Luận án Tiến sĩ Nguyễn Đắc Thái: Nghệ thuật trang trí lăng Hoàng gia Gò Công (Tiền Giang)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN ĐẮC THÁI NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ LĂNG HOÀNG GIA TẠI GÒ CÔNG (TỈNH TIỀN GIANG) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Tp. Hồ Chí Minh - 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN ĐẮC THÁI NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ LĂNG HOÀNG GIA TẠI GÒ CÔNG (TỈNH TIỀN GIANG) LUẬN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật Mã số: 9210101 Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Trương Quốc Bình TS. Trần Đình Hằng Tp. Hồ Chí Minh - 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án tiến sĩ Nghệ thuật trang trí lăng Hoàng gia tại Gò Công (tỉnh Tiền Giang) là công trình nghiên cứu khoa học của tôi dưới sự hướng dẫn của GS.TS Trương Quốc Bình và TS Trần Đình Hằng. Những vấn đề nghiên cứu cùng những ý kiến tham khảo trong luận án là trung thực, khách quan, tài liệu đều có chú thích nguồn gốc đầy đủ, xuất xứ rõ ràng.HCM, ngày 15 tháng 03 năm 2024 Tác giả luận án Nguyễn Đắc Thái DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BAVH Bulletin des Amis du Vieux Hue NB Nam Bộ ĐBNB Đồng bằng Nam Bộ ĐKLM Điêu khắc lăng mộ GS Giáo sư KTLM Kiến trúc lăng mộ LM Lăng mộ NTĐK Nghệ thuật điêu khắc NTTH Nghệ thuật tạo hình NCS Nghiên cứu sinh NXB Nhà xuất bản PGS Phó giáo sư TG Tác giả Tr. Trang VHNT Văn hóa Nghệ thuật MỤC LỤC MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu . Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Cách tiếp cận và Phương pháp nghiên cứu . Câu hỏi nghiên cứu . Giả thuyết nghiên cứu . Ý nghĩa khoa học và thực tiễn . Bố cục luận án . 13 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT LĂNG HOÀNG GIA TẠI GÒ CÔNG (TỈNH TIỀN GIANG) . Cơ sở lý luận và lý thuyết . Khái lược về lăng Hoàng gia tại Gò Công .Tổng quan tình hình nghiên cứu . 59 Chương 2 BIỂU HIỆN TẠO HÌNH VÀ ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ TẠI GÒ CÔNG (TỈNH TIỀN GIANG) .1 Đề tài và chất liệu.2 Những đặc điểm cơ bản nghệ thuật trang trí lăng Hoàng gia . 98 Chương 3 NHỮNG GIÁ TRỊ ĐẶC TRƯNG VÀ VẤN ĐỀ CẦN BÀN LUẬN VỀ NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ LĂNG HOÀNG GIA .1 Những giá trị đặc sắc nghệ thuật trang trí lăng Hoàng gia .2 Vấn đề cần bàn luận .3 Ý kiến đề xuất về bảo tồn và phát huy giá trị . 141 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN . 145 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 146 MỤC LỤC PHỤ LỤC . 155 PHỤ LỤC 01 BẢN ĐỒ VỊ TRÍ - SƠ ĐỒ KIẾN TRÚC LĂNG HOÀNG GIA . 156 PHỤ LỤC 02 HOA VĂN TRANG TRÍ – CHẤT LIỆU GỖ . 160 PHỤ LỤC 03 HOA VĂN TRANG TRÍ - CHẤT LIỆU GẠCH, ĐÁ - VÔI VỮA . 232 PHỤ LỤC 04 HỆ THỐNG ĐỒ HỌA HÓA MỘT SỐ CHI TIẾT . Lý do chọn đề tài Nhà Nguyễn là vương triều cuối cùng của thời đại quân chủ Việt Nam được thành lập từ khi vua Gia Long lên ngôi năm 1802 cho đến lúc vua Bảo Đại thoái vị vào tháng 8 năm 1945. Trải qua những biến đổi to lớn về chính trị và kinh tế xã hội, trên cơ sở những thành tựu của văn hóa dân tộc qua các thời Lý-Trần-Lê và phát huy những tinh hoa của văn hóa Phú Xuân từ những nỗ lực của các đời chúa Nguyễn, văn hóa Việt Nam thời nhà Nguyễn không những không bị lụi tàn mà còn phát triển rực rỡ trong tất cả mọi lĩnh vực từ kiến trúc, xây dựng, thủ công nghiệp, đến khoa học, giáo dục, tôn giáo tín ngưỡng, văn chương nghệ thuật… Trong các lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, triều Nguyễn đã để lại một kho di sản lớn nhất trong lịch sử phát triển của đất nước. Nhìn chung, các hoạt động văn hóa nghệ thuật thời Nguyễn đã để lại cho hậu thế một kho tàng di sản hết sức phong phú và đa dạng. Kho tàng di sản đồ sộ này, bao gồm cả di sản vật thể và di sản phi vật thể, trải rộng trên cả nước từ Bắc chí Nam, là kết quả lao động sáng tạo của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Về kiến trúc, nhà Nguyễn đã cho xây dựng khá nhiều công trình tiêu biểu tại các đô thị lớn như Hà Nội ở phía Bắc và Gia Định ở miền Nam và hầu khắp các các trung tâm hành chính tại các địa phương. Trong đó, có các lỵ sở hành chính như Sơn Tây, Bắc Ninh, Nam Định, Nghệ An…Nhiều công trình văn hóa có ý nghĩa được tạo lập như Văn miếu Trấn Biên, Văn miếu Vĩnh Long, Đền thờ Thoại Ngọc hầu ở các tỉnh miền Nam. Đáng lưu ý là trong thời cận đại tại vùng đất Nam Bộ có khá nhiều dinh thự của các đại điền chủ được đầu tư xây dựng rất xa hoa lộng lẫy. Trong số này, lăng Hoàng gia, nơi an táng và thờ phụng Quận công Phạm Đăng Hưng, cha của bà Từ Dụ, ông ngoại của vua Tự Đức tại Thị xã Gò Công, 2 Tỉnh Tiền Giang là một công trình kiến trúc nghệ thuật đặc sắc có vai trò không nhỏ. Dòng họ Phạm Đăng ở Nam Bộ là một trong những dòng họ lớn và có mặt sớm trong quá trình theo chân mở cõi xuôi về phương Nam của nhà Nguyễn. Dòng họ này sinh ra đức Từ Dụ, một trong những đại diện tiêu biểu Ngoại thích của triều đình Nguyễn và chính Bà là người có ảnh hưởng ít nhiều đến tư tưởng của vua Tự Đức sau này… Do vị trí hết sức quan trọng thể hiện sự tôn kính và quyền lực của nhà vua mà lăng Hoàng gia - công trình kiến trúc độc đáo được xây dựng bởi các nghệ nhân tài hoa bậc nhất chuyên xây dựng lăng tẩm, cung đình đến từ Huế và mang đậm phong cách, điển chế cung đình tại vùng đất phương Nam. Nghệ thuật trang trí tại lăng Hoàng gia tại Gò Công (Tỉnh Tiền Giang) chứa đựng nhiều nội hàm ý nghĩa về tư tưởng, giá trị sống của dòng tộc Ngoại thích, trong một giai đoạn của lịch sử triều Nguyễn. Tại vùng đất Nam Bộ các dinh thự của các đại điền chủ khá nhiều, được đầu tư xa hoa lộng lẫy, nghệ thuật trang trí tại các công trình này cũng rất ấn tượng, có sự ảnh hưởng giao thoa của nghệ thuật cung đình và nghệ thuật trang trí phương Tây. Sự xa hoa lộng lẫy của các công trình, trong đó nổi bật là nghệ thuật trang trí được nhiều nhà nghiên cứu nhắc đến như một biểu tượng sự giàu có của vùng Nam Bộ như: Nhà trăm cột Cần Đước, dinh Nguyễn Hữu Hào, nhà công tử Bạc Liêu, hay nhà cổ Bình Thủy - Cần Thơ…Ngoài ra, các công trình mang giá trị biểu tượng về văn hóa lịch sử như lăng mộ Trương Công Định, lăng tả quân Lê Văn Duyệt…đều là những công trình mang đậm dấu ấn của triều đình Nguyễn khi mở rộng bở cõi về vùng đất phương Nam. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có một nghiên cứu nào tập trung vào công trình đức Quốc Công Từ - một công trình mang giá trị lịch sử rất đặc trưng của cung đình Huế, thể hiện sự giao thoa và tiếp biến văn hóa phương tây với văn hóa bản địa, tạo nên yếu tố đặc trưng của mỹ thuật thời Nguyễn. Chính vì thế, Nghiên cứu sinh chọn 3 vấn đề “Nghệ thuật trang trí lăng Hoàng gia tại Gò Công (tỉnh Tiền Giang)” để làm Luận án Tiến sỹ Nghệ thuật học. Việc nghiên cứu nghệ thuật trang trí tại lăng Hoàng gia tại Gò Công thông qua biểu tượng họa tiết hoa văn trang trí là chìa khóa giải mã những giá trị sống và giá trị nghệ thuật của một giai đoạn lịch sử. Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về biểu tượng dựa trên di sản văn hóa vật thể: kiến trúc, điêu khắc, hội họa…và phi vật thể, tín ngưỡng phong tục, tập quán… nghệ thuật trang trí trong các công trình kiến trúc cổ chứa đựng nhiều nội hàm ý nghĩa về tư tưởng, giá trị sống của chủ nhân công trình kiến trúc đó. Các nhà nghiên cứu văn hóa đã đưa ra những lí giải rất phong phú dựa trên hệ thống hoa văn trang trí truyền thống trong những công trình kiến trúc trúc cổ, đặc biệt là không gian tâm linh truyền thống nhà từ đường cổ xưa. Cùng với những gì còn lưu lại trên di sản mang tính vật thể, những giá trị văn hóa, giá trị tinh thần tạo nét riêng của gia chủ. Đức Quốc công từ - Phạm Đăng Hưng - lăng Hoàng gia tại Gò Công (Tỉnh Tiền Giang) là một trong những công trình tiêu biểu cho dòng chảy xuôi về phương Nam của nhà Nguyễn trên con đường mở cõi và phát triển đất nước. Nghệ thuật biểu hiện hình tượng trong hoa văn trang trí là một ngôn ngữ đặc biệt thể hiện những giá trị văn hóa của một hệ tư tưởng sống, bối cảnh xã hội và quan điểm nhân sinh của con người. Do đó không thể nghiên cứu các hình tượng trang trí một cách thật đầy đủ nếu xa rời ngôn ngữ tạo hình của nghệ thuật trang trí. Bởi giá trị thực sự của biểu tượng được xác lập không chỉ ở bình diện văn hóa chung trong đời sống cộng đồng mà còn định hình và biến đổi trong sự tiếp nhận và điều chỉnh của một cá nhân, mỗi chủ thể. Chính sự biến tấu cho phù hợp với hoàn cảnh sống được khắc họa trong nghệ thuật trang trí tại công trình đã tạo nên một sự khác biệt trên nền tảng gốc làm nên nét riêng cho mỹ thuật thời Nguyễn khi phát triển ở vùng đất Nam Bộ đặc biệt là tại Gò Công tỉnh Tiền Giang. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1 Mục đích nghiên cứu Xác định các biến thể điển hình của hệ biểu tượng biểu thức trang trí lăng Hoàng gia tại Gò Công. Chỉ ra các mối quan hệ giữa bình diện văn hóa, và bình diện tạo hình trong nghệ thuật trang trí, bình diện chủ thể, yếu tố con người trong ngữ cảnh lịch sử. Với mục tiêu tập trung nghiên cứu vào nghệ thuật trang trí tại lăng Hoàng gia để tìm ra sự chuyển biến và phát triển của loại hình nghệ thuật này khi có sự chuyển dịch từ kinh đô về phương Nam. Phân tích, giải mã ý nghĩa và tần số xuất hiện của các biểu thức trang trí trong bối cảnh xã hội và đời sống, nhằm khám phá được hệ tư tưởng của một vùng văn hóa.