Luận án TS: Ranh giới tội phạm và không phải tội phạm trong Luật Hình sự Việt Nam

———= BO GIAO DUC VÀ DAO TAO TRUNG TAM KHOA HOC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN QUOC GIA VIEN NGHIEN CUU NHA NUGC VA PHAP LUAT PHAM QUANG HUY RANH BIÚI BIỮA TÔI PHAM VA KHONG PHÁI TÔI PHAM TRONG LUAT HINH SU VIET NAM Chuyên ngành : Luật hình sự và tổ tung hình su Ma số : 50514 -_ THƯ VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI PHÒNG Gv Ale? A LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Ñ.¿ Nguoi huớng dẫn khoa hoc: 1.TS Nguyễn Xuân Yêm 2.TS Phạm Hồng Hải HA NỘI - 2002 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIÁ LUẬN ÁN ad fe | ————¬ Pham Quang Huy NHỮNG CHU VIET TAT TRONG LUẬN AN 1.

BCA Bộ Công an BCH Ban chấp hành BLHS Bộ luật hình sự Bộ luật TTHS Bộ luật tố tụng hình sự HDTP Hội đồng thẩm phán HSPT Hình sự phúc thẩm HSST Hình sự sơ thẩm XHCN Xã hội chủ nghĩa TAND Tòa án nhân dân 10. TANDIC Tòa án nhàn dân tối cao 11. TNHS Trách nhiệm hình sự Iz. TTHS Tố tụng hình sự VKSND Viện kiểm sát nhân dân 14.

UBND Ủy ban nhân dân 15. VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tối cao MỤC LỤC Trang MO ĐẦU Chương Í: NHŨNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ RANH GIỚI GIỮA TOI PHAM VÀ CÁC HANH VỊ KHÔNG PHALLA TỘI PHAM Lot. Khái niệm, đặc điểm của hành vi pháp luật 1. Khái niệm và đặc điểm của tội phạm 35 1.

Khái niệm và đặc điểm của các hành vi pháp luật không phải 49 là tội phạm 1.4 Khái niệm và ý nghĩa của ranh giới giữa tội phạm và các hành 55 vi không phải là tội phạm Chương 2: NHŨNG YẾU TỔ LAM RANH GIỚI GIỮA TOL PHAM 70 VÀ HÀNH Vi KHÔNG PHAL LA TOL PHAM TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIET NAM Những, yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm và các hành vi vi phạm 70 pháp luật khác trong hoạt động ban hành pháp luật hình sự Những yếu tố lầm ranh giới giữa tội phạm với các vi phạm 82 pháp luật khác trong hoạt động áp dụng pháp luật hình sự 2. Những yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội 113 phạm trong các trường hợp loại trừ tính chất tội phạm của hành vi Chuong 3: NHŨNG GIẢI PHÁP GÓP PHAN XÁC ĐỊNH RANH GIỚI 125 GIỮA TÔI PHAM VÀ KHÔNG PHÁI LA TOL PHẬM TRONG LUẬT HINI SỰ VIỆT NAM 3. Thực tiên nhận thức ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạth trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự we Những giải pháp gop phan xác dinh ranh giới giữa tội phạm và 146 hành vi khong phải là tội phạm trong hoạt động ban hành pháp luạt hình sự 3. Những giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả xác định ranh 167 gidi giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạm trong thực tiền áp dụng pháp luật hình sự KET LUẬN 175 NHŨNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN 177 ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 178 PHU LUC 186 MỞ ĐẦU 1.

Tinh cấp thiết của dé tai Dau tranh phòng và chống tội phạm là trách nhiệm chung của toàn xã hội nhưng trước hết là trách nhiệm của các cơ quan bảo vệ pháp luật. Để cuộc dau tranh này có hiệu quả, Dang va Nhà nước đã sử dụng nhiều biện pháp về chính trị, tư tưởng, kinh tế, van hóa, pháp luật. Trong toàn bộ các biện pháp tác dong bang pháp luật thì pháp luật hình sự là một công cụ sắc bén, đóng mot vai WO rất quan trọng. Mot trong những doi hỏi của nguyên tắc pháp chế XHCN trong pháp luật hình sự là phải xác định rõ ranh giới giữa hành vi bị coi là tội phạm va những hành vị không phải là tội phạm.

Đây là một trong những cơ sở quan trọng để báo đảm việc xử lý các hành vi vi phạm theo đúng quy định của pháp luật, bảo đảm công bằng xã hội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vo tội, đồng thời khuyến khích động viên mọi người tích cực tham gia đấu ranh phòng chống tội phạm, bao vệ trật tự pháp luật vì cuộc sống bình yên của mỌi người và sự tiến bộ xã hội. Pháp luật hình sự của nước ta cũng đã có những quy định để xác định ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm, điều đó được thể hiện trong he thong pháp luật hình sự nước ta ngay từ những năm thành lập nước đến nay. BLHS nam 1985 thể hiện một bước tiến lớn trong lập pháp hình sự của Nha nước ta, nhúng do được ban hành trong thời kỳ cơ chế kinh tế tập trung bao cấp nên các quy định làm ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm của Bộ luật này (1985) còn mang tính khái quát, có nhiều hạn chế. BLHS nam 1999 được Quốc hội nước Cong hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thong qua ngày 21 tháng 12 nam 1999 có hiệu lực từ ngày | thang 7 nam 2000 đã đánh dau một bước tiến quan trong trong pháp luật hình sự Việt Nam vẻ việc phân biệt giữa tội phạm và những hành vi không phải là tội phạm, khắc phục một bước những khiếm khuyết của BLHS năm 1985.

Tuy nhiên, so với yêu cầu nhiệm vụ dau tranh phòng va chống tội phạm, so với yêu cầu phát triển kinh tế xã hội và chức năng bảo vệ của luật hình sự ở giai đoạn hiện nay, van cho thấy pháp luật hình sự nước ta còn chưa hoàn thiện trong việc xác định ranh giới giữa tội phạm và những hành vi không phải là tội phạm. Nhiều quy định của BLHS năm 1999 về tội phạm và những hành vi vi phạm pháp luật khác cũng dang dat ra những vướng mắc, bức xúc cần được giải quyết về vàn dê này. Trong thực tiễn Ap dụng pháp luật hình sự, một bộ phận điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán còn chưa nhận thức đầy đủ, thống nhất các quy“định của pháp luật hình sự về việc xác định ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm. Thực trạng đó đã dẫn dén để lọt tội phạm, làm oan người không phạm tội, làm giảm hiệu quả đấu tranh phòng chống tội phạm và việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

Cũng do nhận thức chưa đầy đủ, đúng đắn giữa hành vi phạm tội và không phải là tội phạm, những hành vi có ích cho xã hoi nên một số người dân đã phạm tội hoặc chưa tích cực tham gia đấu tranh chống tội phạm, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tập thể, lợi ích chính đáng của công dân và của cá nhân. - my Với tất cả các ý nghĩa đó, nghiên cứu sinh đã chon dé tài "Ranh giới giữa tội phạm và không phải tội phạm trong luật hình sự Việt Nam" làm luận án Tiến sĩ luật học. Tình hình nghiên cứu đề tài Văn dé tội phạm đã được nhiều sách, báo, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đề cập một cách đa dạng, phong phú. Song việc nghiên cứu ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm thì còn chưa được quan lam dang mức.

Trong các công trình nghiên cứu, các tác giả thường chỉ dé cập đến việc phân biệt piữa tội phạm và vi phạm pháp luật khác. Chang hạn, phân biệt giữa vi phạm hành chính và tội phạm trong dé tài "Cưỡng chế hành chính Nhà nước” của tập thể tác gid Học viện Hành chính Quốc gia, Hà Nội, năm 1999; "Chế tài hành chính - lý luận và thực tiễn" của tác giả Vũ Thư, luận án Phó tiến si Luật học, Hà Nội, nam 1999; "Phân biệt giữa tôi phạm và vi phạm pháp luật trong Bộ luật hình sự năm 1999" của tập thể các tác giả Viện kiểm sát nhân dân tốt cao năm 2000; một số công trình aghién cứu khác cũng dé cập đến việc phân biệt giữa tội phạm và một số chế định không phải là tội phạm như sự kiện bất ngờ, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết. Trong các tác phẩm "M6 hình lý luận về Bộ luật hinh sự Việt Nam" (1993), “Tội phạm học, Luật hình su và Luật tố tụng hình sự Việt Nam" (1994), "Những vấn đề lý luận của việc đổi mới pháp luật hình sự trong giai đoạn hiện nay" (1994) của Viện nghiên cứu Nhà nước và pháp luật do Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Dao Trí Úc chủ biên cũng có dé cập đến ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm, song chỉ ở dạng khái quát cơ bản có ý nghĩa dịnh hướng cho việc đi sâu nghiên cứu một cách toàn điện, có hệ thống về vấn dẻ này. Do đó việc tiếp tục nghiên cứu vấn đề ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm là việc làm có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn.

Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án Mục dich của luận án là xác dịnh ranh giới giữa tội phạm và các vi phạm pháp luật khác, giữa tội phạm và các trường hợp loại trừ tính chất tội phạm của hành vi. Từ sự xác định này, luận án đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện các quy dịnh của pháp luật bảo đảm cho việc xác định rõ ranh giới giữa tội phạm và hành vi không phải là tội phạm trong hoạt động ban hành pháp luật và trong thực tiễn đấu tranh và phòng chống tội phạm. Nhiệm vụ: Với mục đích nghiên cứu như trên, luận án đặt ra những nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể sau đây: Nghiên cứu các quy định trong pháp luật hình sự Việt Nam về các yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm va không phải là tội phạm; khảo sát thực trạng việc xác định các yếu tố làm ranh piới giữa tội phạm và không phải là tội phạm trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử ở nước ta hiện nay; tham khảo các tài liệu về pháp luật hình sự nước ngoài về vấn đề này. Doi tượng nghiên cứu: Tội phạm, các hành vi vi phạm pháp luật khác, các tinh tiết loại trừ tính chất tội phạm của hành vi.

Phạm vi nghiên cứu: Ranh giới giữa tội phạm và hành vi không phải lội phạm trong luật hình sự Việt Nam được thể hiện ở nhiều phương diện, rất phong phú.