Luận án tiến sĩ nghệ thuật nghệ thuật trang trí ở một số đình làng tiêu biểu tại

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH --------------********-------------- NGUYỄN THỊ NGỌC ĐIỆP NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ Ở MỘT SỐ ĐÌNH LÀNG TIÊU BIỂU TẠI BÌNH DƯƠNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH --------------********-------------- NGUYỄN THỊ NGỌC ĐIỆP NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ Ở MỘT SỐ ĐÌNH LÀNG TIÊU BIỂU TẠI BÌNH DƯƠNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật Mã số: 9210101 Người hướng dẫn khoa học PGS. Nguyễn Văn Minh THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án Tiến sĩ Nghệ thuật trang trí ở một số đình làng tiêu biểu tại Bình Dương là công trình do tôi nghiên cứu, thực hiện. Những vấn đề nghiên cứu cùng những ý kiến tham khảo, tài liệu đều có chú thích nguồn đầy đủ. Tôi xin chịu trách nhiệm về nội dung trong luận án.

Hồ Chí Minh, ngày 22 tháng 7 năm 2022 Tác giả luận án Nguyễn Thị Ngọc Điệp ii MỤC LỤC Mở đầu. Trang 01 Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài .1 Tổng quan tình hình nghiên cứu .2 Cơ sở lý luận và lý thuyết nghiên cứu.3 Cơ sở thực tiễn. Trang 37 Tiểu kết. Trang 47 Chương 2: Những biểu hiện nghệ thuật trang trí ở một số đình làng tiêu biểu tại Bình Dương .1 Nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương biểu hiện thông qua ngôn ngữ biểu tượng .2 Nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương biểu hiện thông qua ngôn ngữ điêu khắc .3 Nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương biểu hiện thông qua ngôn ngữ hội họa.

Trang 100 Tiểu kết. Trang 102 Chương 3: Nhận định đặc trưng và định hướng bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương .1 Sự tương đồng và khác biệt của nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương trong liên hệ so sánh với đình làng Việt tại Bắc Bộ và Nam Bộ .2 Đặc trưng nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương .3 Định hướng bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương trong bối cảnh hiện nay …………………………………. Trang 133 Tiểu kết. Trang 146 Kết luận.

Trang 147 Danh mục các công trình khoa học đã công bố. Trang 151 Tài liệu tham khảo. Trang 152 Phụ lục minh họa. Trang 161 iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT VÀ GIẢI THÍCH TỪ NGỮ STT CỤM TỪ GỐC CHỮ VIẾT GIẢI THÍCH TỪ NGỮ TẮT 01 ASEAN University AUN - QA Bộ tiêu chuẩn tạo ra sự liên thông Network - Quality và công nhận chất lượng đào tạo Assurance giữa các trường Đại học trong và ngoài AUN 02 One Commune One OCOP Mỗi xã một sản phẩm Product 03 One Commune One OCOP 3 Mỗi xã một sản phẩm Product 3 đạt chuẩn 3 sao 04 Phường P.

Một đơn vị hành chánh ở tỉnh Bình Dương tại Việt Nam 05 Hình H. Hình ảnh minh họa 06 Hà Nội HN Thủ đô Hà Nội 07 Kiểm định giáo dục MOET Chương trình kiểm định giáo dục của Bộ giáo dục Việt của Bộ giáo dục Việt Nam Nam 08 Nghiên cứu sinh NCS Học viên tham gia vào quá trình đào tạo tiến sĩ 09 Thành phố Hồ Chí Tp.HCM Tên một thành phố tại Việt Nam Minh 10 Thành phố Tp. Một đơn vị hành chánh tại Việt Nam iv 11 Trang tr. Số trang được trình bày trong công trình nghiên cứu 12 Ủy Ban Nhân Dân UBND Một đơn vị hành chánh tại Việt Nam v DANH MỤC PHỤ LỤC Phụ lục 1: Danh sách đình làng tại tỉnh Bình Dương.

Trang 161 Phụ lục 2: Hình ảnh không gian, kiến trúc đình làng tại Nam Bộ và đình làng tại Bình Dương. Trang 175 Phụ lục 3: Hình ảnh nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương biểu hiện thông qua ngôn ngữ biểu tượng. Trang 180 Phụ lục 4: Hình ảnh nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương biểu hiện thông qua ngôn ngữ điêu khắc và hội họa. Trang 187 Phụ lục 5: Sự tương đồng và khác biệt của nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương trong liên hệ so sánh với đình làng Việt tại Bắc Bộ và Nam Bộ.

Trang 226 Phụ lục 6: Một số đồ án vector trang trí tiêu biểu ở đình làng tại Bình Dương. Trang 262 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Các dạng thức tín ngưỡng của người Việt tại Bình Dương cũng như Nam Bộ được hình thành trên cơ sở vốn có của làng xã Trung, Bắc được người dân Bắc Bộ di cư mang theo vào vùng đất mới Nam Bộ. Trong tâm thức của người dân khi đến định cư ở vùng đất mới này, hình ảnh “cây đa, bến nước, con đò, mái đình” luôn gợi nhớ đến quê hương, xứ sở, cội nguồn.

Vì vậy, trong các loại hình kiến trúc cộng đồng của làng xã Việt nói chung, Bình Dương xưa nói riêng thì ngôi đình chiếm vị trí trung tâm, là nơi sinh hoạt, giao lưu văn hóa, lễ hội, là trụ sở chính của chính quyền làng xã và là nơi tôn nghiêm, kính cẩn thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh. Những dạng thức, mô hình đó ít nhiều có sự biến đổi phù hợp với điều kiện sống của vùng đất mới khai khẩn đã góp phần tạo nên giá trị bản sắc riêng thể hiện đặc trưng vùng miền thông qua các yếu tố tạo hình. Vào thế kỷ XVI, bản sắc nghệ thuật bản địa ở các tỉnh Nam Bộ thể hiện thông qua đặc trưng ngôn ngữ tạo hình của những tác phẩm trang trí tại đình, chùa, miếu, lăng,… của địa phương khu vực đó với các yếu tố tạo hình trang trí riêng biệt. Đặc biệt, đối với đình làng Việt thể hiện rất cụ thể thông qua nghệ thuật chạm khắc gỗ trên từng cấu kiện kiến trúc và đồ án trang trí tại đình làng.

Do đó, đình làng tại Bình Dương cũng không ngoại lệ, các yếu tố tạo hình trang trí có những đặc trưng riêng về nội dung biểu tượng, hình thức, ngôn ngữ thể hiện rõ nét và xứng đáng được trân quý. Hiện nay, Bình Dương có 125 ngôi đình, trong đó có ba ngôi đình được công nhận là Di tích đình làng kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia, mười ngôi đình được công nhận Di tích đình làng lịch sử - văn hóa cấp Tỉnh và một ngôi đình thuộc Di tích đình làng lịch sử cách mạng cấp Tỉnh. Quy mô xây dựng lớn nhỏ khác nhau nhưng đa phần có hình thức trang trí, các yếu tố tạo hình tương đồng nhau nên vô hình trung đã hình thành phong cách tạo hình địa phương đã được các nhà nghiên cứu rất quan tâm. Các nhà nghiên cứu Lịch sử, Văn hóa, Dân tộc học đã tìm tòi và nghiên cứu sâu về mảng thiết chế văn hóa, tín ngưỡng và giá trị lịch sử của đình làng tại Bình Dương thể hiện qua nhiều công trình nghiên cứu khác nhau dưới dạng khảo cứu, ghi chép, 2 xuất bản thành sách hay đề tài cấp Cơ sở, cấp Tỉnh.

Đồng thời qua phân tích tổng quan tình hình nghiên cứu đình làng tại Bình Dương, cho thấy đình làng tại Bình Dương cần được bổ sung nghiên cứu sâu dưới góc nhìn Mỹ thuật học nhằm làm rõ yếu tố địa văn hóa, văn hóa vùng tác động như thế nào đến việc hình thành nghệ thuật trang trí. Trong giai đoạn đổi mới và hội nhập hiện nay, việc giữ gìn và phát huy những giá trị đặc trưng truyền thống văn hóa của dân tộc, phát huy giá trị mỹ thuật trong đời sống là hết sức quan trọng và cần thiết. Theo tinh thần Đại hội XI của Đảng về chăm lo, phát triển văn hóa cần xây dựng và tăng cường hiệu quả hoạt động của thiết chế văn hóa ở tất cả các cấp, rất cần xã hội hóa các hoạt động văn hóa, chú trọng nâng cao đời sống văn hóa ở nông thôn [128]. Một trong những thiết chế văn hóa vẫn còn lưu giữ nhiều giá trị đặc trưng đó chính là những ngôi đình làng tại các thôn xã trên khắp đất nước ta.

Chính vì vậy mà UBND tỉnh Bình Dương đã chỉ đạo các cấp, ban, ngành, sở, hội địa phương ra sức bảo vệ, lưu trữ và bảo tồn các thiết chế văn hóa đình, chùa, miếu… Đặc biệt, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Bình Dương, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch khuyến khích, động viên anh em, nghệ sĩ tìm tòi nghiên cứu và sáng tác về lĩnh vực này để bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống, đậm đà bản sắc của dân tộc nói chung, của địa phương Bình Dương nói riêng trong giai đoạn hội nhập hôm nay. Với những lý do trên, NCS chọn đề tài Nghệ thuật trang trí ở một số đình làng tiêu biểu tại Bình Dương với mong muốn lắp vào khoảng trống còn thiếu về những nhận định, phân tích, đánh giá làm sáng tỏ đặc trưng nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương; đồng thời bổ sung vào việc bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống trong giai đoạn hội nhập và phát triển hiện nay. Mục đích nghiên cứu của đề tài 2. Mục đích tổng quát Nghiên cứu những biểu hiện nghệ thuật trang trí ở một số đình làng tại Bình Dương từ đó làm sáng tỏ đặc trưng của nghệ thuật trang trí truyền thống địa phương và nâng cao giá trị nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương.

Mục tiêu cụ thể Xác định cơ sở lý luận về nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương. Nhận diện biểu hiện nghệ thuật trang trí ở một số đình làng tiêu biểu tại Bình Dương. Xác định đặc trưng nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương. Kết quả nghiên cứu trên là cơ sở để bảo tồn nguyên gốc các yếu tố tạo hình và đề xuất các giải pháp phát huy giá trị nghệ thuật trang trí đình làng vận dụng trong kiến trúc hiện đại, một số thiết kế, trang trí ứng dụng ngày nay.

Phát huy giá trị văn hóa nghệ thuật truyền thống ở đình làng tại Bình Dương trong bối cảnh hội nhập hiện nay thông qua phát triển du lịch trải nghiệm các giá trị văn hóa lịch sử nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế trong định hướng 5 năm giai đoạn 2020 - 2025 của Nghị quyết đại hội Đảng bộ tỉnh Bình Dương lần thứ XVI.