Luận án tiến sĩ: Truyền thuyết Thánh Gióng - Đặc điểm và giá trị văn hóa của Ngô Thị Hồng Giang tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM ----------*---------- Ngô Thị Hồng Giang TRUYỀN THUYẾT THÁNH GIÓNG ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ VĂN HÓA LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Hà Nội - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM ----------*---------- Ngô Thị Hồng Giang TRUYỀN THUYẾT THÁNH GIÓNG ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ VĂN HÓA Chuyên ngành: Văn hóa học Mã số: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS Kiều Thu Hoạch Hà Nội - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ Truyền thuyết Thánh Gióng – Đặc điểm và giá trị văn hóa là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi dƣới sự hƣớng dẫn khoa học của GS.TS Kiều Thu Hoạch. Luận án dựa trên kết quả của quá trình thực hiện nghiêm túc, khách quan và chƣa từng đƣợc công bố. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn và số liệu sử dụng trong luận án là trung thực và có xuất xứ rõ ràng. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này.

Tác giả luận án Ngô Thị Hồng Giang ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. i DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. iii MỞ ĐẦU .1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan tình hình sƣu tầm và nghiên cứu truyền thuyết Thánh Gióng.

Các lý thuyết nghiên cứu và quan điểm tiếp cận truyền thuyết Thánh Gióng19 Tiểu kết .36 Chƣơng 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA TRUYỀN THUYẾT THÁNH GIÓNG. Truyền thuyết Thánh Gióng theo thời gian và không gian lƣu truyền. Truyền thuyết Thánh Gióng về nội dung và kết cấu. Truyền thuyết Thánh Gióng trong mối quan hệ với các thành tố văn hóa .81 Chƣơng 3: GIÁ TRỊ CỦA TRUYỀN THUYẾT THÁNH GIÓNG.

Giá trị lịch sử. Giá trị văn hóa sinh thái. Giá trị biểu tƣợng. Giá trị giáo dục đạo đức và triết lý sống .121 Chƣơng 4: TRUYỀN THUYẾT THÁNH GIÓNG VÀ VIỆC BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ TRONG XÃ HỘI ĐƢƠNG ĐẠI.

Truyền thuyết Thánh Gióng và sinh hoạt văn hóa hiện nay. Thực trạng và vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị của Truyền thuyết Thánh Gióng trong xã hội hiện nay .156 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ.159 TÀI LIỆU THAM KHẢO.176 iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BQL: Ban quản lý cb: Chủ biên DSVH: Di sản văn hóa DSVHPVT: Di sản văn hóa phi vật thể H: Hà Nội HGOĐPĐVĐS: Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc KHXH: Khoa học xã hội LHTG: Lễ hội Thánh Gióng NCS: Nghiên cứu sinh Nxb: Nhà xuất bản Sđd: Sách đã dẫn Tp: Thành phố Tp HCM: Thành phố Hồ Chí Minh Tr: Trang TTTG: Truyền thuyết Thánh Gióng TTVHDGNV: Tổng tập văn học dân gian ngƣời Việt Ub: Ủy ban UBND: Uỷ ban nhân dân UNESCO: United Nation Education, Scientific & Cultural Oganization (Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc) 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Trong hệ thống truyền thuyết Việt Nam thì Truyền thuyết Thánh Gióng (TTTG) đƣợc xếp vào một trong 5 truyện cổ thuộc hạng đứng đầu trong hệ thống truyện kể dân gian ngƣời Việt [40].

Từ khi đƣợc chính thức ghi chép trong sử sách đến nay đã gần một nghìn năm TTTG liên tục sống động trong lòng dân gắn liền với các di tích, sinh hoạt tín ngƣỡng, lễ hội. Không chỉ trong tâm thức nhân dân, có thể nói TTTG tồn tại về mặt văn bản ghi chép nhƣ một phần của lịch sử ở các phƣơng diện lịch sử, địa lý, văn học, văn hóa. Trong quá trình tồn tại, TTTG luôn đƣợc sáng tạo, và có nhiều dị bản ở các không gian, thời gian khác nhau. TTTG cũng đã đƣợc nhiều học giả trong và ngoài nƣớc quan tâm nghiên cứu với những phƣơng pháp tiếp cận khác nhau nhƣ Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Đổng Chi, Nguyễn Văn Huyên, Đinh Gia Khánh, Bùi Văn Nguyên, Cao Huy Đỉnh, G.

Theo tài liệu của giới nghiên cứu khoa học xã hội, hiện nay ở Việt Nam có hơn 60 làng thờ Thánh Gióng [118, tr.6] và hầu nhƣ các làng đều có ít nhiều những câu chuyện truyền thuyết khác nhau, nơi thì gắn với vết chân ngựa sắt, nơi thì gắn với roi, áo sắt, nơi gắn với chỗ nghỉ chân. Những câu chuyện tƣởng nhƣ đơn giản nhƣng lại có sức sống mạnh mẽ, linh thiêng trong lòng dân chúng và nó thôi thúc sự tái diễn thƣờng niên ở vùng châu thổ Bắc Bộ suốt hàng ngàn năm. Không chỉ đƣợc nhân dân các địa phƣơng một lòng tôn thờ, Thánh Gióng và truyền thuyết về Thánh Gióng còn đƣợc các nhà chép sử ở các triều đại khác nhau dành cho những vị trí nhất định. Gắn với những nơi thờ là những bản thần tích, những bản sắc phong và hình tƣợng Thánh Gióng luôn là hiện thân của Thần, Thánh, Vƣơng, Anh hùng dân tộc từ các triều đại phong kiến đến thời đại Hồ Chí Minh.

Thánh Gióng là một trong “Tứ bất tử” của ngƣời Việt, lâu nay đã có nhiều tác giả viết về Thánh Gióng từ những góc nhìn khác nhau nhƣ trên 2 vừa nói. Trong các bài viết, các công trình nghiên cứu trên thì không có tác giả nào chỉ viết về Thánh Gióng mà không viết về lễ hội Gióng, cũng nhƣ vậy, không có tác giả nào viết về lễ hội Gióng mà không viết về sự tích, TTTG. Đó là một qui luật của văn hóa tín ngƣỡng, văn hóa lễ hội mà folklore học thế giới đã tổng kết. Năm 2010, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc đã đƣợc UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại theo Công ƣớc về bảo vệ các di sản văn hóa phi vật thể đƣợc Đại hội đồng UNESCO thông qua năm 2003, nhấn mạnh đến tầm quan trọng của di sản đối với đa dạng văn hóa và là một bảo đảm cho sự phát triển bền vững đối với từng quốc gia cũng nhƣ toàn thế giới, trong đó Hội Gióng ở Việt Nam.

Nhƣ NCS đã trình bày, TTTG dƣờng nhƣ đứng hàng đầu về các bản kể, cả diễn ngôn dân gian lẫn các văn bản ghi chép nên không tránh khỏi có khá nhiều dị bản tạo thành một hệ thống truyền thuyết. Hệ thống TTTG dù đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu song nhìn từ góc độ văn hóa học với hệ thống truyền thuyết này vẫn là một khoảng trống, ngay cả với Người anh hùng làng Dóng [30], một công trình nghiên cứu nổi tiếng của Cao Huy Đỉnh (1969), thì tác giả của nó cũng chỉ coi truyện Ông Dóng là thuộc thể loại văn học dân gian (Lời nói đầu). Trƣớc thực trạng trên, NCS nhận thấy TTTG cần đƣợc nghiên cứu tổng hợp nhƣ một tác phẩm văn hóa, một hiện tƣợng văn hóa tín ngƣỡng, một thực hành văn hóa mà không đơn thuần chỉ là sáng tác văn học dân gian Việt Nam.Với những lí do nhƣ đã trình bày, NCS đã lựa chọn đề tài: Truyền thuyết Thánh Gióng - Đặc điểm và giá trị văn hóa làm đề tài luận án của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Làm rõ sức sống của TTTG, phân tích các đặc điểm và giá trị của TTTG nhƣ một hiện tƣợng văn hóa góp phần giữ gìn và phát huy các giá trị của TTTG trong bối cảnh xã hội Việt Nam đƣơng đại. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu, tìm hiểu các đặc điểm của TTTG trong đời sống văn hóa xã hội Việt Nam qua các văn bản và diễn ngôn dân gian. - Xem xét TTTG nhƣ một hiện tƣợng văn hóa trong tổng thể nguyên hợp của văn hóa dân gian, trong mối quan hệ với các sinh hoạt văn hóa hiện nay. - Xác định một số giá trị của TTTG trong đời sống văn hóa xã hội của ngƣời dân Việt Nam trong bối cảnh xã hội Việt Nam đƣơng đại.

Tìm ra ý nghĩa của thực hành văn hóa qua sự tồn tại của TTTG từ xƣa tới nay. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu các đặc điểm và giá trị văn hóa của TTTG – một di sản văn hóa phi vật thể của ngƣời Việt. Phạm vi nghiên cứu Về tài liệu nghiên cứu, NCS nghiên cứu TTTG và các thành tố văn hóa liên quan khác qua các nguồn tài liệu do các tác giả đi trƣớc viết với những kiến thức đa dạng, sâu rộng cả về không gian và thời gian.

Trong đó, về phạm vi không gian tập trung chủ yếu là châu thổ Bắc Bộ, các khu vực Gia Lâm, Sóc Sơn, Hà Nội. Về thời gian, NCS nghiên cứu từ các ghi chép sớm nhất về TTTG đến những sƣu tầm và những ghi chép đánh giá đƣơng đại hiện nay nhƣ một tổng thể của một hiện tƣợng văn hóa. Về danh xƣng Thánh Gióng, ngoài danh xƣng Phù Đổng Thiên Vƣơng, tên ngƣời anh hùng làng Phù Đổng đã từng đƣợc ghi bằng hai cách khác nhau: Dóng và Gióng. Qua quá trình nghiên cứu, NCS dùng Gi để viết tên ngƣời anh hùng làng Phù Đổng cũng nhƣ tên truyền thuyết là Thánh Gióng.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu 4. Câu hỏi nghiên cứu (1) Bản chất TTTG là gì? Vì sao Thánh Gióng – nhân vật huyền thoại trở thành ngƣời anh hùng dân tộc, Thánh – Thần – Vƣơng, đƣợc nhân dân tôn 4 thờ và mở hội hàng năm để ghi nhớ công ơn trên một không gian rộng lớn, suốt từ thời dựng nƣớc cho đến tận ngày nay? (2) TTTG có những đặc điểm gì và trong xã hội đƣơng đại nó đƣợc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa nhƣ thế nào? 4. Giả thuyết nghiên cứu - TTTG có những đặc điểm và giá trị văn hóa sâu sắc trong đời sống xã hội từ khi tồn tại đến nay. - TTTG hiện nay vẫn đang tồn tại, biến thiên và sáng tạo liên tục, đóng góp vào lịch sử văn hóa Việt ở nhiều khía cạnh tạo nên diện mạo riêng trong văn hóa truyền thống Việt Nam.

Phƣơng pháp tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu 5. Phương pháp tiếp cận của đề tài Luận án vận dụng phƣơng pháp tiếp cận của văn hóa học là phƣơng pháp nghiên cứu tập hợp nhiều phƣơng thức, thao tác và biện pháp đƣợc sử dụng để phân tích hiện tƣợng văn hóa. Cụ thể là sử dụng phƣơng pháp tiếp cận liên ngành, trong đó sử dụng phối hợp các phƣơng pháp nghiên cứu của các khoa học khác nhƣ Văn hóa dân gian, Nhân học văn hóa, Lịch sử, Văn học.