Luận án Tiến sĩ Luật học: Quyền người bị hại trong Tố tụng Hình sự Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐINH THỊ MAI QUYỀN CỦA NGƯỜI BỊ HẠI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SỸ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2014 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐINH THỊ MAI QUYỀN CỦA NGƯỜI BỊ HẠI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự Mã số : 62.04 LUẬN ÁN TIẾN SỸ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. VÕ KHÁNH VINH HÀ NỘI - 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đinh Thị Mai DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT ANĐT An ninh điều tra BLHS Bộ luật Hình sự BLTTHS Bộ luật Tố tụng hình sự CQĐT Cơ quan điều tra CSĐT Cảnh sát điều tra ĐTV Điều tra viên KSV Kiểm sát viên NBH người bị hại QH Quốc hội TAND Tòa án nhân dân TANDTC Tòa án nhân dân tối cao THTT tiến hành tố tụng TTHS tố tụng hình sự TP. Thành phố UBTVQH Uỷ ban thường vụ Quốc hội UNDP Chương trình phát triển Liên hợp quốc VAHS VAHS VKS Viện kiểm sát VKSNDTC Viện Kiểm sát nhân dân tối cao XHCN Xã hội chủ nghĩa DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU, TÌNH HUỐNG (CASE STUDY) Trang SƠ ĐỒ Sơ đồ 1: Mối quan hệ giữa CQ THTT (chủ thể có nghĩa vụ) và NBH (Chủ thể mang quyền)…. 56 Sơ đồ 2: Cơ chế quốc tế bảo đảm quyền của NBH.58 Sơ đồ 3: Cơ chế Châu Âu bảo đảm quyền của NBH.59 Sơ đồ 4: Cơ chế Asean bảo đảm quyền của NBH.60 BẢNG Bảng 1: Kết quả khảo sát về thực trạng thay đổi tư cách của NBH trong quá trình tố tụng. Kết quả khảo sát về nguyên nhân không trình báo, tố giác tội phạm.94 Bảng 3: Số VAHS được khởi tố theo yêu cầu của NBH đã xét xử trên tổng số VAHS sơ thẩm đã đưa ra xét xử tại TAND tỉnh Hải Dương.95 Bảng 4: Số VAHS được khởi tố theo yêu cầu của NBH đã xét xử trên tổng số VAHS sơ thẩm đã đưa ra xét xử tại TAND huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương.95 Bảng 5: Số VAHS được khởi tố theo yêu cầu của NBH đã xét xử trên tổng số VAHS sơ thẩm đã đưa ra xét xử tại TAND TP.

Hải Dương, tỉnh Hải Dương.95 Bảng 6: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền tố giác/ trình báo tội phạm.xiv, Phụ lục 2 Bảng 7: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền có người bảo vệ quyền lợi cho NBH…xiv, Phụ lục 2 Bảng 8: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền được bảo vệ tính mạng, sức khỏe…….xiv Phụ lục 2 Bảng 9: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền đưa ra tài liệu, yêu cầu.xiv, Phụ lục 2 Bảng 10: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền được thông báo kết quả điều tra.xv, Phụ lục 2 Bảng 11: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền đề nghị thay đổi người THTT.xv, Phụ lục 2 Bảng 12: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền đề nghị mức bồi thường & các biện pháp bảo đảm bồi thường.xv, Phụ lục 2 Bảng 13: Kết quả khảo sát: số tiền yêu cầu bồi thường/ số tiền thực tế được bồi thường .xv, Phụ lục 2 Bảng 14: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền tham gia phiên tòa (các VAHS) …….xvi, Phụ lục 2 Bảng 15: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền tham gia phiên tòa (phân loại VAHS)….xvi, Phụ lục 2 Bảng 16: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền tranh luận, trình bày ý kiến tại phiên tòa….xvi, Phụ lục 2 Bảng 17: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền được giao bản án.xvii, Phụ lục 2 Bảng 18: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền khiếu nại QĐ, hành vi tố tụng………xvii, Phụ lục 2 Bảng 19: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền kháng cáo phần hình phạt.xvii, Phụ lục 2 Bảng 20: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền kháng cáo phần bồi thường.xviii, Phụ lục 2 Bảng 21: Kết quả quả khảo sát về thực hiện quyền rút yêu cầu khởi tố.xviii, Phụ lục 2 Bảng 22: Kết quả khảo sát về thực hiện quyền trình bày lời buộc tội.xviii, Phụ lục 2 __________________________________ MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu trên thế giới. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam.

Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Luận án. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu.26 Kết luận chương 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CỦA NGƯỜI BỊ HẠI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ. Lý luận chung về người bị hại.1 Khái niệm người bị hại.

Đặc điểm của người bị hại. Phân loại người bị hại. Phân biệt khái niệm người bị hại với một số khái niệm liên quan. Lý luận chung về quyền của người bị hại trong tố tụng hình sự.

Khái niệm quyền của người bị hại trong tố tụng hình sự. Chủ thể của quyền. Nghĩa vụ thực thi quyền. Cơ chế bảo đảm quyền.

Lịch sử hình thành và xu hướng phát triển về quyền của người bị hại. Trong hệ thống tư pháp hình sự thế giới. Trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam. Các quyền của người bị hại và phân loại quyền của người bị hại trong TTHS Việt Nam.

Tiếp cận theo trình tự tham gia tố tụng. Tiếp cận dựa trên quyền. 75 Kết luận chương 2. THỰC TRẠNG THỰC HIỆN QUYỀN CỦA NGƯỜI BỊ HẠI TRONG TTHS VIỆT NAM.

Quyền được công nhận là người bị hại. Quyền tố giác, quyền yêu cầu và rút yêu cầu khởi tố. Quyền được thông tin. Quyền được tham gia tố tụng.

Quyền được bảo vệ. Quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại. Quyền khiếu nại, quyền kháng cáo, quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng. Thực hiện nghĩa vụ của người bị hại.118 Kết luận chương 3.

NGUYÊN NHÂN VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẢM BẢO QUYỀN CỦA NGƯỜI BỊ HẠI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ. Nhận định nguyên nhân. Nhận thức về quyền của người bị hại chưa đầy đủ. Hệ thống pháp luật về người bị hại chưa hoàn thiện.

Cơ chế bảo đảm quyền của người bị hại chưa hiệu quả. Đề xuất giải pháp.1 Nâng cao nhận thức về quyền của người bị hại. Hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng hình sự. Hoàn thiện các cơ chế bảo đảm quyền của người bị hại.144 Kết luận chương 4.

148 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Dữ liệu hồ sơ VAHS phục vụ khảo sát thực trạng thực hiện quyền của NBH. Kết quả khảo sát thực trạng thực hiện quyền của NBH………………………. xiii Phụ lục 3.

So sánh quyền của NBH (nói chung) với quyền của nạn nhân tội mua bán người. xix 2 3 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Quyền con người là một trong những vấn đề có tính chất vĩnh cửu của sự phát triển văn hóa xã hội của loài người. Nghiên cứu về quyền con người vì thế cũng thu hút được một lượng lớn các học giả, các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu.

Ở Việt Nam hiện nay, nhu cầu nghiên cứu về quyền con người nói chung, quyền con người trong tư pháp hình sự (TPHS) nói riêng đang là một nhu cầu tự thân và mang tính tất yếu khi Đảng và Nhà nước đang từng bước thực hiện mục tiêu xây dựng nhà nước pháp quyền, trong đó quyền con người, quyền công dân luôn được tôn trọng. Người bị hại (NBH) và người bị buộc tội là hai chủ thể chính và quan trọng nhất của quan hệ pháp luật tố tụng hình sự (TTHS). NBH là người đã bị tội phạm gây thiệt hại, là chủ thể cần sự quan tâm đặc biệt từ phía Nhà nước giúp họ đòi lại công lý, sự công bằng cũng như bảo đảm quyền năng tố tụng của mình trong việc tham gia vào tiến trình giải quyết đúng đắn VAHS. Tuy nhiên, pháp luật hình sự, TTHS Việt Nam và cả hệ thống tư pháp hình sự của hầu hết các nước trên thế giới lại phản ánh một thực tế: đang có sự khập khiễng, mất cân đối lớn giữa địa vị pháp lý của NBH (một trong hai chủ thể chính trong TTHS) với sự quan tâm ghi nhận và bảo vệ quyền của NBH, xét trên cả 3 bình diện: lập pháp, thi hành, áp dụng pháp luật TTHS và phong trào nghiên cứu về NBH, quyền của NBH.

Trên thế giới, từ năm 1776, quyền của người bị buộc tội đã được hiến định trong Bản tuyên ngôn nhân quyền Mỹ (The Bill of Rights) năm 1776 [260]. Tuy nhiên mãi đến hơn 200 năm sau, năm 1980, lần đầu tiên trên thế giới, tại Mỹ, quyền của NBH mới được giới nghiên cứu quan tâm nghiên cứu [238, tr. Năm 1982, Tổng thống Mỹ bấy giờ là Ronald Reagan đã đề xuất bổ sung quyền của NBH trong Chương thứ 6 của Hiến pháp Hoa Kỳ đánh dấu bước ngoặt ghi nhận quyền của NBH như một quyền hiến định. Đến năm 1985, phong trào bảo vệ quyền của NBH đã có sức lan tỏa khắp Châu Mỹ, Châu Âu, Australia và tới cả Châu Á với đại diện điển hình là Nhật Bản.

Mới đây, vào năm 2010, Châu Âu đã triển khai Chương trình “Đẩy mạnh công tác nghiên cứu và áp dụng về các qui định về quyền của người bị hại” (2010 – 2015) đã được triển khai. Ngày 04/10/2012, Ủy ban Châu Âu đã bỏ phiếu thông qua một đạo luật mới với tên gọi “Chỉ thị của Ủy ban Châu Âu về bảo đảm các quyền tối thiểu của nạn nhân của tội phạm, MEMO/12/659” [231]. 4 Tuy vậy, các mốc lịch sử nêu trên về quyền của người bị hại trong tư pháp hình sự mới chỉ phản ánh được một thực tế là phong trào nghiên cứu và thúc đẩy quyền của NBH trên thế giới chỉ mới được khởi động với lịch sử gần 30 năm trở lại đây. Rõ ràng quyền của NBH trong TTHS chưa được quan tâm nghiên cứu xứng tầm.

Phong trào nghiên cứu về NBH và quyền của NBH đang là một chủ đề “lạnh”, dễ bị lãng quên ngay trong thời đại mà cuộc đấu tranh cho dân chủ và nhân quyền hiện đại đã trải qua lịch sử gần 250 năm. Ở Việt Nam, lý luận về người bị hại và quyền của người bị hại vẫn còn là một vấn đề mới và chưa phát triển. Mặc dù chúng ta không phủ nhận các thành quả về xây dựng lý luận về bảo vệ quyền con người cũng như thực tiễn bảo đảm quyền con người (trong đó có quyền của NBH) của Đảng và Nhà nước ta.