Nghiên cứu hoa văn trang trí nội thất thời Nguyễn - Bùi Trung Dũng

Bà GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O Bà VN HÓA, THà THAO VÀ DU LàCH VIâN VN HÓA NGHâ THU¾T QUàC GIA VIâT NAM Bùi Trung Dũng HOA VN TRANG TRÍ Đâ Gæ NèI THÂT THàI NGUYàN LU¾N ÁN TI¾N S) LÝ LU¾N VÀ LàCH Sþ Mþ THU¾T Hà Néi - 2024 Bà GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O Bà VN HÓA, THà THAO VÀ DU LàCH VIâN VN HÓA NGHâ THU¾T QUàC GIA VIâT NAM Bùi Trung Dũng HOA VN TRANG TRÍ Đâ Gæ NèI THÂT THàI NGUYàN Ngành: Lý lu¿n và Lách sÿ Mÿ thu¿t Mã sá: 9210101 LU¾N ÁN TI¾N S) LÝ LU¾N VÀ LàCH Sþ Mþ THU¾T NG¯äI H¯âNG DÀN KHOA HâC NGHIÊN CĀU SINH PGS.TS Nguyán Vn Đßnh TS. TrÅn Đình Hằng Bùi Trung Dũng XÁC NH¾N CĂA C¡ Sâ ĐÀO T¾O Hà Néi - 2024 i LàI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bÁn luận án tiến sĩ Hoa văn trang trí đồ gỗ nội thÁt thời Nguyễn là công trình do tôi nghiên cāu, thực hiện. Những vÃn đß nghiên cāu trong luận án là trung thực và ch°a công bố trong bÃt kỳ công trình nào. Tôi xin cháu trách nhiệm vß låi cam đoan này.

Tác giÁ lu¿n án Bùi Trung Dũng ii MĀC LĀC LàI CAM ĐOAN. i DANH MĀC CHĀ VI¾T TÀT. TäNG QUAN VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CĄU, C¡ Sâ LÝ LU¾N VÀ KHÁI QUÁT VÀ ĐàI T¯þNG NGHIÊN CĄU. Tång quan vÁ tình hình nghiên cąu.

Tình hình nghiên cāu vß nghệ thuật và nghệ thuật trang trí. Tình hình nghiên cāu vß hoa vn trang trí. Tình hình nghiên cāu vß hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn. Khái niệm và thuật ngữ liên quan đến đß tài.

Khái quát vÁ đái t°ÿng nghiên cąu. Khái quát vß đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn. Khái quát vß hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn. NH¾N DIâN HOA VN TRANG TRÍ Đâ Gæ NèI THÂT THàI NGUYàN.

Mô típ hoa vn trang trí đã gç néi thÃt thái Nguyán. Hình t°ÿng con ng°åi. Đồ vật thuác Bát bửu. Sự vật tự nhiên.

Chữ Hán d¿ng cát t°ång tự. Hình thąc nghã thu¿t căa hoa vn trang trí đã gç néi thÃt thái Nguyán. ChÃt liãu và kÿ thu¿t ch¿ tác hoa vn trang trí đã gç néi thÃt thái Nguyán. Kỹ thuật chế tác.

Đ¾C TR¯NG, GIÁ TRà VÀ BÀN LU¾N VÀ HOA VN TRANG TRÍ Đâ Gæ NèI THÂT THàI NGUYàN. Đ¿c tr°ng căa hoa vn trang trí đã gç néi thÃt thái Nguyán. Hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn kế thừa truyßn thống dân tác và tiếp nhận những yếu tố mãi từ ph°¡ng Tây. Hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn có phong cách t¿o hình riêng biệt.

Hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn sử dāng thÿ pháp nghệ thuật đa d¿ng. Giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật cÿa hoa văn trang trí đồ gỗ nội thất thời Nguyễn. Giá trá lách sử cÿa hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn. Giá trá vn hóa cÿa hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn.

Giá trá nghệ thuật cÿa hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn. Lu¿n bàn vÁ hoa vn trang trí đã gç néi thÃt thái Nguyán. Hoa vn trang trí t¿o nét th¿m mỹ đặc tr°ng cho đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn và có Ánh h°çng đến đồ gß nái thÃt những giai đo¿n sau .Hoa vn trang trí góp phần t¿o nên đặc tr°ng nghệ thuật thåi Nguyễn. 155 DANH MĀC CÔNG TRÌNH CĂA TÁC GIÀ ĐÃ CÔNG Bà.

158 TÀI LIâU THAM KHÀO. 168 iv DANH MĀC CHĀ VI¾T TÀT Chā vi¿t tÁt Chā vi¿t đÅy đă HN Hà Nái NCS Nghiên cāu sinh Nxb Nhà xuÃt bÁn PL Phā lāc TK Thế kỷ Tp HCM Thành phố Hồ Chí Minh Tr Trang 1 Mâ ĐÄU 1. Lý do chãn đÁ tài Từ tr°ãc tãi nay, hoa vn trang trí là mát trong những đß tài thu hút sự quan tâm rÃt lãn cÿa những nhà nghiên cāu trong và ngoài n°ãc. Không chß đ¡n thuần là những nét vẽ, những đồ án trang trí, những hình t°ÿng, theo nhà nghiên cāu Trần Lâm Bißn: <hoa vn còn là m¿ch nguồn bÁn sắc vn hóa Việt Nam, nó phÁn ánh tính chÃt xuyên suốt, đa d¿ng trong thống nhÃt cÿa lách sử và vn hóa Việt Nam= [9, tr.

Hoa vn trang trí xuÃt hiện từ rÃt sãm, theo các hiện vật khÁo cổ thì hoa vn có từ thåi kỳ đồ đá cũ. TrÁi qua hàng v¿n nm lách sử, từ thåi tißn sử cho đến các trißu đ¿i phong kiến thåi kỳ nào hoa vn trang trí cũng có những dÃu Ãn riêng, phÁn ánh giá trá th¿m mỹ cÿa mßi trißu đ¿i trong lách sử n°ãc ta. Dựa vào các hiện vật còn l°u l¿i ta có thá thÃy sự hiện diện cÿa hoa vn ç mãi n¡i, hoa vn trang trí các công trình kiến trúc: cung điện, lầu gác, đßn đài, chùa, tháp, t° gia&, hoa vn làm đẹp cho đồ gia dāng: gi°ång tÿ, bàn ghế, bình phong, án thå&, hoa vn xuÃt hiện trên công cā sÁn xuÃt, vũ khí, nh¿c cā& Từ những nét vẽ đ¡n giÁn, vāng vß cÿa ng°åi tißn sử trên đồ gốm đến những hoa vn cầu kỳ, tinh tế thåi phong kiến, dÁu trÁi qua nhißu thng trầm lách sử hoa vn trang trí luôn có sự nối m¿ch phát trián xuyên suốt thá hiện bÁn sắc vn hóa Việt Nam. Việc nghiên cāu hoa vn trang trí giúp ta tiếp cận vn hóa cÿa cha ông bçi hoa vn chāa đựng những giá trá lách sử, vn hóa, xã hái, nghệ thuật&, phÁn ánh truyßn thống vn hóa cũng nh° quá trình phát trián cÿa ng°åi Việt rõ nét nhÃt.

Trong lách sử hàng nghìn nm cÿa dân tác ta, nhà Nguyễn (1802 - 1945) là mát trong những trißu đ¿i phong kiến có nhißu thành tựu, nhÃt là trong lĩnh vực vn hoá nghệ thuật, nhà Nguyễn đã đá l¿i nhißu di sÁn có giá trá, trong đó có nghệ thuật ch¿m khắc gß trang trí. Thåi Nguyễn, các làng 2 nghß thÿ công mỹ nghệ ch¿m khắc gß kế thừa tinh hoa truyßn thống điêu khắc gß trang trí đình làng cÿa các thế kỷ tr°ãc, phát trián m¿nh mẽ và đ¿t nhißu thành tựu nổi trái. Vãi sự phát trián cÿa các làng nghß mác mỹ nghệ, d°ãi thåi Nguyễn, đồ gß nái thÃt đa d¿ng vß kiáu dáng, trang trí hoa vn cầu kỳ, tinh xÁo, giàu giá trá nghệ thuật, chÃt l°ÿng cao& đ°ÿc xuÃt kh¿u sang các n°ãc Trung Quốc, Pháp. Những hiện vật đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn hiện l°u t¿i các bÁo tàng và t° gia cho thÃy hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn có những đặc tr°ng riêng biệt vß mô típ, đồ án trang trí, nghệ thuật t¿o hình, chāc nng, chÃt liệu và kỹ thuật chế tác.

Ngoài đặc tr°ng vß nghệ thuật t¿o hình, hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn cũng mang tính biáu t°ÿng cao, ¿n chāa nhißu thông tin cần đ°ÿc <giÁi mã=. æ n°ãc ta việc nghiên cāu hoa vn trang trí đã đ°ÿc tiến hành từ thåi Pháp thuác vãi nhißu công trình nghiên cāu có giá trá cÿa các tác giÁ trong và ngoài n°ãc, vß thÿ công mỹ nghệ ch¿m khắc gß nói chung và đồ gß nái thÃt nói riêng cũng có nhißu nhà khoa hãc thực hiện những công trình nghiên cāu công phu. Các công trình kiến trúc hay hiện vật điêu khắc gß phāc vā tôn giáo, tín ng°ỡng cũng có rÃt nhißu công trình nghiên cāu đ°ÿc công bố d°ãi d¿ng sách, luận án, luận vn, bài viết mô tÁ, phân tích cặn kẽ. Tuy nhiên, ch°a có nhißu công trình nghiên cāu chuyên sâu vß hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt đ°ÿc công bố.

Vì vậy, nghiên cāu hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn là cần thiết, việc tổng hÿp, khái quát những đặc điám cÿa hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn, nêu ra những nhận đánh làm rõ vai trò cÿa hoa vn trang trí trong dòng chÁy nghệ thuật t¿o hình thåi Nguyễn sẽ đem l¿i mát cái nhìn khái quát vß giá trá nghệ thuật, giá trá vn hóa, giá trá lách sử cÿa hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn, qua đó góp phần gìn giữ, bÁo tồn các giá trá vn hóa truyßn thống, bổ sung những t° liệu còn thiếu trong nghiên cāu vß đồ gß 3 nái thÃt và hoa vn trang trí. XuÃt phát từ tình hình thực tế nêu trên, NCS lựa chãn đß tài Hoa văn trang trí đồ gỗ nội thÁt thời Nguyễn làm luận án tiến sĩ cÿa mình. Māc đích và nhiãm vā nghiên cąu 2. Mục đích nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cāu vß nái dung, hình thāc và khẳng đánh những đặc tr°ng, giá trá vn hóa, lách sử, nghệ thuật và vai trò cÿa hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn trong quá trình giao l°u và tiếp biến vn hóa vãi bên ngoài trong khoÁng thåi gian từ thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX d°ãi góc đá nghệ thuật t¿o hình thÿ công mỹ nghệ.

Góp phần vào việc nghiên cāu, nhìn nhận l¿i giá trá cÿa các di sÁn vn hóa thåi Nguyễn. Nhiệm vụ nghiên cứu KhÁo sát, thống kê, phân lo¿i các hình thāc hoa vn trang trí trên đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn. Tìm hiáu nái dung vß vn hóa, lách sử, nghệ thuật, đặc điám hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn, sự kế thừa truyßn thống và tiếp nhận những yếu tố mãi từ ph°¡ng Tây. Khẳng đánh những giá trá nghệ thuật cÿa hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn, xem xét vai trò cÿa hoa vn trang trí đối vãi đồ gß nái thÃt thåi Nguyễn và tãi đồ gß nái thÃt các giai đo¿n sau.

Đái t°ÿng và ph¿m vi nghiên cąu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối t°ÿng nghiên cāu cÿa đß tài là hoa vn trang trí, chÿ yếu là hoa vn trang trí đồ gß nái thÃt nhà ç thåi Nguyễn vãi các không gian sinh ho¿t nh° phòng khách (bàn ghế, tÿ, bình phong&), phòng ngÿ (gi°ång, sập, tÿ&), không gian thå cúng (bàn thå, án th°, cửa võng, hoành phi&). Vß đồ gß trang trí kiến trúc và nái thÃt cung đình, đồ gß trang trí t¿i đình, đßn, chùa, miếu& 4 NCS không đi vào nghiên cāu sâu, nếu có đß cập thì chß mang tính chÃt gÿi mç, so sánh vãi đối t°ÿng nghiên cāu chính. Phạm vi nghiên cứu Về phạm vi không gian nghiên cứu của luận án Ph¿m vi không gian nghiên cāu cÿa đß tài chÿ yếu là hiện vật đồ gß nái thÃt gia đình thåi Nguyễn (giai đo¿n từ thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX) đ°ÿc l°u giữ t¿i các bÁo tàng (BÁo tàng Lách sử quốc gia, BÁo tàng Lách sử TP.