Luận án TS Luật học: Tình tiết giảm nhẹ TNHS trong luật hình sự Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TAO 7 TRƯNG TÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN QUỐC GIA VIỆN NGHIÊN CỨU NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TRẦN THỊ QUANG VINH CAC TINH TIẾT GIAM NHE TRÁCH NHIEM BÌNH SỰ TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự Ma số: 5.14 Người huớng din khoa hoc: GS. TS Đỗ Ngọc Quang PGS. T5 Võ Khánh Vinh | THU VIỄN TRUONG DAI HỌC LUATHA NỘI PHONGGv__2⁄20_. HA NỘI - 2002 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các số liệu nêu trong luận án là trung thực và chính xác. Các kết quả nghiên cứu nêu trong luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Trần Thị Quang Vinh NHỮNG TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN BLHS Bộ luật Hình sự SfY7Pse BLTTHS Bộ luật Tố tụng Hình sự KHP Khung hình phạt PLHS Pháp luật Hình sự PLTTHS Pháp luật Tố tụng hình sự TNHS Trách nhiệm hình sự XHCN Xã hội chủ nghĩa MỤC LỤC Trang LỜI MỞ ĐẦU Chương 1: NHỮNG VAN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC TINH TIẾT 10 GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ 1.1 Khái niệm và cơ sở của trách nhiệm hình sự 10 1.1 Khái niệm trách nhiệm hình sự 10 1.2 Cơ sở của trách nhiệm hình sự 14 1.3 Mối quan hệ giữa trách nhiệm hình sự và hình phạt 16 1.2 Khái niệm, ý nghĩa và phân loại các tình tiết giảm nhẹ trách 18 nhiệm hình sự 1.1 Khái niệm,:các đặc điểm của tình tiết giảm nhẹ trách 18 nhiệm hình sự 1.2 Y nghĩa xã hội và pháp lý của các quy định vẻ các tình 32 tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 1.3 Phân loại các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 39 1.4 Phân biệt các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự với 50 các loại tình tiết khác của vụ án 1.3 Quá trình hình thành và phát triển các quy định về các tình tiết 55 giam nhẹ trách nhiệm hình sự trong pháp luật Hình sự Việt Nam 1.1 Khái quát các quy định về các tình tiết giảm nhẹ trách By nhiệm hình sự trong pháp luật Hình sự phong kiến Việt Nam 1.2 Khái quát các quy định về các tình tiết giảm nhẹ trách 63 nhiệm hình sự trong pháp luật Hình sự thời kỳ Pháp thuộc 1.3 Khái quát các quy định vẻ các tình tiết giảm nhẹ trách 66 nhiệm hình sự trong pháp luật Hình sự Xã hội chủ nghĩa Việt Nam đến trước khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1999 Chương 2 CÁC TINH TIẾT GIẢM NHE TRÁCH NEEM 74 MÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ HIỆN HANH VA THUC TIEN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ CAC TINH TIẾT GIẢM NHẸ TRÁCH N.-uM HÌNH SỰ TRONG NHŨNG NĂM GẦN ĐÂY | 2.1 Quy định của pháp luật Hình sự hiện hành về các tình tiết giảm 74 nhẹ trách nhiệm hình sự 2.1 Nội dung của các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 74 theo pháp luật Hình sự hiện hành 2.2 Các mức độ giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo) pháp luật 97 hình sự hiện hành 2.2 Thực tiễn áp dụng các quy định về các tình tiết giảm nhẹ trách 111 nhiệm hình sự trong những năm gần đây 2.1 Thực tiễn vận dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm 113 hình sự 2.2 Thực tiễn áp dụng các quy định về mức độ giảm nhẹ trách 122 nhiệm hình sự 2.3 Nguyên nhân của những hạn chế, thiếu sót trong việc áp dụng 139 các quy định về các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Chương 3 HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VÀ CÁC 146 GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUA ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ CÁC TÌNH TIẾT GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ 3.1 Hoàn thiện pháp luật hiện hành 146 3.1 Một số vấn đề đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp luật Hình sự 146 và Tố tụng hình sự hiện hành liên quan đến quy định về các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 3.2 Hoàn thiện một số quy định của pháp luật Hình sự hiện 149 hành về các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 3.3 Hoàn thiện một số quy định của pháp luật Tố tụng hình sự 160 hiện hành liên quan đến việc áp dụng các quy định về các tình tiết giảm nhẹ trách HỆ hình sự 3.2 Các giải pháp nâng cad hiểu quả áp dụng các quy định về các 164 tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 3.1 Giải thích một số vấn đề liên quan đến quy định của Bộ 165 luật Hình sự hiện hành về các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 3.2 Tăng cường năng lực pháp luật, ý thức pháp luật và nâng 185 cao trách nhiệm nghề nghiệp của cán bộ áp dụng pháp luật 3.3 Hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố 187 oo tụng và tăng cường chế độ kiểm tra, giám sát việc áp dụng pháp luật KẾT LUẬN 192 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 195 PHỤ LỤC LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đại hội IX của Đảng cộng sản Việt Nam chỉ ra rằng, muốn xây dựng Nhà nước pháp quyền tại Việt Nam cần “phát huy dân chủ, giữ vững kỷ cương, tăng cường pháp chế”[26, 49].

Trong linh vực tư pháp hình sự, định hướng đó đòi hỏi thực hiện nghiêm chỉnh nguyên tắc pháp chế nhằm đưa pháp luật vào cuộc sống xã hội, vào “đời sống thực” của nó. Trong pháp luật hình sự, quy định về các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự (TNHS) có ý nghĩa quan trọng. Thực thi đúng các quy định về tình tiết giảm nhẹ TNHS là một trong những bảo đảm thực hiện nguyên tắc pháp chế. Mặt khác, Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến công tác đấu tranh phòng chống tội phạm và đã định ra chính sách hình sự.

Một trong những nội dung quan trọng của chính sách đó là khoan hồng, nhân đạo trong xử lý tội phạm. Nghiên cứu dé tài “Các tình tiết giảm nhẹ TNHS trong Luật Hình sự Việt Nam” có ý nghĩa quan trọng trong việc đưa ra những luận giải khoa học cho một loạt quy định thể chế hoá chính sách khoan hồng của Nhà nước về trách nhiệm hình sự. Đó chính là những vấn đề lập pháp đặt ra cho lý luận về các tình tiết giảm nhẹ TNHS cần giải quyết. Việc quy định các tình tiết giảm nhẹ TNHS trong pháp luật hình sự là bước cụ thé hoá chính sách khoan hồng của Nhà nước về xử lý tội phạm.

Tuy nhiên, những quy định thể chế hoá nội dung khoan hồng của chính sách hình sự trong xử lý tội phạm cần được xây dựng trên cơ sở nhận thức đúng đắn không chỉ về mối tương quan giữa nghiêm trị kết hợp với khoan hồng, giữa cưỡng chế với thuyết phục và giáo dục, mà còn về căn cứ, phạm vi và giới hạn của việc miễn, giảm TNHS. Kết quả nghiên cứu đề tài này nhằm đáp ứng cho chính yêu cầu của lập pháp hình sự. Trong thực tiễn áp dụng pháp luật, vấn đề áp dụng các tình tiết giảm nhẹ TNHS đang còn có một số vướng mắc, sai sót cần được tháo gỡ. Báo cáo tổng kết ngành Toà án năm 2001 đã nhận xét: “Nhìn chung, các Toà án các cấp đã rút kinh nghiệm những sai sót được Toà án nhân dân tốt cao rút kinh nghiệm trong các đợt kiểm tra, qua công tác xét xử phúc thẩm, giám đốc thẩm và nêu trong các báo cáo tổng kết công tác ngành Toà án nên đã có những tiến bộ nhất định.

Nhiều Toà án không mắc lại những sai sót trước đây. Tuy nhiên, trong công tác xét xử các vụ án hình sự citing vẫn còn có những sai sót, chủ yếu và phổ biến là áp: dụng không đúng các tình tiết giảm nhẹ đã quy định tại Điều 46 Bộ luật Hình sự, áp dụng không đúng quy định của Điều 47 Bộ luật Hình sự, thực hiện chưa nghiêm các hướng dẫn của Toà án nhân dân tối cao."[67,4] Tình hình này đặt ra yêu cầu cần thiết nghiên cứu dé tài “Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trong Luật Hình sự Việt Nam”. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ được sử dụng vào việc giải quyết những vướng mắc trong thực tiễn áp dung các tình tiết giảm nhẹ TNHS. Thực tiễn cho thấy, phạm vi áp dụng của các tình tiết giảm nhẹ TNHS rất rộng.

Lam dụng hoặc thờ ơ đối với việc áp dụng chúng có thể gây nên tác hại nhất định. Lạm dụng quy định về tình tiết giảm nhẹ trong áp dụng pháp luật sẽ đưa đến việc quyết định hình phạt quá nhẹ, dẫn đến giảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm. Sự thờ ơ với việc áp dụng các quy định về các tình tiết giảm nhẹ TNHS có thể đưa đến việc quyết định hình phạt quá nghiêm khắc, dẫn đến phản tác dụng cho quá trình cải tạo, giáo dục người phạm tội. Để góp phan định hướng cho việc áp dụng đúng các quy định về các tình tiết giảm nhẹ TNHS, cần thiết nghiên cứu một cách toàn diện và hệ thống về các tình tiết gia», nhẹ trách nhiệm hình sự.

Như vậy, cả về lập pháp hình sự, cũng như thực tiễn áp dụng pháp luật, đều đặt ra yêu cầu cần thiết nghiên cứu đề tài “Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trong Luật Hình sự Việt Nam”. Đó chính là lý do thôi thúc tác giả lựa chọn đề tài này để nghiên cứu trong nhiều năm qua. 2- Tình hình nghiên cứu đề tài Mặc dù quy định về các tình tiết giảm nhẹ TNHS trong PLJS có một ý nghĩa rất quan trọng về xã hội cũng như về pháp lý hình sự, nhưng việc nghiên cứu chúng lại chưa được quan tâm đầy đủ và đúng mức. Cho đến nay, ở nước ta chưa có một công trình chuyên khảo nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng các tình tiết giảm TNHS.

Trong giáo trình Luật Hình sự của một số trường đại học đào tạo luật, phần viết về lý luận các tình tiết giảm nhẹ TNHS còn ít ỏi. Khái niệm về các tình tiết giảm nhẹ TNHS được đưa ra trong các giáo trình là một khái niệm hep, chưa bao quát hết giá trị ảnh hưởng của chúng đến TNHS. Các bài viết được đăng tải trên các tạp chí khoa học mới dừng lại phân tích một số vấn đề của chế định ở góc độ thực tién áp dung và chưa mang tính chất hệ thống. Những công trình như “Bình han’ Bo’ luật Hình sự” của Vũ Thiện Kim (1986), “Các tình tiết tăng nặng giảm nhẹ trách nhiệm hình sự” của Dinh Văn Quế (1995) chỉ mới dừng lại ở việc làm rõ nội dung của một số tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự ở góc độ áp dụng.