Luận án TS Phạm Thu Hằng: Lịch sử văn hóa địa phương trong giáo dục bảo tàng Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Phạm Thu Hằng LỊCH SỬ - VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG TRONG HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC CỦA BẢO TÀNG TỈNH, THÀNH PHỐ Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Hà Nội - 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Phạm Thu Hằng LỊCH SỬ - VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG TRONG HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC CỦA BẢO TÀNG TỈNH, THÀNH PHỐ Ở VIỆT NAM Ngành: Văn hóa học Mã số: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Đặng Văn Bài Hà Nội - 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án Tiến sĩ Lịch sử - văn hóa địa phương trong hoạt động giáo dục của bảo tàng tỉnh, thành phố ở Việt Nam là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các trích dẫn, số liệu và kết quả nêu trong Luận án là trung thực và có xuất xứ rõ ràng. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này.

Hà Nội, ngày tháng năm 2023 Nghiên cứu sinh Phạm Thu Hằng ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN………………………………………………………………….i DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT……………………………………………………iv DANH MỤC BẢNG BIỂU………………………………………………………. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ BẢO TÀNG TỈNH, THÀNH PHỐ Ở VIỆT NAM……………. Tổng quan tình hình nghiên cứu………………………………………………. Các tài liệu, nghiên cứu về hoạt động giáo dục của bảo tàng……………….

Các tài liệu, nghiên cứu về nội dung, phương thức giáo dục lịch sử - văn hóa địa phương…………………………………………………………………………. Các tài liệu, nghiên cứu về hoạt động giáo dục của bảo tàng tỉnh, thành phố/ bảo tàng địa phương………………………………………………………. Đánh giá tổng quát về các công trình nghiên cứu đi trước và những vấn đề Luận án kế thừa, tiếp tục giải quyết ………………………………………………………26 1. Cơ sở lý luận và cách tiếp cận của đề tài Luận án………………………………28 1.

Một số khái niệm cơ bản…………………………………………………. Lý thuyết tiếp cận……………………………………………………………39 1. Khung phân tích của Luận án………………………………………………. Khái quát về bảo tàng tỉnh, thành phố ở Việt Nam và các trường hợp bảo tàng nghiên cứu………………………………………………………………………….

Bảo tàng tỉnh, thành phố ở Việt Nam……………………………………………. Các địa bàn và trường hợp bảo tàng nghiên cứu………………………. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG THỨC PHẢN ÁNH, CHUYỂN TẢI LỊCH SỬ - VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG TRONG HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC CỦA BẢO TÀNG TỈNH, THÀNH PHỐ. Lịch sử - văn hóa địa phương qua trưng bày của bảo tàng tỉnh, thành phố…….

Lịch sử - văn hóa địa phương qua trưng bày của Bảo tàng tỉnh Nam Định. Lịch sử - văn hóa địa phương qua trưng bày của Bảo tàng Đắk Lắk…………. Lịch sử - văn hóa địa phương qua trưng bày của Bảo tàng thành phố Cần Thơ. Đặc điểm trưng bày lịch sử - văn hóa địa phương của bảo tàng tỉnh, thành phố.

Phương thức chuyển tải lịch sử - văn hóa địa phương trong hoạt động giáo dục của bảo tàng tỉnh, thành phố……………………………………………………. Thực tiễn hoạt động giáo dục của bảo tàng tỉnh, thành phố…………………83 2. Đặc điểm giáo dục, chuyển tải lịch sử - văn hóa địa phương của bảo tàng tỉnh, thành phố…………………………………………………………………………. Nhận định về hiệu quả giáo dục lịch sử - văn hóa địa phương và vai trò của bảo tàng tỉnh, thành phố……………………………………………………………….

Hiệu quả giáo dục lịch sử - văn hóa địa phương của bảo tàng tỉnh, thành phố. Bảo tàng tỉnh, thành phố là không gian giới thiệu, thực hành, trải nghiệm di sản văn hóa của địa phương…………………………………………………………. MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC LỊCH SỬ - VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG CỦA BẢO TÀNG TỈNH, THÀNH PHỐ. Xu thế phát triển và yêu cầu đối với hoạt động giáo dục của bảo tàng tỉnh, thành phố ở Việt Nam……………………………………………………………………122 3.

Xu thế phát triển hoạt động giáo dục của bảo tàng…………………………. Yêu cầu đối với hoạt động giáo dục của bảo tàng tỉnh, thành phố ở Việt Nam hiện nay. Kinh nghiệm giáo dục, chuyển tải lịch sử - văn hóa địa phương trong hoạt động của bảo tàng…………………………………………………………. Bảo tàng thành phố/địa phương trên thế giới………………………………127 3.

Các trường hợp nghiên cứu và một số bảo tàng địa phương khác ở Việt Nam. Bàn luận một số vấn đề về hoạt động giáo dục của bảo tàng tỉnh, thành phố…. Vấn đề tiếp cận hệ thống đối với di sản văn hóa của địa phương…………. Vấn đề tiếp cận di sản ký ức của địa phương……………………………….

Vấn đề tiếp cận di sản văn hóa mang bản sắc của địa phương……………. Vấn đề tiếp cận di sản văn hóa của địa phương trong mối quan hệ đa chiều…148 3. Vấn đề xác định vị trí của bảo tàng tỉnh, thành phố trong quá trình kết nối, chia sẻ kiến thức về lịch sử - văn hóa địa phương ………………………………………150 Tiểu kết……………………………………………………………………….157 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ……………….161 TÀI LIỆU THAM KHẢO………………………………………………………….174 iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ BTCT Bảo tàng thành phố Cần Thơ BTĐL Bảo tàng Đắk Lắk BTNĐ Bảo tàng tỉnh Nam Định BTĐP bảo tàng địa phương BTTTP bảo tàng tỉnh, thành phố CECA International Committee for Education and Cultural Action (Ủy ban quốc tế về Giáo dục và Hoạt động văn hóa) DSVH di sản văn hóa HĐGD hoạt động giáo dục ICOFOM International Committee for Museology (Uỷ ban quốc tế về Bảo tàng học của ICOM) ICOM International Council of Museums (Hội đồng Bảo tàng quốc tế) ICR International Committee for Regional Museums (Ủy ban Quốc tế về Bảo tàng khu vực của ICOM) LS-VH lịch sử - văn hóa NCS Nghiên cứu sinh Nxb Nhà xuất bản PL Phụ lục TP Thành phố tr trang STT Số thứ tự TLPV Tư liệu phỏng vấn UNESCO United Nations Educational Scientific and Cultural Organization (Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc) VHTTDL Văn hóa, Thể thao và Du lịch v DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ Bảng 2. So sánh hoạt động giáo dục của Bảo tàng tỉnh Nam Định, Bảo tàng Đắk Lắk và Bảo tàng thành phố Cần Thơ……………………………………………….

Số lượng khách tham quan Bảo tàng tỉnh Nam Định (2018 - 2022). Thành phần khách tham quan Bảo tàng tỉnh Nam Định (2018 - 2022). Số lượng khách tham quan Bảo tàng Đắk Lắk (2018 - 2022). Thành phần khách tham quan Bảo tàng Đắk Lắk (2018 - 2022)…….

Số lượng khách tham quan Bảo tàng thành phố Cần Thơ (2018 - 2022). Thành phần khách tham quan Bảo tàng thành phố Cần Thơ (2018 - 2022). Mô hình Khung phân tích của Luận án…………………………………. Cấu trúc trưng bày về lịch sử xã hội - văn hóa của Bảo tàng tỉnh Nam Định.

Cấu trúc trưng bày về tự nhiên, văn hóa, lịch sử của Bảo tàng Đắk Lắk. Cấu trúc trưng bày về tự nhiên - con người - văn hóa, lịch sử của Bảo tàng thành phố Cần Thơ…………………………………………………………………. Lý do chọn đề tài Bảo tàng không phải là cơ quan giáo dục chuyên trách, chính quy như trường học, song thiết chế này có khả năng tác động tới mọi thành viên trong xã hội một cách khá toàn diện trên các mặt chân - thiện - mỹ. Giáo dục, chuyển tải thông điệp trên cơ sở các DSVH, bảo tàng mang lại cho công chúng cơ hội tìm hiểu, tiếp nhận tri thức khoa học mới, củng cố, bổ sung những kiến thức đã được tích lũy; được bồi dưỡng, rèn luyện về tư tưởng, đạo đức, cũng như nâng cao năng lực cảm thụ và đánh giá thẩm mỹ.

Từ khi loại bảo tàng có tính chất công cộng xuất hiện vào thời kỳ Cận đại cho đến nay, bảo tàng đã tham gia và ngày càng có những đóng góp tích cực vào quá trình làm giàu tri thức, hiểu biết cho nhân loại. Mọi người đều có quyền đến với bảo tàng, có quyền hưởng thụ văn hóa thông qua việc tiếp cận các DSVH được bảo tồn, đặc biệt là phát huy giá trị tại bảo tàng. Có thể nói, bảo tàng chính là một “học đường” đặc biệt, phản ánh, chuyển tải nội dung về các lĩnh vực của đời sống xã hội, đáp ứng nhu cầu học tập, tìm hiểu cũng như hưởng thụ văn hoá của công chúng. Hiện nay, khái niệm bảo tàng cũng như quan điểm về giáo dục bảo tàng hiện đại cũng có nhiều thay đổi cùng với quá trình phát triển của xã hội.

Công chúng vốn được coi là lý do để các bảo tàng tồn tại và phát triển, cũng là nhân tố có sự biến đổi cả về lượng và chất; không còn bằng lòng với việc đến bảo tàng để nhìn ngắm, chiêm ngưỡng hiện vật được trưng bày; lắng nghe một cách thụ động những bài thuyết minh, giới thiệu của nhân viên bảo tàng. Khách tham quan bảo tàng thời đại 4.0 là đối tượng chủ động với nhu cầu thưởng thức, tìm hiểu, nắm bắt tri thức và trải nghiệm văn hoá một cách khách quan bằng cảm nhận trực tiếp của riêng họ. Nếu không được đáp ứng, thỏa mãn, họ hoàn toàn có thể dễ dàng rời xa quỹ đạo hoạt động, ảnh hưởng của bảo tàng để đến với những kênh thông tin cùng các thiết chế văn hóa khác. Do đó, giáo dục bảo tàng trở nên đa dạng, đa chiều, linh hoạt, sáng tạo hơn, với rất nhiều cơ hội tiếp cận và hòa nhập cho khách tham quan mỗi khi đến với thiết chế này.

Thăm bảo tàng có ý nghĩa như một hành trình trải nghiệm văn hóa để có thể tận hưởng, suy ngẫm và chia sẻ kiến thức. 2 Bảo tàng Việt Nam ra đời, phát triển liên tục từ đầu thế kỷ XX cho đến nay, có nhiều gắn bó với sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc và công cuộc xây dựng đất nước XHCN. Hiện nay, nước ta có tổng số 197 bảo tàng (127 bảo tàng công lập, 70 bảo tàng ngoài công lập), gồm nhiều loại hình, trong đó, BTTTP (còn gọi là bảo tàng khảo cứu địa phương, bảo tàng tổng hợp, BTĐP) có một số lượng đáng kể - 63 bảo tàng, chiếm tỉ lệ 31,9% [42, tr. Tại các địa phương trong cả nước, BTTTP là thiết chế văn hóa có tính đặc thù, bảo tồn và phát huy giá trị các DSVH, bằng chứng vật chất về thiên nhiên, con người và môi trường sống của con người ở địa phương, có ảnh hưởng lớn đến đời sống văn hóa của người dân.

Tham chiếu theo nội dung phản ánh, thể hiện cụ thể, LS-VH địa phương chính là “thông điệp” mà BTTTP giới thiệu, chuyển tải đến các đối tượng khách tham quan trong hành trình trải nghiệm, khám phá tại bảo tàng. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, chủ yếu sử dụng hiện vật để minh họa, tuyên truyền, giáo dục trực quan về địa phương trên cơ sở “mô típ giống nhau: thiên về khảo cổ học, nội dung dàn trải suốt các thời kỳ hàng ngàn năm chẳng khác gì một cuốn thông sử” [12, tr.7], “thiếu vắng nội dung lịch sử xã hội, đô thị, đời sống con người đặc biệt là về văn hóa phi vật thể” [41, tr.46], BTTTP dường như đã tạo nên một ấn tượng quen thuộc có phần nhàm chán đối với công chúng.