Luận án tiến sĩ về yếu tố trang trí trong tranh lụa Việt Nam (1976-2015) - Nguyễn Trung

Bà GIÁO DĂC VÀ ĐÀO T¾O Bà VN HÓA, THà THAO VÀ DU LàCH VIàN VN HÓA NGHà THU¾T QUàC GIA VIàT NAM Nguyßn Trung Y¾U Tà TRANG TRÍ TRONG TRANH LĀA VIàT NAM GIAI ĐO¾N 1976 - 2015 LUÄN ÁN TIÀN S) LÝ LUÄN VÀ LàCH SĀ MĀ THUÄT Hà Nßi - 2024 Bà GIÁO DĂC VÀ ĐÀO T¾O Bà VN HÓA, THà THAO VÀ DU LàCH VIàN VN HÓA NGHà THU¾T QUàC GIA VIàT NAM Nguyßn Trung Y¾U Tà TRANG TRÍ TRONG TRANH LĀA VIàT NAM GIAI ĐO¾N 1976 - 2015 Ngành: Lý lu¿n và lßch sÿ mÿ thu¿t Mã sá: 9210101 LU¾N ÁN TI¾N SĨ LÝ LU¾N VÀ LÞCH Sþ Mþ THU¾T NG¯äI H¯âNG DÂN KHOA HâC NGHIÊN CĀU SINH PGS.TS Lê Vn Sÿu TS Nguyßn Thß Thu Hà Nguyßn Trung Hà Nßi - 2024 i LâI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bÁn luÅn án tiÁn s* Yếu tố trang trí trong tranh lụa Việt Nam giai đoạn 1976 - 2015 là công trình do tôi nghiên cāu, thực hián. Những vÃn đß nghiên cāu cùng những ý kiÁn tham khÁo, t° liáu đßu có chú thích nguồn đ¿y đÿ. Tôi xin cháu trách nhiám vß những nái dung trong luÅn án. Tác giÁ luÅn án Nguyßn Trung ii MĀC LĀC Trang LỜI CAM ĐOAN. i DANH MþC CHỮ VI¾T TÀT . TÞNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CþU, C¡ SÞ LÝ LU¾N VÀ KHÁI QUÁT TRANH LþA VIÞT NAM GIAI ĐO¾N 1976 - 2015 . Tổng quan tình hình nghiên cāu liên quan đÁn đß tài . Tình hình nghiên cāu ç trong n°ãc . Tình hình nghiên cāu ç ngoài n°ãc. Đánh giá chung . Lý thuyÁt nghiên cāu và luÅn điám khoa hãc. Khái quát vß tranh lăa Viát Nam giai đo¿n 1976 - 2015 . Bái cÁnh lách sā, ho¿t đáng mā thuÅt giai đo¿n 1976 - 2015 . Khái quát tác phÁm tranh lăa Viát Nam giai đo¿n 1976 - 2015 . BIÂU HIÞN CĀA Y¾U TÞ TRANG TRÍ TRONG TRANH LþA VIÞT NAM GIAI ĐO¾N 1976 - 2015 . YÁu tá trang trí biáu hián qua không gian . YÁu tá trang trí biáu hián qua màu sắc . YÁu tá trang trí biáu hián qua hình thá . YÁu tá trang trí biáu hián qua hãa tiÁt trang trí . Đ¾C TR¯NG, GIÁ TRÞ NGHÞ THU¾T VÀ BÀN LU¾N VÀ Y¾U TÞ TRANG TRÍ TRONG TRANH LþA VIÞT NAM GIAI ĐO¾N 1976 - 2015 . Đặc tr°ng nghá thuÅt . Tính °ãc lá - t°āng tr°ng trong không gian và màu sắc . Khái quát và cách điáu hóa hình thá . KÁt hāp hãa tiÁt trang trí trong mÁng hình . Giá trá nghá thuÅt . Tng hiáu quÁ t¿o hình . Đa d¿ng biáu hián hình thāc nghá thuÅt . Bàn luÅn vß yÁu tá trang trí trong tranh lăa Viát Nam giai đo¿n 1976 - 2015 . Nhân tá c¡ bÁn hình thành yÁu tá trang trí trong tranh lăa Viát Nam giai đo¿n 1976 - 2015 . Phát huy giá trá nghá thuÅt . 159 DANH MþC CÁC CÔNG TRÌNH CĀA TÁC GIÀ Đà CÔNG BÞ . 162 TÀI LIÞU THAM KHÀO. 173 iv DANH MĀC CHĀ VI¾T TÀT TRONG LU¾N ÁN Chā vi¿t tÁt Chā vi¿t đ¿y đă ĐH Đ¿i hãc NCS Nghiên cāu sinh Nxb Nhà xuÃt bÁn TLVN Tranh lăa Viát Nam tr trang TS TiÁn s* TW Trung °¡ng YTTT YÁu tá trang trí 1 Mä Đ¾U 1. Lý do lựa chán đÁ tài 1. YÁu tá trang trí (YTTT) trong tranh là những chi tiÁt hoặc đái t°āng có tính chÃt cách điáu hóa nh°: hãa tiÁt trang trí, màu sắc c°ång điáu, hình Ánh khái quát, không gian °ãc lá& đ°āc sā dăng nh° là mát thÿ pháp nghá thuÅt vãi măc đích tng sự hÃp dÃn thá giác hoặc t¿o dÃu Ãn phong cách cho tác phÁm hái hãa. YTTT không chß hián dián phổ biÁn trong hái hãa thÁ giãi tÿ thåi kỳ tißn sā, trên các bích hãa trong hang đáng, tranh thánh thåi Trung cổ, hái hãa Hián đ¿i, HÅu hián đ¿i. mà còn rÃt phổ biÁn ç hái hãa Viát Nam nh°: tranh dân gian Đông Hồ, tranh dân gian Hàng Tráng, tranh thå mißn núi, tranh s¡n mài, tranh s¡n khắc& đặc biát là tranh lăa. Tranh lăa Viát Nam (TLVN) hián đ¿i đ°āc hình thành tÿ những nm 30 cÿa thÁ kÿ XX, khi Tr°ång Mā thuÅt Đông D°¡ng đ°āc thành lÅp và đã ghi dÃu Ãn m¿nh m¿ bçi vẻ đẹp riêng khác vãi tranh lăa cÿa các n°ãc trong khu vực nh°: Ân Đá, Trung Quác, NhÅt BÁn. Trong quá trình phát trián và tiÁp biÁn, ngôn ngữ t¿o hình cÿa TLVN luôn thá hián tinh th¿n Á Đông, chāa đựng mā cÁm trang trí ç hình thāc biáu đ¿t tác phÁm. Đặc tính °ãc lá - t°āng tr°ng riêng có cùng vãi vẻ hÃp dÃn, đác đáo sẵn có tÿ những hãa tiÁt trang trí nh°: hoa vn trang trí cổ, hãa tiÁt trang trí dân tác M°ång, Ba Na, Ê đê, Thái, Tày, Nùng, Dao, H’Mong, Sán Chay& cÿa YTTT đã góp ph¿n quan trãng t¿o nên những tác phÁm TLVN mang đÅm giá trá truyßn tháng dân tác. Nói cách khác, YTTT và ngôn ngữ t¿o hình cÿa nghá thuÅt hái hãa tranh lăa đã hòa quyán vãi nhau t¿o nên giá trá nghá thuÅt, trç thành mát phÁm chÃt nghá thuÅt đặc sắc cÿa TLVN hián đ¿i, đánh vá TLVN trong nßn hái ho¿ thÁ giãi. Đóng góp chung cho thành công Ãy, phÁi ká đÁn vai trò đặc biát cÿa YTTT trong TLVN giai đo¿n 1976 - 2015 ç hình thāc biáu đ¿t tác phÁm. Đó là những vÃn đß quan trãng c¿n đ°āc làm sáng tß. Qua khÁo sát các tác phÁm TLVN giai đo¿n 1976 - 2015 có thá thÃy, hình thāc thá hián trong tranh có nhißu điám khác biát so vãi các giai đo¿n tr°ãc đó. CÃu trúc hình mÁng khße khoắn, nng đáng, màu sắc phong phú, t°¡i tắn rực rÿ, m¿nh m¿ khai thác YTTT. Đặc điám này không giáng nh° lái v¿ hình g¿n sát vãi hián thực, 2 màu sắc nhòe må, thâm tr¿m, chuyán sắc êm dáu cÿa nhißu tác phÁm ç giai đo¿n đ¿u thåi kỳ Mā thuÅt Đông D°¡ng và ph°¡ng pháp hián thực xã hái chÿ ngh*a giai đo¿n 1945 - 1975. Bên c¿nh đó, TLVN giai đo¿n 1976 - 2015 còn xuÃt hián thêm sự Ánh h°çng đa chißu tÿ các tr°ång phái hái hãa HÅu hián đ¿i trên thÁ giãi nh°: Biáu hián, Hồn nhiên, Siêu thực, Trÿu t°āng. vãi xu h°ãng t¿o hình thoát ly khßi hián thực, kÁt hāp sā dăng nhißu YTTT, h°ãng vào biáu hián xúc cÁm cá nhân. Há tháng t° liáu và thực tißn cho thÃy, YTTT hián dián trong TLVN giai đo¿n này nh° mát ph°¡ng tián nghá thuÅt đắc dăng, góp ph¿n t¿o nên b°ãc phát trián quan trãng cÿa TLVN vãi những phong cách nghá thuÅt mãi, thá hián đặc tr°ng thÁm mā cÿa Viát Nam. YTTT có thá đ°āc nhÅn dián ç hình thāc tác phÁm thông qua các yÁu tá t¿o hình nh°: không gian, màu sắc, hình thá, hãa tiÁt trang trí. Do đó, nghiên cāu hián t°āng nghá thuÅt này mát cách há tháng là yêu c¿u c¿n thiÁt. H¡n nữa, trong thåi đ¿i ngày nay, khi xu thÁ toàn c¿u hóa đã trç nên phổ biÁn, chúng ta đang sáng trong mát thÁ giãi <phẳng=, māc đá sā dăng YTTT trong nghá thuÅt t¿o hình đang có xu h°ãng trç l¿i m¿nh m¿ trong thiÁt kÁ, kiÁn trúc và hái hãa, viác nghiên cāu, đánh giá giá trá thÁm mā cÿa YTTT trong TLVN giai đo¿n 1976 - 2015 đang trç nên cÃp thiÁt. Sự xuÃt hián cÿa YTTT đã góp ph¿n cho TLVN giai đo¿n này đ¿t đ°āc những thành tựu đáng ká qua các giÁi th°çng ç trong n°ãc và quác tÁ, tÿng b°ãc khẳng đánh đặc điám, giá trá nghá thuÅt riêng biát, là ph°¡ng tián nổi trái trong viác đem l¿i hiáu quÁ biáu đ¿t thÁm mā cho tác phÁm, phÁn chiÁu káp thåi những thay đổi và biÁn đáng cÿa xã hái đ°¡ng đ¿i. Tuy nhiên, cho đÁn nay, ch°a có công trình nào nghiên cāu mát cách há tháng, tÅp trung làm rõ YTTT đ°āc thá hián nh° thÁ nào và nó giúp gì cho ng°åi v¿ trong quá trình sáng tác, đó là khoÁng tráng nghiên cāu còn bß ngß. Vì vÅy, đặt vÃn đß nghiên cāu YTTT trong TLVN giai đo¿n 1976 - 2015 là c¿n thiÁt đá đ°a ra những nhìn nhÅn, đánh giá khoa hãc vß sự biáu hián, khẳng đánh đặc tr°ng và giá trá nghá thuÅt cÿa YTTT trong TLVN giai đo¿n này có ý ngh*a khoa hãc và thực tißn. Qua đó, bổ sung t° liáu há tháng, chuyên sâu cho c¡ sç dữ liáu vß TLVN, cung cÃp thông tin hữu ích cho ng°åi làm nghiên cāu, công chúng th°çng thāc nghá thuÅt, 3 các c¡ sç đào t¿o nghá thuÅt t¿o hình ç trong n°ãc và góp ph¿n đánh h°ãng sáng tác, phát huy tinh th¿n dân tác đá trong t°¡ng lai nghá thuÅt TLVN có vá thÁ đác lÅp trong lách sā hái ho¿. Ngoài ra, là mát hãa s* chuyên sáng tác tranh lăa, quan trãng h¡n là khát khao tìm hiáu đß tài này đá có kiÁn thāc, cùng những nhÅn thāc và nhu c¿u cÃp bách cÿa tình hình nghiên cāu hián nay cũng đã thôi thúc NCS lựa chãn đß tài: Yếu tố trang trí trong tranh lụa Việt Nam giai đoạn 1976 - 2015. Māc đích và nhiám vā nghiên cąu 2. Mục đích nghiên cứu LuÅn án làm rõ những biáu hián cÿa YTTT trong TLVN giai đo¿n 1976 - 2015, qua đó chß ra đặc tr°ng và giá trá nghá thuÅt cÿa YTTT trong tranh lăa giai đo¿n này. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng hāp, phân tích các tài liáu nghiên cāu đá làm rõ tình hình nghiên cāu và các vÃn đß c¿n tiÁp tăc giÁi quyÁt, xác đánh c¡ sç lý luÅn đá thực hián đß tài. - Làm rõ sự biáu hián cÿa YTTT trong TLVN giai đo¿n 1976 - 2015 qua hình thāc biáu đ¿t tác phÁm. NhÅn dián YTTT bằng ph°¡ng pháp quan sát, đái sánh, phân tích những yÁu tá t¿o hình c¡ bÁn trong các tác phÁm tranh lăa giai đo¿n này vãi những đặc tr°ng t¿o hình cÿa nghá thuÅt trang trí. - Phân tích, xác đánh các đặc tr°ng, chß ra giá trá nghá thuÅt cÿa YTTT trong TLVN giai đo¿n 1976 - 2015 và luÅn bàn vß những nhân tá hình thành YTTT trong TLVN giai đo¿n này cùng vãi viác phát huy giá trá nghá thuÅt cÿa YTTT trong tranh lăa. Đái t°ÿng và ph¿m vi nghiên cąu 3. Đối tượng nghiên cứu Đái t°āng nghiên cāu là YTTT trong biáu hián thÁm mā cÿa TLVN giai đo¿n 1976 - 2015. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi thời gian. Ph¿m vi thåi gian nghiên cāu là giai đo¿n 1976 - 2015. Sç d* NCS giãi h¿n giai đo¿n này đá nghiên cāu vì đây là ph¿m vi thåi gian mà YTTT đ°āc biáu hián mát cách rõ nét trong TLVN hián đ¿i. Chãn nm 1976 là điám khçi 4 đ¿u vì đó là thåi điám bắt đ¿u tổ chāc trián lãm mā thuÅt toàn quác sau khi đÃt n°ãc đ°āc giÁi phóng nm 1975. Trong trián lãm đã xuÃt hián những tác phÁm tranh lăa đ°āc giÁi cao thá hián sự thay đổi đát phá vß mặt t¿o hình cũng nh° quan niám nghá thuÅt đái vãi tranh lăa.