Luận án tiến sĩ nghệ thuật nghệ thuật trang trí khảm sành sứ trên kiến trúc thời

Đầu thế kỷ XX, xã hội Việt Nam chứng kiến sự thâm nhập mạnh mẽ của văn hóa phương Tây. Triều đình nhà Nguyễn đứng trước những thay đổi sâu sắc về chính trị và xã hội. Vua Khải Định là vị hoàng đế có tư tưởng cởi mở với văn hóa ngoại lai. Ông ưa chuộng phong cách kiến trúc hiện đại của Pháp kết hợp cùng mỹ thuật cung đình truyền thống. Bối cảnh này thúc đẩy sự ra đời của những công trình kiến trúc mang phong cách tân cổ điển Á - Âu. Nghệ thuật khảm sành sứ thời Nguyễn giai đoạn này hấp thụ nhiều yếu tố tạo hình mới lạ. Các nghệ nhân tiếp nhận kỹ thuật xây dựng phương Tây như đổ bê tông, đắp vữa xi măng. Đồng thời, họ duy trì kỹ nghệ khảm ghép truyền thống của dân tộc. Sự hòa quyện này tạo ra nét thẩm mỹ độc nhất vô nhị trong lịch sử kiến trúc Việt Nam. Các đồ án trang trí không còn bó hẹp trong quy chuẩn cung đình nghiêm ngặt mà trở nên phóng khoáng, biểu cảm và đa dạng hơn.

Trong Quần thể di tích Cố đô Huế, nghệ thuật khảm ghép sành sứ giữ vị trí trung tâm trong hệ thống trang trí. Kỹ thuật này hiện diện trên hầu hết các bộ phận kiến trúc quan trọng. Bờ nóc, bờ mái, cổ diêm, đầu đao, bình phong và cột trụ đều được phủ kín bằng sành sứ. Khác với các triều vua tiền nhiệm vốn chú trọng chất liệu gỗ lim sơn son thếp vàng, thời Khải Định ưu tiên tuyệt đối cho nghệ thuật khảm gốm sứ. Lối trang trí này tạo nên vẻ đẹp nguy nga, rực rỡ dưới ánh sáng mặt trời. Ngoài ra, lớp sành sứ tráng men còn có khả năng chống thấm nước và chống rêu mốc vượt trội. Nhờ đó, các công trình lăng tẩm và cung điện giữ được độ bền vững cao qua thời gian. Nghệ thuật khảm sành sứ trở thành ngôn ngữ biểu đạt thị giác chủ đạo, khẳng định vị thế và uy quyền tối thượng của vương triều Nguyễn thời kỳ suy tàn.

Nghệ thuật khảm sành sứ đạt đến đỉnh cao kỹ nghệ nhờ nguồn nguyên liệu phong phú và tinh xảo. Triều đình Huế nhập khẩu khối lượng lớn đồ gốm sứ men màu từ Pháp, Trung Quốc và Nhật Bản. Cùng với đó, các lò gốm sứ truyền thống trong nước như Bát Tràng, Lái Thiêu cũng cung cấp nhiều loại phôi sứ chất lượng cao. Các nghệ nhân cung đình đập vỡ những chiếc bát, đĩa, bình hoa và chai thủy tinh màu để lấy mảnh ghép. Những mảnh sứ có tráng men bóng, màu sắc rực rỡ và độ phản quang cao được chọn lọc kỹ lưỡng. Sự xuất hiện của các chất liệu mới như thủy tinh màu ngoại nhập làm tăng thêm độ sâu và độ tương phản cho mảng khảm. Nguồn vật liệu đa dạng giúp bảng màu trang trí trở nên vô cùng sống động. Kỹ thuật xử lý vật liệu đạt tới độ chính xác hoàn hảo, biến những mảnh vỡ vô tri thành các tác phẩm nghệ thuật tinh mỹ.

Hệ thống đề tài khảm sành sứ thời Khải Định kế thừa sâu sắc các biểu tượng hoàng gia truyền thống. Hình tượng rồng xuất hiện với tần suất dày đặc trên bờ nóc, cột trụ và trần điện. Rồng thời kỳ này được tạo hình uốn lượn mạnh mẽ, mắt sáng, móng vuốt sắc nhọn, biểu trưng cho quyền lực thiên tử. Bên cạnh rồng, bộ tứ linh gồm long, lân, quy, phụng được khảm ghép tỉ mỉ trên các bình phong và cổ diêm. Đề tài tứ quý gồm mai, lan, cúc, trúc cũng được thể hiện sinh động, đại diện cho bốn mùa tươi tốt và phẩm cách thanh cao. Ngoài ra, các biểu tượng bát bửu, chữ Thọ, chữ Phúc và mây ngũ sắc xuất hiện xuyên suốt các công trình. Những mô típ này gửi gắm ước nguyện về sự trường thọ, may mắn và thịnh vượng cho quốc gia. Các nghệ nhân đã vận dụng linh hoạt kỹ thuật ghép mảnh sành sứ để thổi hồn vào từng linh vật.

Bên cạnh đề tài cổ điển, hoa văn họa tiết khảm gốm sứ thời Khải Định ghi nhận sự du nhập của nhiều yếu tố mới. Nghệ nhân khéo léo đưa vào các hình tượng phương Tây như đồng hồ quả lắc, đèn chùm, vương miện và thánh giá. Những họa tiết hoa lá cách điệu kiểu Baroque và Art Nouveau xuất hiện trang nhã trên các khung cửa sổ và diềm tường. Các chữ Hán truyền thống được lồng ghép hài hòa với các dải ruy băng và hoa hồng phương Tây. Sự kết hợp giữa hoa văn phương Đông và phương Tây tạo nên diện mạo thẩm mỹ độc đáo, không hề gượng ép. Nghệ nhân cung đình xử lý đường nét vô cùng uyển chuyển, giữ được sự cân đối tổng thể. Những đổi mới này phản ánh tư duy nghệ thuật cởi mở, phá vỡ những khuôn mẫu trang trí nghiêm cẩn của các triều đại trước.

Bố cục không gian khảm sành sứ tại lăng Khải Định tuân theo nguyên tắc phân chia mảng miếng chặt chẽ. Ở ngoại thất, nghệ nhân tập trung trang trí các trụ biểu, tam quan, sân bái đính và lan can rồng. Màu sắc ngoại thất thường trầm ấm với tông xám, đen, xanh rêu để hài hòa với cảnh quan thiên nhiên núi non. Ngược lại, không gian nội thất điện Khải Thành phô diễn sự rực rỡ tột bậc. Toàn bộ tường, trần và bệ thờ đều được khảm kín bằng sành sứ và thủy tinh lấp lánh. Bố cục trang trí nội thất chia thành từng ô hộc, khung viền theo chiều đứng và chiều ngang. Trung tâm của điện là bức bửu tán nặng hàng tấn bằng bê tông nhưng được khảm sứ trông nhẹ nhàng như dải lụa. Sự tương phản giữa ngoại thất thâm trầm và nội thất lộng lẫy tạo nên hiệu ứng thị giác mạnh mẽ cho người thưởng lãm.

Quy trình cắt gọt mảnh sứ yêu cầu sự khéo léo và chuẩn xác tuyệt đối. Nghệ nhân dùng kìm bấm chuyên dụng để bẻ và gọt các mảnh bát đĩa vỡ thành từng hình thù mong muốn. Mép cắt phải phẳng, nhẵn để khi ghép nối không để lộ kẽ hở vữa. Đối với các chi tiết phức tạp như mắt rồng, mỏ phượng hay nhụy hoa, nghệ nhân phải mài giũa tỉ mỉ từng milimet. Lớp vữa lót đóng vai trò cốt lõi trong việc giữ chặt mảnh sứ trên nền bê tông. Người thợ trát vữa đến đâu thì gắn mảnh sứ ngay đến đó để tránh vữa bị khô. Tốc độ thao tác phải nhanh và chuẩn xác. Các mảnh sứ được xếp khít khao, ăn khớp với nhau theo đường nét bản vẽ phác thảo. Kỹ thuật này tạo nên bề mặt trang trí phẳng mịn hoặc gồ ghề nổi khối theo đúng ý đồ nghệ thuật ban đầu.

Chất liệu và màu sắc trong khảm sành sứ thời Khải Định phong phú hơn hẳn các thời kỳ trước. Nghệ nhân sử dụng phối hợp nhiều dòng gốm sứ khác nhau từ men rạn, men ngọc đến men lam, men nhiều màu. Sự xuất hiện của chai thủy tinh màu xanh lá cây, xanh dương và vàng hổ phách đem lại độ trong suốt độc đáo. Bảng màu khảm sứ không chỉ giới hạn ở ngũ sắc truyền thống (xanh, đỏ, vàng, trắng, đen) mà mở rộng thêm nhiều tông màu trung gian như tím, hồng, cam, lục nhạt. Nghệ nhân tận dụng độ bóng tự nhiên của men sứ để bắt sáng, tạo hiệu ứng chuyển sắc lung linh dưới các góc nhìn khác nhau. Sự kết hợp giữa độ đục của đồ gốm dân gian và độ trong của thủy tinh ngoại nhập tạo nên chiều sâu không gian kỳ ảo cho tác phẩm.

Phù điêu gốm sứ trang trí thời Khải Định phát triển vượt bậc về nghệ thuật tạo hình nổi khối. Thay vì khảm phẳng đơn thuần, các nghệ nhân đắp nổi các lớp vữa dày rồi khảm sứ bao bọc bên ngoài. Các pho tượng quan lại, binh lính, ngựa đá và rồng chầu trên sân bái đính đều mang tính biểu cảm cao. Tại nội thất điện Khải Thành, các bức phù điêu tả cảnh bốn mùa, tranh phong cảnh và chim thú nổi khối 3D sống động. Từng nếp gấp áo mão, lông vũ chim phượng hay vảy rồng đều được lột tả sắc nét qua từng mảnh sứ cong. Nghệ thuật tạo hình này thể hiện sự kết hợp tài tình giữa điêu khắc tượng tròn và hội họa màu sắc. Bức phù điêu không chỉ đạt độ tinh xảo về thị giác mà còn phô diễn kỹ năng điêu luyện của bàn tay nghệ nhân xứ Huế.

Nghệ thuật trang trí thời Khải Định bắt nguồn sâu xa từ mỹ thuật cổ truyền Việt Nam. Kỹ nghệ khảm gốm sứ vốn xuất hiện từ các ngôi đình, chùa làng quê Bắc Bộ và Trung Bộ thời Lê - Trịnh. Triều Nguyễn đã tiếp thu và nâng tầm kỹ nghệ dân gian này thành đỉnh cao nghệ thuật cung đình. Các đề tài triết lý phương Đông như âm dương, ngũ hành, tam tài được duy trì nhất quán trong toàn bộ đồ án trang trí. Tinh thần tôn kính thiên nhiên và ước vọng quốc thái dân an luôn là linh hồn của mỗi tác phẩm. Nghệ nhân hoàng gia không sao chép máy móc mà luôn sáng tạo dựa trên nền tảng mỹ thuật truyền thống. Sự kế thừa này giúp các công trình giữ vững cốt cách văn hóa dân tộc giữa làn sóng hiện đại hóa ồ ạt từ phương Tây.

Sự dung hợp giữa nghệ thuật tạo hình dân gian và kỹ thuật phương Tây tạo nên phong cách biểu đạt độc nhất. Người thợ gốm Huế đã thổi vào tác phẩm cung đình nét hồn nhiên, phóng khoáng của nghệ thuật dân dã. Từng bông hoa cúc, nhánh mai hay con giống đều mang nét gần gũi với đời sống thôn quê Việt Nam. Đồng thời, họ tiếp thu chuẩn mực giải phẫu học và luật xa gần của hội họa hàn lâm phương Tây. Các hình khối được diễn tả có chiều sâu không gian, tỷ lệ cơ thể nhân vật trở nên chuẩn xác hơn. Sự hòa quyện giữa tính chân thực phương Tây và tính biểu trưng ước lệ phương Đông tạo nên phong cách nghệ thuật Khải Định độc đáo. Đây là dấu mốc quan trọng phản ánh tiến trình hiện đại hóa mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đầu thế kỷ XX.

Bảo tồn nghệ thuật trang trí lăng tẩm Huế là công tác cấp thiết nhằm gìn giữ di sản cho hậu thế. Trải qua thời gian và biến động lịch sử, nhiều mảng khảm sành sứ bị bong tróc, nứt vỡ và xuống cấp. Việc phục hồi đòi hỏi phải nắm vững kỹ thuật ghép mảnh sành sứ cổ truyền và công thức vôi vữa nguyên bản. Các chuyên gia bảo tồn cần tuyển chọn đúng chủng loại phôi sứ men màu tương thích để thay thế những mảnh hư hỏng. Bên cạnh việc trùng tu vật lý, việc quảng bá giá trị mỹ thuật khảm sứ đến công chúng trong nước và quốc tế rất quan trọng. Di sản khảm sành sứ Cố đô Huế là nguồn cảm hứng lớn cho thiết kế mỹ thuật và kiến trúc đương đại. Gìn giữ di sản này góp phần khẳng định bản sắc văn hóa độc đáo của dân tộc Việt Nam trên trường quốc tế.