Luận án toàn văn nghệ thuật trang trí đình làng Hội An - Đình Cẩm Phô, Đình Hội An, Đình Sơn Phong

Lý do chọn đề tài Trên nền tảng của mối quan hệ với tự nhiên và xã hội, người Việt từ lâu đã sáng tạo nên những công trình kiến trúc truyền thống có giá trị thực tế để đảm bảo cho một cuộc sống ổn định cả về vật chất lẫn tinh thần. Ngôi đình chính là một minh chứng, một loại hình công trình kiến trúc tiêu biểu của người Việt, nó chứa đựng những giá trị văn hóa, lịch sử và nghệ thuật đặc sắc của người dân ở mỗi khu vực, vùng miền. Hội An là một trong tám di sản vật thể của Việt Nam đã được công nhận là Di sản văn hóa thế giới năm 1999 bởi những di tích như: nhà cổ, nhà thờ tộc, đình, chùa, hội quán của người Hoa, lăng mộ. hiện vẫn còn khá nguyên vẹn.

Ở Hội An hiện nay còn khoảng trên 20 ngôi đình làng, đình ấp. Riêng đình làng có khoảng 14 ngôi đình, số còn lại là đình ấp [PL7, tr. Trong công trình nghiên cứu này, NCS đặc biệt quan tâm đến các ngôi đình làng hơn là đình ấp. Hội An có bối cảnh lịch sử trải qua nhiều lớp văn hóa và có sự giao lưu với Trung Hoa, Nhật Bản và các nước phương Tây trong một khoảng thời gian dài.

Đặc biệt, sự giao lưu, tiếp xúc với văn hóa với Trung Hoa được thể hiện rõ nét và với những dấu ấn qua kiến trúc, trang trí, lễ hội, ăn mặc, ngôn ngữ. Làng, xã ở Hội An có lịch sử hình thành từ lâu đời nhưng kiến trúc đình được hoàn chỉnh vào cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX do nhiều yếu tố khác nhau. Chính vì điều này mà NTTTTKT đình ở Hội An có những dấu ấn của Mỹ thuật thời Nguyễn. Những ngôi đình ở Hội An mang nhiều nét đặc trưng riêng trong nghệ thuật trang trí, chất liệu và kỹ thuật xây dựng, kiến trúc.

Trong đó, không thể không nhắc đến những ngôi đình tiêu biểu ở Hội An như: ĐCP, ĐHA và ĐSP. ĐCP được xem là ngôi đình cổ nhất ở Hội An, có sự đầu tư về nghệ thuật 2 trang trí hơn hẳn so với các ngôi đình khác. ĐCP có kiến trúc tiêu biểu gồm cổng tam quan, sân đình, chính đình ở giữa, phương đình phía trước, 2 bên là nhà Đông, và nhà Tây. Theo kết quả điều tra cơ bản của các cơ quan thuộc các ngành văn hóa, khảo cổ, sử học, bảo tàng trong nước đã khảo sát được 700 di tích lịch sử ở đô thị cổ Hội An và đã nhận thấy trong đó có 260 công trình đáp ứng được các chuẩn mực giá trị kiến trúc cổ từ các bộ phận đến toàn bộ công trình, trong danh sách đó có ĐCP [138].

Mặt khác, qua khảo sát các ngôi đình ở Hội An, TTQLBT đã có nhận xét chung về ĐCP rằng đây là ngôi đình có một hệ thống các con giống được tạo hình rất sinh động và độc đáo, trang trí cho các bộ phận kiến trúc. Nghệ thuật trang trí của ĐCP được xem là tiêu biểu và mẫu mực trong số các ngôi đình ở Hội An bởi sự tinh tế, tỉ mẩn trong từng chi tiết [139]. ĐCP được công nhận di tích lịch sử văn hóa năm 1991. ĐHA tồn tại xen kẽ giữa những công trình kiến trúc của người Hoa, người Nhật, là nơi phát triển sầm uất nhất của Hội An thời bấy giờ.

ĐHA được xem là nơi biểu hiện rõ nét nhất về sự giao lưu tiếp xúc với văn hóa Trung Hoa thông qua NTTTTKT mà cụ thể là đối với các mảng, chi tiết trang trí ở bên trong ngôi đình như: đầu bông trính [PL9, tr.288] hình hoa sen, phong cách tạo hình rồng, các mảng màu sắc tươi sáng, nổi bật được sơn, vẽ trên các chi tiết trang trí… Như vậy, ngoài sự nổi bật về quy mô kiến trúc thì ĐHA còn chứa đựng những yếu tố đặc trưng của nghệ thuật trang trí, là kết quả của quá trình tiếp biến văn hóa mà khó tìm thấy ở các ngôi đình khác. ĐSP tính tới thời điểm hiện tại thì đã tồn tại khoảng hơn 300 năm và được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 1991. ĐSP có quá trình xây dựng lâu đời, theo lối kiến trúc phương Đông và mang phong cách trang trí thời Nguyễn tiêu biểu được thể hiện rõ nét qua các đồ án, thủ pháp và ngôn ngữ tạo hình. NCS chọn nghiên cứu trường hợp 3 ngôi đình này ở Hội An chính là để khẳng định đặc trưng và giá trị nghệ thuật trang trí tiêu biểu trên kiến trúc của 3 các ngôi đình ở Hội An.

Cũng là tìm hiểu về tư duy thẩm mỹ của con người được biểu hiện qua sự phát triển của xã hội đối với từng giai đoạn lịch sử. Sự kế thừa và phát huy các giá trị và bản sắc văn hóa nghệ thuật truyền thống Hội An nói riêng và Việt Nam nói chung nhằm xây dựng và phát triển đô thị cổ Hội An, góp phần xây dựng quan điểm thẩm mỹ của người Việt phù hợp với sự phát triển của xã hội cũng hết sức cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Qua tổng hợp các nguồn tài liệu cho thấy, đã có nhiều công trình nghiên cứu về đình làng Việt Nam và những nghiên cứu về di tích, kiến trúc ở Hội An cũng khá phong phú, đa dạng. Đa số các công trình nghiên cứu được công bố: sách, luận án, các bài báo khoa học, luận văn.

trên nhiều góc cạnh, nhiều lĩnh vực như: khảo cổ, kiến trúc, mỹ thuật, văn hóa… được đề cập. Tuy nhiên, trong bức tranh tổng thể nghiên cứu về Hội An thì việc nghiên cứu các ngôi đình trên góc độ nghệ thuật tạo hình còn rất ít, chưa có sự chuyên biệt và hệ thống, ngoại trừ một số bài viết đơn lẻ về vấn đề này, đặc biệt là nghiên cứu trực tiếp các ngôi ĐCP, ĐHA và ĐSP thì cho đến thời điểm hiện tại chưa có công trình nghiên cứu sâu, đa diện nào đáng kể về nghệ thuật tạo hình. Xuất phát từ những lý do trên, NCS chọn đề tài nghiên cứu về Nghệ thuật trang trí trên kiến trúc của đình Cẩm Phô, đình Hội An và đình Sơn Phong (thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam) làm luận án Tiến sĩ, chuyên ngành Lý luận và lịch sử mỹ thuật của mình. Từ những kiến thức và sự hiểu biết nhất định cùng quan điểm tiếp cận liên ngành, việc tìm hiểu để khẳng định đặc trưng và giá trị văn hóa nghệ thuật của ĐCP, ĐHA và ĐSP, NCS hy vọng kết quả nghiên cứu của luận án không chỉ là sự bổ sung một số luận điểm khoa học, góp phần làm tư liệu phục vụ cho công tác nghiên cứu, giảng dạy góp phần nâng cao nhận thức đối với các giá trị nghệ thuật truyền thống trong đào tạo các thế hệ nhà thiết kế trẻ mà còn là công trình nghiên cứu chuyên biệt về NTTTTKT đình ở Hội An.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu NTTTTKT của ĐCP, ĐHA và ĐSP nhằm làm nổi bật những nét đặc trưng và giá trị nghệ thuật của 3 ngôi đình trong hệ thống đình ở Hội An thông qua đề tài, đồ án trang trí, ngôn ngữ, thủ pháp tạo hình, chất liệu trang trí trên kiến trúc. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án phân tích tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận, khái quát về đối tượng nghiên cứu: ĐCP, ĐHA và ĐSP. để làm cơ sở nghiên cứu.

Luận án đi sâu vào nghiên cứu, phân tích các biểu hiện của NTTTTKT ĐCP, ĐHA và ĐSP thông qua đề tài và đồ án trang trí; ngôn ngữ và thủ pháp tạo hình; chất liệu trang trí trên kiến trúc. Luận án xác định đặc trưng, giá trị nghệ thuật của đình ở Hội An mà tiêu biểu là 3 ngôi đình ĐCP, ĐHA và ĐSP. Từ đó, luận án bàn luận thêm các vấn đề liên quan đến nghệ thuật trang trí truyền thống đối với xã hội hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là: Nghệ thuật trang trí trên kiến trúc của ĐCP, ĐHA và ĐSP. Phạm vi nghiên cứu 3. Phạm vi không gian Phạm vi nghiên cứu tại 3 ngôi đình: ĐCP, ĐHA và ĐSP ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam. (Luận án tập trung nghiên cứu vào các yếu tố trang trí trên kiến trúc mang nhiều giá trị nghệ thuật như: các mảng trang trí ở bờ nóc, bờ hồi, bờ dải của phần ngoại thất công trình, các hạng mục phụ của kiến trúc như tam quan, bình phong… Chi tiết trang trí trên các cấu kiện như con ke [PL9, 5 tr.288], đầu dư, đầu trính, bông trính, các mảng tranh vẽ trên tường của phần nội thất công trình).

Phạm vi thời gian Dựa theo lý lịch di tích của các ngôi đình về việc trùng tu được ghi lại: ĐCP: Trong Ô Châu Cận Lục [7] của Dương Văn An năm 1553 đã nhắc đến tên làng Cẩm Phô ở Hội An. Qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo ĐCP đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia 1991 [PL8, tr. ĐHA: Vào cuối thế kỷ XVI đến XVIII, nhiều làng xã khác ở Hội An cũng lần lượt được hình thành, trong đó có làng Hội An. Đến nay, ĐHA đã được tu bổ, tôn tạo nhiều lần.

Xà cò tại đình có ghi năm Thành Thái Đinh Mùi (tức 1907) đình được cải tạo, đến năm Quý Tỵ (tức 1953) được tu bổ thêm [PL8, tr. ĐSP: Căn cứ bức hoành phi do chúa Nguyễn Phúc Chu ban tặng vào năm 1715 và những bài vị thờ có thể đoán ĐSP được xây dựng vào thế kỷ XVII. Một xà cò ghi trùng tu đình vào năm Bảo Đại thứ 19, năm 1974 có trùng tu và làm nơi phần tiền sảnh do nhân dân đứng ra tu sửa [PL8, tr. Luận án nghiên cứu ĐCP, ĐHA và ĐSP từ khi khởi dựng đến nay.

Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 4. Cách tiếp cận Đề tài luận án nhìn nhận đối tượng nghiên cứu là NTTTTKT thông qua biểu hiện của đồ án, ngôn ngữ và thủ pháp tạo hình, chất liệu trang trí ở ĐCP, ĐHA và ĐSP. Xét về tổng thể thì đây là một hiện tượng văn hóa được nhìn từ góc độ mỹ thuật hay thực chất đó là một hiện tượng văn hóa nghệ thuật, nó tồn tại và vận động trong một vùng địa lý văn hóa cụ thể là đô thị cổ Hội An. Những công trình nghiên cứu về nghệ thuật trang trí truyền thống nói chung và đình làng nói riêng thường có những phương pháp tiếp cận riêng biệt với từng chuyên ngành như: kiến trúc, mỹ thuật, dân tộc học, xã hội học.