia đình của Ba Lan. Các yếu tố ảnh hƣởng tới định hƣớng giá trị gia đình. Yếu tố khách quan. Yếu tố cá nhân.

Tổ chức và phƣơng pháp nghiên cứu định hƣớng giá trị gia đình của ngƣời Việt Nam sống tại Việt Nam và Ba Lan. Tổ chức nghiên cứu. Giai đoạn nghiên cứu lý luận. Giai đoạn nghiên cứu thực tiễn.

Mẫu khách thể khảo sát thực trạng. Phƣơng pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu tài liệu. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi.

Phương pháp phỏng vấn sâu. Phương pháp phân tích chân dung. Xử lý kết quả nghiên cứu bằng thống kê toán học. Kết quả nghiên cứu thực tiễn định hƣớng giá trị gia đình của ngƣời Việt Nam sống tại Việt Nam và Ba Lan.

Định hƣớng giá trị nói chung của hai nhóm khách thể. Định hƣớng giá trị gia đình thể hiện trong chức năng của gia đình. Định hƣớng giá trị gia đình thể hiện trong các mối quan hệ cơ bản của gia đình. Mối quan hệ cha mẹ - con.

Mối quan hệ vợ - chồng. Ảnh hƣởng của một số yếu tố đến định hƣớng giá trị gia đình của hai nhóm. Thời gian nhập cư và định hướng giá trị gia đình. Ảnh hưởng của các yếu tố nghề nghiệp, giới và tuổi đến định hướng giá trị gia đình.

Phân tích chân dung tâm lý. Khách thể L. Khách thể Q. Khách thể K.

136 Thảo luận và Kết luận. Hạn chế của luận án và hƣớng nghiên cứu trong tƣơng lai. 147 Danh mục tài liệu tham khảo. 149 Công trình đã công bố Phụ lục luan an DANH MỤC CÁC BẢNG Tên bảng Trang Bảng 2.

Các giá trị phổ quát theo quan điểm của Hofstede 36 Bảng 2. Việt Nam và Ba Lan theo lý thuyết của Hofstede 37 Bảng 3.1: Thông tin về mẫu nghiên cứu 74 Bảng 3. Thông tin về các khách thể tham gia phỏng vấn sâu 84 Bảng 4. Đánh giá của hai nhóm về 10 giá trị trên thế giới theo quan điểm của 89 Schwartz Bảng 4.

Đánh giá của hai nhóm khách thể nhập cư và không nhập cư về các 91 giá trị phổ biến ở Việt Nam Bảng 4. Các giá trị quan trọng nhất theo nhận định của các khách thể 93 Bảng 4. Ý nghĩ đầu tiên xuất hiện khi nghĩ về gia đình của người nhập cư 96 Bảng 4. Niềm tin của hai nhóm khách thể về chức năng của gia đình 99 Bảng 4.

Xu hướng hành vi thể hiện chức năng của gia đình của hai nhóm 101 Bảng 4. Mối quan hệ giữa niềm tin và hành vi thể hiện chức năng của gia 102 đình Bảng 4. Niềm tin về mối quan hệ cha mẹ - con ở hai nhóm khách thể 103 Bảng 4. Xu hướng hành vi thể hiện mối quan hệ cha mẹ - con ở hai nhóm 106 khách thể Bảng 4.

Tương quan giữa niềm tin và xu hướng hành vi trong mối quan hệ 107 cha mẹ - con Bảng 4. Niềm tin của hai nhóm về mong muốn có con trai 108 Bảng 4. Xu hướng hành vi ở hai nhóm về mong muốn có con trai 109 Bảng 4. Mối quan hệ giữa niềm tin và xu hướng hành vi thể hiện việc mong 113 muốn có con trai Bảng 4.

Niềm tin của hai nhóm về mối quan hệ vợ - chồng 115 Bảng 4. Xu hướng hành vi của hai nhóm về mối quan hệ vợ - chồng 117 Bảng 4. Tương quan giữa niềm tin và xu hướng hành vi trong mối quan hệ 120 vợ - chồng luan an Bảng 4. Niềm tin và xu hướng hành vi của hai nhóm khách thể về vấn đề 122 tình dục Bảng 4.

So sánh đánh giá của hai nhóm nhập cư về mối quan hệ cha mẹ - 127 con Bảng 4. So sánh đánh giá của hai nhóm nhập cư về mối quan hệ vợ - chồng 128 luan an DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Tên sơ đồ, biểu đồ Trang Biểu đồ 2.1: Các chiều cạnh văn hóa theo lý thuyết về giá trị 38 của Schwartz Biểu đồ 2. Các chiều cạnh văn hóa theo lý thuyết của 39 Schwartz Biểu đồ 2.3: Lý thuyết của Inglehart về các giá trị trên thế giới 40 Biểu đồ 2. Khung lý thuyết của luận án 70 Biểu đồ 3.

Kết quả tìm kiếm nghiên cứu về giá trị gia đình 75 của người nhập cư gốc Việt Biểu đồ 3. Kết quả tìm kiếm nghiên cứu về định hướng giá 77 trị gia đình của người nhập cư Biểu đồ 4. Lý do thúc đẩy nhóm khách thể nhập cư ra nước 97 ngoài luan an MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Định hướng giá trị là một trong những khía cạnh quan trọng của con người.

Nó quy định điều người ta hướng đến, tìm kiếm trong cuộc sống của mình. Có thể nói, hệ giá trị cá nhân hướng tới sẽ quyết định việc cá nhân sống, hoạt động như thế nào nhằm vươn tới, đạt được điều họ cho là quan trọng, là hữu ích trong cuộc đời. Mặt khác, khi cá nhân rơi vào tình huống có sự sự xung đột các giá trị như giữa các nền văn hóa, các thế hệ thì việc cá nhân đó đánh giá điều gì là quan trọng sẽ giúp họ xử lý, tìm kiếm cách thức ứng xử phù hợp. Gia đình luôn là một trong những giá trị quan trọng và thiêng liêng nhất với con người.

Nhiều nghiên cứu về giá trị trên thế giới và Việt Nam đã chứng minh điều đó [5], [65], [66]. Trong thời đại toàn cầu hóa, hiện tượng di cư, nhập cư, cũng như hôn nhân đa quốc gia đang ngày càng trở nên phổ biến. Chính vì vậy, trong những năm gần đây, nhiều nghiên cứu về định hướng giá trị gia đình của người nhập cư trên thế giới đã được tiến hành. Những nghiên cứu đó thường tập trung vào quá trình tiếp biến và thích nghi với nền văn hóa [96], [60]; bản sắc văn hóa của người nhập cư [93], [88]; sự thay đổi trong các mối quan hệ của gia đình nhập cư [105], [36]; sự xung đột giữa các thế hệ trong gia đình người nhập cư [50]; hành vi và sự thực hiện đạo hiếu của con cái với cha mẹ [81]… Có thế nói, những nghiên cứu này đã thực sự hữu ích trong việc nâng cao hiểu biết về người nhập cư cũng như về sự đa dạng văn hóa trên bình diện toàn cầu.

Trong nhưng năm gần đây, một số nghiên cứu về định hướng giá trị gia đình của người Việt Nam tại nước ngoài đã được tiến hành. Rosenthal và đồng nghiệp (1996) đã nghiên cứu về trẻ vị thành niên Việt Nam sống tại Australia và chỉ ra thế hệ trẻ ít nhận mạnh vào các giá trị gia đình truyền thống hơn bố mẹ chúng [95]. Điểm qua một số công trình nghiên cứu như vậy, chúng ta có thể thấy dù người Việt Nam sống tại nước ngoài là một cộng đồng đông đảo và có bản sắc văn hóa rõ nét, nhưng vẫn chưa có nhiều nghiên cứu tập trung vào so sánh giá trị 1 luan an gia đình của hai nhóm trong và ngoài nước, so sánh sự giống nhau và khác biệt trong giá trị gia đình hiện nay với giá trị gia đình Việt Nam truyền thống. Theo thống kê của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, người Việt Nam sống tại nước ngoài ước tính khoảng 5,3 triệu người tại 130 quốc gia và vùng lãnh thổ (theo dangcongsan.vn, cập nhật lúc 17:22, Thứ ba, 24/11/2020).