Tiêu chí kinh tế kỹ thuật đảm bảo hoạt động bền vững nhà máy xử lý nước thải

Lý do lựa chọn đề tài Việt Nam có dân số đô thị lớn thứ sáu trong khu vực Đông Á [25]. Tốc độ đô thị hóa tại Việt Nam đang diễn ra một cách nhanh chóng, với dự báo mỗi năm thêm một triệu cư dân đô thị mới. Tính đến hết ngày 4/12/2018, cả nước có 819 đô thị, bao gồm: 2 đô thị loại đặc biệt là Hà Nội và Thành phố (ThP) Hồ Chí Minh, 19 đô thị loại I, 26 đô thị loại II, 46 đô thị loại III, 83 đô thị loại IV, 645 đô thị loại V. Ước tính đến năm 2020, dân số đô thị khoảng 44 triệu người, chiếm 45% dân số đô thị cả nước, năm 2025, tổng số đô thị cả nước khoảng 1000 đô thị, trong đó, đô thị từ loại I đến đặc biệt là 17 đô thị, đô thị loại II là 20 đô thị; đô thị loại III là 81 đô thị; đô thị loại IV là 122 đô thị còn lại là các đô thị loại V[30].

Trong khi đó hệ thống thoát nước (HTTN) và vệ sinh đô thị ở nước ta với cơ sở vật chất kỹ thuật không đảm bảo về số lượng và chất lượng nên phạm vi phục vụ rất hạn chế. Hệ thống cống thoát nước mới chỉ đáp ứng 50-60% dân số đô thị ở các thành phố lớn và 30-40% ở các thành phố vừa và nhỏ. Số lượng các nhà máy xử lý nước thải (NMXLNT) đã xây dựng rất ít và hoạt động không hiệu quả nên lượng nước thải đô thị xử lý đảm bảo các tiêu chuẩn môi trường không đáng kể. Theo Hội Cấp thoát nước Việt Nam (2019), 37/63 địa phương có NMXLNT và 5 địa phương đang xây dựng nhà máy xử lý nước thải (NMXLNT) sinh hoạt tập trung [16].

Tuy nhiên, phần lớn, các NMXLNT đang hoạt động dưới 50% công suất thiết kế và xây dựng. Thậm chí có NMXLNT đã xây xong nhưng đến nay vẫn không có nước thải để xử lý. Một trong những nguyên nhân của sự bất cập này là các dự án thoát nước và xử lý nước thải (XLNT) tập trung có chung các khó khăn trong lựa chọn công nghệ và đấu nối nước thải [11]. Hiện nay, ở các đô thị Việt Nam, doanh thu từ các hoạt động nước thải được tạo ra bằng cách áp dụng một khoản phần trăm thu phí đối trên tất cả khách hàng tiêu thụ nước dựa vào Nghị Định 154/2016/NĐ-CP hoặc giá dịch vụ thoát nước theo Nghị Định 80/2014/NĐ-CP.

Theo Nghị định 154/2016/NĐ-CP về phí bảo vệ môi trường quy định phí bảo vệ môi trường đối với nước thải sinh hoạt là 10% giá nước sạch là 2! ! không đáp ứng được nhu cầu quản lý và vận hành HTTN. Cũng đã có một số đô thị hiện đã áp dụng giá dịch vụ thoát nước theo Nghị Định 80/2014/NĐ-CP để huy động sự đóng góp của người sử dụng dịch vụ, giảm áp lực cho ngân sách Nhà nước. Mức giá dịch vụ thoát nước các đô thị đang áp dụng cho hộ gia đình cao hơn mức phí môi trường, và dao động từ khoảng 1. Giá dịch vụ thoát nước dù có cao nhưng hiện vẫn thấp hơn mức giá thành XLNT khá nhiều.

Chi phí thực tế của hoạt động cần được trợ cấp từ ngân sách địa phương do phí thu gom nước thải không thể đáp ứng chi phí vận hành và bảo dưỡng (O&M). Thực tế hiện nay kinh phí cho công tác quản lý vận hành HTTN chủ yếu phụ thuộc vào kinh phí hàng năm do UBND tỉnh/ thành phố cấp qua sở Tài chính và phân bổ về sở Xây dựng. Doanh thu của công ty cấp nước nằm trong hóa đơn của khách hàng tiêu thụ nước, với doanh thu thường được tổ chức bởi cấp ThP hoặc cấp tỉnh để phân phối lại tới các doanh nghiệp nước thải dựa vào ngân sách phê duyệt hàng năm. Ở các đô thị Việt Nam chỉ mới có 46 nhà máy XLNT (tính đến cuối năm 2019) nhưng nhiều nhà máy hoạt động không ổn định và không hiệu quả (mặc dù phần lớn mới được xây dựng gần 10 năm trở lại đây) do nhiều nguyên nhân khác nhau.

Các nghiên cứu và đánh giá về tình trạng này còn rất hạn chế và chưa đầy đủ. Vì vậy cần thiết phải xây dựng các tiêu chí đánh giá sự hoạt động bền vững của các nhà máy đó. Căn cứ vào các tiêu chí đánh giá và để giúp cho việc đưa ra giải pháp đảm bảo cho các nhà máy XLNT hoạt động bền vững thì cần thiết phải xây dựng các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật (KT-KT). NMXLNT ThP Bắc Ninh được xây dựng theo nguồn vốn vay KFW (CHLB Đức) và đưa vào vận hành vào năm 2013.

Sau 5 năm hoạt động, nhà máy đã góp phần lớn trong việc XLNT và cải thiện môi trường nước ThP Bắc Ninh. Để đảm bảo độ tin cậy và khả năng ứng dụng, các số liệu thu thập về quản lý và vận hành NMXLNT ThP Bắc Ninh được đánh giá theo các tiêu chí và chỉ tiêu KT-KT đề xuất. Mục đích nghiên cứu của luận án -! Xây dựng các tiêu chí để đánh giá sự hoạt động bền vững của NMXLNT đô thị. 3! ! -! Xây dựng các chỉ tiêu KT-KT để đảm bảo sự hoạt động bền vững cho NMXLNT đô thị.

-! Áp dụng các tiêu chí để đánh giá và chỉ tiêu KT –KT để đảm bảo sự bền vững trong hoạt động đối với NMXLNT ThP Bắc Ninh. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án -! Đối tượng nghiên cứu: Quản lý, vận hành và bảo dưỡng NMXLNT đô thị -! Phạm vi nghiên cứu: Các NMXLNT đô thị ở Việt Nam 4. Cơ sở khoa học của luận án: Thông qua nghiên cứu lý thuyết về tính bền vững của NMXLNT; thu thập, phân tích số liệu, tham vấn chuyên gia về hoạt động của NMXLNT đô thị từ đó đề xuất các tiêu chí đánh giá sự hoạt động bền vững của NMXLNT đô thị. Trên cơ sở các tiêu chí và tầm quan trọng của từng tiêu chí đó, xây dựng các chỉ tiêu KT-KT để đảm bảo cho sự hoạt động bền vững của các NMXLNT đô thị.

Chỉ tiêu KT-KT giúp cho các nhà vận hành xây dựng các giải pháp để đảm bảo cho NMXLNT hoạt động bền vững là ý nghĩa thực tiễn của luận án. Nội dung nghiên cứu của luận án a)! Tổng quan các vấn đề nghiên cứu -! Đặc điểm về số lượng, thành phần và tính chất nước thải đô thị -! Sự hoạt động bền vững của NMXLNT đô thị; -! Đánh giá hiện trạng hoạt động của NM XLNT đô thị ở Việt Nam; b)! Nghiên cứu xây dựng các chỉ tiêu phù hợp nhằm đảm bảo hoạt động bền vững của NM XLNT đô thị: -! Lựa chọn các tiêu chí đánh giá tính bền vững của NMXLNT đô thị; -! Xác định trọng số của các tiêu chí theo phương pháp phân tích thứ bậc (Analytic Hierarchy Process-AHP) và tham vấn chuyên gia với việc sử dụng phần mềm Expert choice 11; -! Xây dựng các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật để đảm bảo sự hoạt động bền vững trong của các NMXLNT đô thị; 4! ! -! Hoạt động của NMXLNT ThP Bắc Ninh (Công nghệ XLNT; suất vốn đầu tư, tổ chức quản lý vận hành; chi phí O&M; tiết kiệm chi phí: năng lượng, hóa chất, vận hành,.; cơ chế thu hồi tài chính;. Phương pháp nghiên cứu của luận án Trên cơ sở mục tiêu đề ra, luận án đã áp dụng các phương pháp nghiên cứu sau: -! Điều tra, thu thập các số liệu, tài liệu về các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật khi lập dự án đầu tư và tình hình quản lý vận hành các NMXLNT đô thị hiện nay tại Việt Nam; -! Phân tích và đánh giá các tiêu chí kinh tế kỹ thuật của NMXLNT đô thị; -! Xây dựng bộ câu hỏi và tham vấn ý kiến các chuyên gia, các cán bộ kỹ thuật trong lĩnh vực chuyên môn XLNT đô thị; -! Áp dụng phương pháp phân tích thứ bậc (Analytic Hierarchy Process-AHP) kết hợp với tham vấn chuyên gia để phân tích các tiêu chí đánh giá và xây dựng các chỉ tiêu KT-KT đảm bảo sự hoạt động bền vững của NMXLNT đô thị. Để đạt được mục tiêu nghiên cứu đề ra, nội dung và phương pháp mà nghiên cứu sinh thực hiện được tóm tắt trên Hình 0.

5" " Nghiên cứu tổng quan về nước thải đô thị và sự Thu thập thông tin, tổng hoạt động bền vững của quan tài liệu và phân tích, các NMXLNT đô thị đánh giá (1) Công suất và hiệu quả xử lý nước thải (2) Sự phù hợp của công nghệ XLNT với điều Lựa chọn các nhóm tiêu Phân tích và đánh giá định kiện địa phương chí phù hợp để đánh giá tính kết hợp tham vấn (3) Chi phí vận hành và bảo trì tính bền vững của các chuyên gia (4) Điều kiện hoạt động của công trình và thiết NMXLNT đô thị bị (5) An toàn và thân thiện môi trường (6) Sự thích ứng với các tác động bất lợi của Xác định các trọng số và Phân tích theo phương pháp biến đổi khí hậu và thay đổi yếu tố đầu vào thứ tự ưu tiên các nhóm AHP kết hợp tham vấn tiêu chí đánh giá tính bền chuyên gia (hỗ trợ bằng vững của NMXLNT đô thị phần mềm Expert choice Nhóm chỉ tiêu Công Nhóm chỉ tiêu Thể chế nghệ: và quản lý: 11) -!Công suất và chế độ -!Cơ chế quản lý về hoạt nước thải động của đơn vị vận hành Xây dựng các nhóm chỉ Phân tích theo phương pháp -!Hiệu quả XLNT NMXLNT tiêu KTKT để đảm bảo sự AHP (hỗ trợ bằng phần hoạt động bền vững của mềm Expert choice 11) -!Tổ chức quản lý các NMXLNT đô thị Nhóm chỉ tiêu Vận -!Quản lý tài sản hành và bảo trì: Nhóm chỉ tiêu Tài chính: -!Phù hợp với địa -!Giá dịch vụ thoát nước Thảo luận kết quả nghiên Đánh giá và hiệu chỉnh kết phương -!Nguồn thu của cứu và kiến nghị đề xuất quả nghiên cứu bằng số liệu -!Khả năng thích ứng NMXLNT các giải pháp tăng cường thu thập tại NMXLNT ThP BĐKH sự hoạt động bền vững Bắc Ninh -!Khả năng tiết kiệm chi -!An toàn thân thiện với phí vận hành và bảo trì các NMXLNT đô thị môi trường Hình 0. Tóm tắt nội dung và phương pháp nghiên cứu triển khai trong luận án 6" " 7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án + Ý nghĩa khoa học của luận án -! Trên cơ sở phương pháp AHP kết hợp tham vấn chuyên gia xây dựng được các tiêu chí đánh giá tính bền vững của các NMXLNT đô thị ở Việt Nam; -! Xác định được các trọng số và thứ tự ưu tiên của các tiêu chí đánh giá tính bền vững của các NMXLNT đô thị ở Việt Nam; -! Xây dựng được các chỉ tiêu KT-KT đảm bảo hoạt động bền vững của các NMXLNT đô thị ở Việt Nam.