Luận án tiến sĩ: Chức năng xã hội của Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam - Lê Thu Hằng

BỘ BIÁ0 DỤC VÀ ĐÀ0 TAO TRUNG TÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN QUOC GIA VIỆN NGHIÊN CỨU NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT LÊ THU HẰNG a n Mpg ue wp mgs | ieee Y pane | TH ? yew gt CHUC NANG XÃ HỘI CUA NHÀ NƯỨC CONG HOA XÃ HỘI CHU NGHĨA VIỆT NAM Chuyên ngành : Lý luận nhà nước và pháp luật Mã số : 5.01 THU VIÊN TRƯƠNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI PHÒNG ĐỌC AZ OF _ LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dén khoa học: 1.7S Lê Minh Thong 2.T% Bai Xuan Đức HÀ NỘI - 2003 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIÁ LUẬN ÁN Lê Thu Hàng MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 5 Chương 1: NHŨNG VAN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỨC NANG XÃ HỘI 12 CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Leds Khái quát chung về chức năng xã hội của Nhà nước ta.

Vai trò và mối liên hệ của chức năng xã hội với các chức 42 năng khác của Nhà nước ta 1. Những yếu tố ảnh hưởng đến chức nang xã hội của Nha. ers nước ta Chương 2: NHŨNG NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG THỨC THUC HIỆN 68 CHÚC NÀNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƯỚC TA TRONG GIAI DOAN HIỆN NAY aud Quá trình phát triển của chức năng xã hội của Nhà nước ta 68 từ cơ chế tập trung, bao cấp sang cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Peake Những nội dung cơ bản của chức năng xã hội của Nhà nước 72 ta trong giai đoạn hiện nay Tiệc Các phương thức thịc hiện chức năng xã hội của Nhà nước ta 124 Chương 3: NÂNG CAO HIỆU QUÁ VIỆC THỤC HIỆN CHỨC NÀNG 143 XÃ HOY CUA NHÀ NƯỚC TA TRONG GIA} ĐOẠN HIỆT! NAY CÀ __ Sự cần thiết khách quan phải nâng cao hiệu quả việc thực hiện chúc nang xã hội của Nhà nước ta , Những phương hướng nang cao hiệu quả việc thực hiện chức nang xã nội của Nha nước ta KẾT LUẬN | NHŨNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIÁ ĐÃ CÔNG BO CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANE MUC CÀI LIER THÂM KHAO MỞ ĐẦU 1. Tíni: cấp thiết của đề tài Chức năng xã hội là một chức năng cơ bản của Nhà nước, tồn tại khách quin trong tất cả các kiểu nhà nước, là chức năng xuất phát từ nhu cầu chung, lợi ích chung của toàn bộ xã hội, nhằm tổ chức và quản lý đời sống cộng dérg, duy trì một trật tự chung dam bảo cho xã hội tồn tại và phát triển.

Trong lịch sử các tư tưởng và học thuyết pháp lý đã từng xuất hiện những quan điểm về chức năng xã hội của Nhà nước. Dưới nhiều cấp độ và cách thể hiện khác nhau, nhiều nhà tư tưởng trong các thời kỳ phát triển của xxã kội đã thừa nhận Nhà nước có chức năng xã hội nhưng những quan điểm đó có sự khác nhau do bị chi phối bởi lợi ích giai cấp và điều kiện lịch sử. Trong những năm gần đây, trước những đổi thay lớn lao của đời sống quốc tế và sự sụp đổ của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu, đòi hỏi chúng ta phải có sự nhận thức lại đúng dan các quan điểm của học thuyết Mác - Lénia, trong đó có việc nhận thức lại một số vấn đề lý luận về Nhà nước va pháp luật. Trong thời đại ngày nay, khi mà những tiến bộ, những thành tựu của khoa học kỹ thuật đã làm cho sự phát triển toàn điện của mỗi cá nhân trở thành một tất yếu như Mác đã từng tiên đoán thì xu hướng chung của các Nhà nước trên thế giới là xác định lại vai trò của mình trong xã héi, từ đó Nhà nước hướng các hoat động vào các lĩnh vực của đời sống xã hội, vì sự phát triển toàn điện cla con người.

Do đó, vấn dé chức năng xã hội của Nhà nước dang trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khoa học (chính trị, pháp lý.), trở thanh rnối quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong các chế độ Nhà nước khác nhau. Từ sau thắng lợi của Cách mang thing Tá, trong tất cả các giai đoạn phát triển của mình, với tính cách là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhén dân, trong điều kiện hoàn cảnh cụ thể, Nhà nước ta đã thực hiện chức năng :ã hội ở những mức độ và hình thức nhất định. Con người luôn được coi là mụ: tiêu và động lực của sự phát triển xã hội: "Mục đích của chủ nghĩa xã hội là gì? Nói một cách đơn giản và dễ hiểu là: không ngừng nâng cao đời sống vật chit và tinh thần cho nhân dân, trước hết là nhân dân lao dong" [56, tr. "Nhân tố con người, chủ thể của mọi sáng tạo, mọi nguồn của cải vật chất và văn hóa, mọi nền văn minh.

Chăm sóc, bồi đưỡng và phát huy nhân tố con người vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng văn minh" [28, tr. Tinh thần này đã được thể hiện nhất quán trong tất cả các giai đoạn phát triển của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đặc biệt là từ khi thực hiện công ciộc đổi mới toàn diện đất nước, các văn kiện của Dang Cộng sản Việt Nam và Hiến pháp 1992 càng khẳng định rõ vai trò, chức năng xã hội của Nhà nước. Điều 3 Hiến pháp 1992 ghi nhận: "Nha nước bao đảm và không ngừng phát huy quyền làm chủ về mọi mặt của nhân dân., xây dựng đất nước giàu mạnh, thực hiện công bằng xã hội, mọi người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, cá điều kiện phát triển toàn diện".

Văn kiện Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII của Dang ta cũng đã xác định: “Tiếp tục xây dung và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam. Đó là Nhà nước của nhân dân, do nhân dén và vì nhân dân, quản lý mọi mặt đời sống xã hội bằng pháp luật, đưa đất nước phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa" [28, tr. Một trong những nội dung cơ bản của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là phải củng cê va phát huy ban chất dân chủ, phát huy vai trò của Nhà nước trong việc bao đảm các quyền tự do, dân chủ của nhân dân, nhân dan là chủ nhân của xã hội và Nhà nước là tổ chức công quyền phục vụ nhân dân. Đồng chí Đã Mười, tei Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa VID) khi nói về Nhà nước trong sự nghiệp hiện đại hóa, công nghiệp hóa đất nước đã khẳng định: "Cần tập trung nghiên cứu xác định đúng vai trò, chức răng, nhệm vụ của Nhà nước trong cơ chế mới".

Do đó, việc quan tâm, chú trọng đến chức năng nhà nước nói chung, chức năng xã hội của Nhà nước nói riêng là một yêu cầu khách quan trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Ở nước ta hiện nay, trên phương diện lý luận, đã xuất hiện một số quan điểm khác nhau về vai trò, phạm vi, nội dung, phương thức thực hiện chức năng xã hội của Nhà nước. Những quan điểm đó có ý nghĩa chi phối, ảnh hưởng lớn đến việc củng cố và hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đến mục tiêu xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên đây vẫn còn là một vấn đề khá mới mẻ.

Điều đó chứng tỏ trên phương diện nhận thức, lý luận, chức năng của Nhà nước nói chung, chức năng xã hội của Nhà nước nói riêng là những vấn đề quan trọng cần được quan tâm đúng mức. Những năm qua, nhất là từ khi thực hiện công cuộc đổi mới toàn điện đất nước, chúng ta đã đạt nhiều thành tựu quan trọng trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, tuy nhiên do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, vẫn còn nhiều vấn đề xã hội bức xúc đòi hỏi Nhà nước phải tiếp tục giải quyết với tư cách là chủ thể tổ chức và quản lý xã hội. Từ thực trạng đó, đặt ra yêu cầu là vấn đề chức năng xã hội của Nhà nước cần được tiếp tục nghiên cứu một cách có hệ thống, góp phần bổ sung lý luận khoa học cho công cuộc củng cố và hoàn thiện Nhà nước ta trong giai đoạn cách mạng hiện nay. Vì vậy, việc tác giả chọn dé tài "Chức năng xế hội của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.

Tình hình nghiên cfu Trước thời kỳ đổi mới, ở nước ta, trên giác độ khoa học pháp lý, vấn dé chức năng xã hội của Nhà nước hầu như không được đề cập tới, thậm chí còn như là một "điều cấm ky" [41, tr. Điều đó xuất phát từ quan điểm nhận thức thiếu khách quan, toàn điện về nguồn gốc, bản chất, chức năng nhà nước, nhấn nạnh một chiều chức năng chuyên chính giai cấp hoặc chỉ quan tâm đến chức 14ng kinh tế, một trong những điểm cơ bản mà các học giả muốn khai thác @€ làm rõ sự khác biệt và tính ưu việt của Nhà nước xã hội chủ nghĩa so với cá: Nhà nước khác, đặc biệt là Nhà nước tư sản và bỏ qua nhận thức về vai trò, g trị xã hội của Nhà nước. Từ Đại hội VỊ đến nay, cùng với những thay đổi treng nhận thức lý luận, chức năng xã hội của Nhà nước đã được quan tâm hơn trrớc nhưng nhìn chung mới chỉ ở mức độ nhất định, chủ yếu thể hiện qua các bà viết của một số tác giả trên các báo, tạp chí, tập san, qua bài giảng của giảng viên ở các cơ sở đào tạo chuyên ngành Luật. chứ chưa có công trình nào n;hiên cứu một cách có hệ thống vấn đề này.

Trong đề tài KX.16 "Hoar thiện hệ thống pháp luật của Nhà nước nhằm tăng cường hiệu lực quản ly các vấn đề thuộc chính sách xã hội" (1995) do cố PGS.PTS Trần Trọng Huu chủ nhiệm có đề cập đến chức năng xã hội của Nhà nước nhưng chỉ với tính cách h một vấn đề liên quan đến nội dung chính của đề tài. Năm 1997, có luận văn thạc sĩ luật học của Cao Thị Thanh Thảo nghiên cứu vấn đề này nhưng khác về mức độ, phạm vi nghiên cứu. Trong hệ thống lý luận của các Nhà nước xã hội chủ nghĩa trước đây hầu ntư không đề cập đến vấn dé này.