Luận án đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam - Giải pháp nâng cao hiệu quả

Tính cấp thiết của đề tài Chứng cứ là phƣơng tiện của việc chứng minh và là phƣơng tiện để xác định các sự kiện có ý nghĩa với việc giải quyết vụ án hình sự. Để đảm bảo tính hiệu quả của quá trình giải quyết vụ án, đồng thời xác định sự thật khách quan, xem xét vụ án một cách toàn diện, có cơ sở để kết luận đúng về hành vi ph m tội đã xảy ra thì cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng phải có tài liệu, chứng cứ để chứng minh một cách khách quan và thuyết phục. Toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự là quá trình thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ, mặc dù cách thức tiến hành ở mỗi giai đo n có khác nhau. Việc nghiên cứu chứng cứ, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong vụ án hình sự có một ý nghĩa to lớn không chỉ về mặt pháp lý, mà còn có ý nghĩa lý luận và thực tiễn.

Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, để ra đƣ c các quyết định tố tụng ch nh xác, đúng đắn, khách quan phù h p với quy định của pháp luật thì về nguyên tắc, đòi hỏi các chủ thể có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải làm sáng tỏ bản chất của vụ án và những vấn đề có li n quan đến vụ án. Để làm đƣ c điều đó, các cơ quan tiến hành tố tụng phải thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ để chứng minh mhững vấn đề phải chứng minh trong vụ án hình sự gồm: Có hành vi ph m tội xảy ra hay không, thời gian, địa điểm và những tình tiết khác của hành vi ph m tội; Ai là ngƣời thực hiện hành vi ph m tội; có lỗi hay không có lỗi, do cố ý hay vô ý; có năng lực trách nhiệm hình sự hay không; mục đ ch, động cơ ph m tội; Những tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo và đặc điểm về nhân thân của bị can, bị cáo; Tính chất và mức độ thiệt h i do hành vi ph m tội gây ra; Nguy n nhân và điều kiện ph m tội; Những tình tiết khác li n quan đến việc lo i trừ trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình ph t [46, Điều 85]. Để chứng minh một vụ án hình sự, các cơ quan tiến hành tố tụng tiến hành các ho t động thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ. Trong đó, đánh giá 2 chứng cứ là ho t động phức t p, đƣ c tiến hành li n tục, xuy n xuốt trong quá trình chứng minh.

Đánh giá chứng cứ nhằm xác định giá trị sử dụng của chứng cứ thông qua tính h p pháp, tính khách quan, tính liên quan của chứng cứ trong vụ án. Từ đó mới có thể khẳng định đƣ c rằng có hành vi ph m tội đã xảy ra hay không, ai là ngƣời thực hiện tội ph m, tính chất mức độ của tội ph m và các vấn đề khác có liên quan; từ đó, cơ quan tiến hành tố tụng có thể nghiên cứu đầy đủ và toàn diện các tình tiết của vụ án, xác định sự phù h p của chúng với hiện thực từ đó tìm ra chân lý khách quan. Quá trình nghiên cứu cho thấy ho t động đánh giá chứng cứ trong giải quyết các vụ án hình sự đã đ t đƣ c những kết quả nhất định. Sau hơn 10 năm triển khai thực hiện các Nghị quyết của Bộ Ch nh trị nhƣ Nghị quyết 08/2002/NQ-TW [16]; Nghị quyết 49/NQ-TW của Bộ Ch nh trị ngày 2/6/2005 về chiến lƣ c cải cách tƣ pháp đến năm 2020 [17]; Nghị quyết 48/2005/NQ-TW [18]; áp dụng quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2003 [91], 2015 vào thực tế ho t động giải quyết các vụ án hình sự của các cơ quan tiến hành tố tụng đã đ t đƣ c những kết quả quan trọng [94, 93, 68].

Hàng năm CQĐT, VKS, Tòa án các cấp đã thụ lý giải quyết một số lƣ ng lớn các vụ án hình sự, tình tr ng oan sai, bỏ lọt tội ngày càng đƣ c h n chế. ĐTV, KSV, Thẩm phán các cấp đã t ch cực, chủ động trong việc trực tiếp thụ lý, nghi n cứu hồ sơ, giải quyết nhanh chóng, đúng pháp luật đối với các vụ án đƣ c phân công. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn còn có những h n chế, bất cập nhƣ về mặt lý luận, vẫn chƣa xây dựng đƣ c một hệ thống lý luận về đánh giá chứng cứ, chƣa có những chỉ dẫn, quy trình cụ thể về đánh giá chứng cứ; về mặt thực tiễn, ho t động thu thập chứng cứ từ khám nghiệm hiện trƣờng, khám nghiệm tử thi, hỏi cung bị can. đôi khi còn h n chế từ đó dẫn đến trƣờng h p đánh giá chứng cứ chƣa đƣ c đầy đủ, toàn diện, chƣa xem xét đầy đủ các thuộc t nh của chứng cứ, nhận định chƣa ch nh xác về t nh chất của vụ án.

B n c nh đó, còn có một số trƣờng h p chƣa đánh giá đã đƣa chứng cứ vào sử dụng hoặc sử dụng chứng cứ không đầy đủ trong quá trình đƣa ra các quyết định tố tụng… Tất cả những tồn 3 t i, h n chế đó đã ảnh hƣởng không nhỏ đến chất lƣ ng giải quyết các vụ án hình sự, gây ảnh hƣởng đến uy t n đối với nhân dân, ảnh hƣởng đến quyền và l i ích h p pháp của những những ngƣời tham gia tố tụng. Vì vậy, cần phải tiếp tục nghiên cứu về mặt lý luận và thực tiễn ho t động đánh giá chứng cứ trong các vụ án hình sự nhằm nâng cao chất lƣ ng, hiệu quả giải quyết các vụ án hình sự ở Việt Nam. Từ những lý do tr n, việc nghi n cứu đề tài "Đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam" mang t nh cấp thiết, không những về lý luận, mà còn là đòi hỏi thực tiễn hiện nay. 2 Mục đ ch và nhiệm vụ nghi n cứu Mục ch nghi n cứu Đề tài nghi n cứu một cách có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay để từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam.

Nhiệm vụ nghi n cứu Với mục đ ch nghi n cứu tr n đề tài có các nhiệm vụ nghi n cứu sau: Luận án nghi n cứu tổng h p một số công trình đã công bố về vấn đề đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở các nƣớc c ng nhƣ ở Việt Nam từ trƣớc tới nay. Thông qua đó, luận án đánh giá những kết quả đ t đƣ c và những vấn đề chƣa đề cập đến của các công trình này để từ đó đƣa ra vấn đề cần tiếp tục nghi n cứu và những câu hỏi c ng nhƣ phƣơng pháp nghi n cứu của luận án. Luận án nghi n cứu những vấn đề lý luận về đánh giá chứng cứ nhƣ: khái niệm, đặc điểm, nguy n tắc đánh giá chứng cứ, ti u ch đánh giá chứng cứ, phân t ch nội dung, phƣơng pháp đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự. 4 Luận án nghi n cứu quy định của Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành về đánh giá chứng cứ; nghi n cứu, phân t ch thực tr ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam trong giai đo n 10 năm từ 2010 – 2019 và 06 tháng đầu năm 2020.

Từ đó đánh giá những h n chế, bất cập của ho t động đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự và tìm ra nguy n nhân. Luận án đƣa ra các phƣơng hƣớng và giải pháp nâng cao chất lƣ ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam trong thời gian tới. 3 Đối tƣợng và phạm vi nghi n cứu Đối t ng nghi n cứu Tr n cơ sở mục đ ch, nhiệm vụ nghi n cứu n u tr n, đối tƣ ng nghi n cứu của luận án là những vấn đề sau: - Nghi n cứu tổng quan các công trình khoa học có li n quan đến đề tài. - Nghi n cứu lý luận về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự.

- Nghi n cứu các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về đánh giá chứng cứ. - Nghi n cứu về thực tiễn đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam trong giai đo n hiện nay. h m vi nghi n cứu - Ph m vi nghi n cứu về nội dung: Nghi n cứu ho t động đánh giá chứng cứ trong giai đo n điều tra, truy tố, xét xử của cơ quan tiến hành tố tụng. - Ph m vi nghi n cứu về không gian: Đề tài nghi n cứu ho t động đánh giá chứng cứ của các cơ quan tiến hành tố tụng tr n ph m vi cả nƣớc.

- Ph m vi về thời gian: Đề tài đƣ c nghi n cứu trong ph m vi 10 năm từ 2010 đến năm 2019 và 6 tháng đầu năm 2020. 5 4 Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghi n cứu Luận án đƣ c nghi n cứu tr n cơ sở phƣơng pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, c ng nhƣ quan điểm của chủ nghĩa Mác – L nin, tƣ tƣởng Hồ Ch Minh về nhà nƣớc và pháp luật, về mô hình tố tụng, về tổ chức và quyền lực của bộ máy nhà nƣớc trong đó bao gồm các cơ quan tiến hành tố tụng. Tr n cơ sở phƣơng pháp luận tr n đề tài luận án sử dụng tổng h p các phƣơng pháp nghi n cứu sau: phân t ch, tổng h p, so sánh, đánh giá, nghi n cứu bản án và thống k số liệu… Xuất phát từ cơ sở phƣơng pháp luận khoa học tr n, đề tài sử dụng những phƣơng pháp nghi n cứu cụ thể trong từng chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1 sử dụng các phƣơng pháp nghi n cứu lịch sử, so sánh, phân t ch, tổng h p để nghi n cứu tổng thể về tình hình nghi n cứu đề tài. Tr n cơ sở đó rút ra đƣ c đối tƣ ng, ph m vi và những vấn đề cần tiếp tục nghi n cứu trong luận án.

Chƣơng 2 đề cập đến một số vấn đề cơ bản về lý luận đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự tác giả sử dụng các phƣơng pháp phân t ch, tổng h p, so sánh, bình luận, đối chiếu để từ đó rút ra đƣ c các kết luận nghi n cứu.