Luận án Tiến sĩ Văn hóa học: Hệ giá trị gia đình ven đô Hà Nội hiện nay - Làng Sáp Mai

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM ------------------------- Nguyễn Thị Phượng HỆ GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH VEN ĐÔ HÀ NỘI HIỆN NAY (Trường hợp làng Sáp Mai, xã Võng La, huyện Đông Anh, Hà Nội) LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Hà Nội - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM ----------------- Nguyễn Thị Phượng HỆ GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH VEN ĐÔ HÀ NỘI HIỆN NAY (Trường hợp làng Sáp Mai, xã Võng La, huyện Đông Anh, Hà Nội) Chuyên ngành: Văn hóa học Mã số: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS.TSKH Trần Ngọc Thêm Hà Nội - 2018 1 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tư liệu được sử dụng trong luận án là trung thực, có xuất xứ rõ ràng; những phát hiện đưa ra trong luận án là kết quả nghiên cứu của tác giả luận án. Hà Nội, ngày 24 tháng 7 năm 2018 Tác giả Nguyễn Thị Phượng 2 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. 2 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.

3 DANH MỤC BẢNG. 5 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HỆ GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH. Khái niệm giá trị. Giá trị gia đình.

Cấu trúc giá trị gia đình. Khu vực ven đô. Một số luận điểm lý thuyết. Làng Sáp Mai và hệ giá trị gia đình truyền thống ở Sáp Mai.

53 Chương 2: THỰC TRẠNG HỆ GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH Ở SÁP MAI HIỆN NAY. Thực trạng hệ giá trị gia đình trong lĩnh vực văn hóa vật chất. Thực trạng hệ giá trị gia đình trong lĩnh vực văn hóa tinh thần. Thực trạng hệ giá trị gia đình trong lĩnh vực văn hóa ứng xử.

93 Chương 3: XU HƯỚNG VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA TỪ THỰC TRẠNG HỆ GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH Ở SÁP MAI. Bối cảnh tác động đến sự biến đổi hệ giá trị gia đình ven đô Hà Nội từ sau đổi mới đến nay. Các xu hướng biến đổi của hệ giá trị gia đình. Những vấn đề đặt ra từ sự biến đổi hệ giá trị gia đình làng ven đô Sáp Mai.

126 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 130 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 146 3 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Ch.b: Chủ biên GDP: Tổng sản phẩm nội địa (Gross Domestic Product) NCS: Nghiên cứu sinh Nxb: Nhà xuất bản PV: Phỏng vấn STT: Số thứ tự TP: Thành phố UBND: Ủy ban nhân dân 4 DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Tỷ lệ các hộ gia đình sở hữu các tiện nghi sinh hoạt hiện đại .2: Sự lựa chọn giá trị trong lĩnh vực văn hóa vật chất .3: Những giá trị gia đình ven đô tiếp nhận từ đô thị .4: Sự lựa chọn giá trị gia đình trong lĩnh vực văn hóa tinh thần .5: Mức độ tặng quà cho người thân trong gia đình .6: Mức độ tổ chức sinh nhật trong các gia đình .7: Sự lựa chọn giá trị gia đình trong lĩnh vực văn hóa ứng xử .8: Mức độ chia sẻ trong công việc nhà.9: Quan niệm giá trị con cái trong gia đình .1: Thu ngân sách nhà nước của Hà Nội 2008- 2013 .2: Khuôn mẫu chào hỏi và cách xưng hô. Thực trạng giáo dục giá trị gia đình truyền thống.

Lý do lựa chọn đề tài Trong khoảng gần hai thập niên trở lại đây, ở Việt Nam nói chung, TP Hà Nội nói riêng đang diễn ra quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa mạnh mẽ. Công nghiệp hóa, đô thị hóa không chỉ làm mở rộng địa giới hành chính của thủ đô Hà Nội mà còn tạo ra sự chuyển đổi mạnh mẽ cơ cấu kinh tế, lao động nghề nghiệp, dịch chuyển dân cư giữa khu vực nông thôn và đô thị. Việc thu hồi đất nông nghiệp để cho mục đích sử dụng phi nông nghiệp đã có ảnh hưởng đến đời sống của các hộ gia đình. Ở Việt Nam, từ năm 1990 đến năm 2003 đã có 697.417 ha đất đã bị thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp, cơ sở hạ tầng và phục vụ các mục đích phi nông nghiệp khác [62].

Theo số liệu công bố của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, trong khoảng thời gian từ 2001-2005, có 366.000 ha đất nông nghiệp đã được chuyển thành đất đô thị và đất công nghiệp. Con số này chiếm 4% tổng diện tích đất nông nghiệp ở Việt Nam. Đồng bằng sông Hồng dẫn đầu với con số 4,4% diện tích đất nông nghiệp của toàn khu vực được chuyển đổi thành đất phi nông nghiệp [145]. Ở thủ đô Hà Nội, từ năm 2000 đến năm 2010, có 11.000 ha đất, chủ yếu là đất nông nghiệp đã được chuyển đổi thành đất phi nông nghiệp để phục vụ cho 1736 dự án phát triển đô thị và khu công nghiệp.

Sự chuyển đổi này ước tính sẽ làm mất việc làm truyền thống của khoảng 150.000 hộ nông dân [144]. Cho tới đầu năm 2011, Hà Nội có tổng cộng 19 khu công nghiệp mới, sử dụng 7.526 ha đất [8, tr.13] cùng với một khu công nghệ cao, 45 cụm công nghiệp vừa và nhỏ và nhiều khu đô thị mới ở khu vực ven đô [75, tr. Kết quả là khu vực ven đô Hà Nội đã trở thành nơi chứng kiến một quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa mạnh mẽ; nhiều làng ven đô thành các trung tâm công nghiệp và đô thị năng động. Là một làng ven đô, Sáp Mai thuộc xã Võng La, huyện Đông Anh, Hà Nội cũng nằm trong quá trình công nghiệp hóa mạnh mẽ của thủ đô với hầu hết diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi để xây dựng khu công nghiệp Bắc Thăng Long.

Từ năm 6 2003, từ một địa bàn thuần nông, Sáp Mai đã nhanh chóng trở thành một khu vực dịch vụ năng động với những nhà máy, cơ sở sản xuất nằm ngay bên cạnh làng. Cơ cấu kinh tế của xã không còn nghiêng về nông nghiệp như trước mà đã chuyển trọng tâm sang lĩnh vực công nghiệp, dịch vụ. Tác động của chuyển đổi cơ cấu kinh tế làm cho đời sống gia đình các hộ nông dân ở Sáp Mai có sự biến đổi mạnh mẽ. Những thay đổi nhận thấy rõ nét ở Sáp Mai là sự thay đổi về cảnh quan, tỷ lệ hộ gia đình chuyển sang làm công nghiệp, dịch vụ, thành phần dân cư; mức sống của các gia đình; mức độ mua sắm, tiếp cận với các loại phương tiện sinh hoạt, giải trí, thông tin liên lạc hiện đại.

So với trước kia, nhu cầu hưởng thụ các hoạt động văn hóa, nghệ thuật vui chơi giải trí của các gia đình có sự tăng lên rõ rệt. Cần nói ngay là sự chuyển đổi này ở Sáp Mai vẫn còn đang tiếp tục, thậm chí mới ở giai đoạn ban đầu, nghĩa là yếu tố đô thị chưa được hình thành một cách rõ nét, trong khi yếu tố nông thôn, nông dân vẫn chưa mất đi sự ảnh hưởng của nó. Tình trạng quá độ từ nông thôn sang đô thị này, bên cạnh những mặt tích cực, đã làm nảy sinh nhiều mặt tiêu cực do tác động mặt trái của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa mang lại như: bạo lực gia đình, tranh chấp tài sản giữa anh em ruột thịt có xu hướng tăng, số vụ án liên quan đến tệ nạn xã hội cờ bạc, lô đề, ma túy. đã xuất hiện với tần suất nhiều hơn trên địa bàn xã kể từ khi có khu công nghiệp.

Song hành với sự biến đổi trong đời sống gia đình là sự biến đổi về hệ giá trị của người dân Sáp Mai. Việc lựa chọn những giá trị hiện đại trong đời sống vật chất gia đình thay thế cho những giá trị truyền thống diễn ra khá nhanh và triệt để. Trong quan hệ gia đình, sự biến đổi về giá trị diễn ra chậm hơn. Bên cạnh việc du nhập một số giá trị mới như bình đẳng giới, quyền trẻ em.

một số giá trị truyền thống đã được người dân tái cấu trúc lại và cấp thêm ý nghĩa cho phù hợp với bối cảnh mới. Nhìn nhận sự vận động của hệ giá trị gia đình ở Sáp Mai hiện nay và đặt chúng trong bối cảnh đặc thù của làng là phi nông nghiệp hóa cho thấy một thực tế khá rõ: việc đón nhận các giá trị mới và cải biến các giá trị gia đình truyền thống đã dẫn đến những thay đổi quan trọng trong hành vi ứng xử và lối sống của gia đình nơi 7 đây. Như chúng ta biết, một số lý thuyết hiện đại về giá trị - tiêu biểu là Inglehart và Baker [118], Tarkhnishvili và Tevzadze [134] đã nhận định rằng, trong xã hội hiện đại, các giá trị truyền thống sẽ bị thay thế bởi các giá trị hiện đại và mất đi vai trò vốn có của nó. Cụ thể là vai trò thống trị của nam giới, sự coi trọng quyền cha mẹ và đời sống gia đình suy yếu, thay vào đó là giá trị tập trung vào cá nhân.

Những xã hội có mức an sinh xã hội thấp thường tập trung vào những an toàn về kinh tế và vật chất hơn là những giá trị khác. Và khi kinh tế xã hội phát triển, sẽ xuất hiện giá trị tự biểu hiện. Nói cách khác, tiền sẽ giúp cho con người có sự lựa chọn, và giá trị của họ là dùng sự lựa chọn đó để tự biểu hiện. Với việc nghiên cứu hệ giá trị gia đình ở Sáp Mai hiện nay sẽ phần nào kiểm chứng những quan điểm lý thuyết này, xem trên thực tế nó có những điểm gì giống và khác nhau so với những xu hướng biến đổi giá trị gia đình trên thế giới.

Với các lý do trên, Hệ giá trị gia đình ven đô Hà Nội hiện nay (trường hợp làng Sáp Mai, xã Võng La, Đông Anh, Hà Nội) đã được chọn làm đề tài nghiên cứu của luận án này. Và do gia đình ven đô nói chung, gia đình ở Sáp Mai nói riêng đang nằm trong quá trình chuyển tiếp từ nông thôn sang đô thị, từ truyền thống sang hiện đại, vì vậy trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi luôn nhìn nó trong sự vận động và biến đổi, đặt trong mối liên hệ với công nghiệp hóa và đô thị hóa.