Bảo đảm nguyên tắc tranh tụng xét xử sơ thẩm hình sự, yêu cầu cải cách tư pháp VN

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HOÀNG VĂN THÀNH B¶O §¶M NGUY£N T¾C TRANH TôNG TRONG PHI£N TOµ XÐT Xö S¥ THÈM Vô ¸N H×NH Sù THEO Y£U CÇU C¶I C¸CH T¦ PH¸P ë VIÖT NAM Chuyên ngành : Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật Mã số : 62 38 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN VĂN LUYỆN HÀ NỘI - 2015 L I CAM ĐOAN Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên cứu khoa học của cá nhân tôi. Các số liệu sử dụng trong luận án này là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng ñược ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác. Tác giả Hoàng Văn Thành MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 8 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan ñến ñề tài 8 1. Những vấn ñề ñặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong ñề tài luận án 18 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC TRANH TỤNG TRONG PHIÊN TÒA XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ THE YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ PHÁP 21 2. Khái niệm, ñặc ñiểm bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 21 2. Nội dung, vai trò, ý nghĩa bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 30 2.

Cải cách tư pháp và yêu cầu, ñiều kiện bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 47 2. Bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự ở một số nước và những gợi mở cho Việt Nam 54 Chương 3: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC TRANH TỤNG TRONG PHIÊN TÒA XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦUCẢI CÁCH TƯ PHÁP Ở VIỆT NAM 67 3. Khái quát quy ñịnh của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam liên quan ñến bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 67 3. Những ưu ñiểm và hạn chế, bất cập của việc bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo yêu cầu của cải cách tư pháp ở Việt Nam và nguyên nhân 79 Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC TRANH TỤNG TRONG PHIÊN TÒA XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ T
EO YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ PHÁP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 105 4.

Quan ñiểm bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay 105 4. Giải pháp bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay 109 KẾT LUẬN 149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ 152 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 153 PHỤ LỤC 162 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN BCVND : Bào chữa viên nhân dân BLTTHS : Bộ luật Tố tụng hình sự BLHS : Bộ luật Hình sự BLDS : Bộ luật Dân sự BLTTDS : Bộ luật Tố tụng dân sự BTP : Bộ Tư pháp CQTHTT : Cơ quan tiến hành tố tụng CQĐT : Cơ quan ñiều tra CTV : Công tố viên ĐTV : Điều tra viên HĐXX : Hội ñồng xét xử KSV : Kiểm sát viên LTTHS : Luật tố tụng hình sự NĐDHP : Người ñại diện hợp pháp NBC : Người bào chữa NTHTT : Người tiến hành tố tụng QBC : Quyền bào chữa TA : Tòa án TP : Thẩm phán TAND : Tòa án nhân dân TTHS : Tố tụng hình sự XHCN : Xã hội chủ nghĩa 1 M ĐẦU 1. Tính cấp thiết của ñề tài Trong những năm ñổi mới, thực hiện chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân vấn ñề bảo ñảm quyền con người và quyền công dân nhất là trong hoạt ñộng tư pháp luôn ñược chú ý quan tâm và ñặc biệt coi trọng. Nhưng tình hình tội phạm, vi phạm pháp luật ở nước ta xảy ra nghiêm trọng, diễn biến phức tạp, có chiều hướng gia tăng.

Cùng với sự nỗ lực của toàn xã hội, các cơ quan tiến hành tố tụng ñã có nhiều cố gắng trong công tác tư pháp nên ñã góp phần quan trọng trong ñấu tranh phòng chống tội phạm, vi phạm pháp luật giữ vững an ninh - chính trị, trật tự, an toàn xã hội. Tuy nhiên, chất lượng công tác tư pháp còn chưa ngang tầm với yêu cầu và nhiệm vụ mà Đảng và Nhân dân giao phó, còn bộc lộ nhiều yếu kém, nên có lúc, có nơi còn bỏ lọt tội phạm, làm oan người vô tội, xâm phạm ñến các quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của xã hội và công dân. Những ñiều ñó ñã tạo nên dư luận xã hội không tốt, làm giảm lòng tin vào nền công lý xã hội chủ nghĩa. Chính vì những lý do nêu trên, Nghị quyết 48/NQ-TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật ở Việt Nam ñến năm 2010, ñịnh hướng ñến năm 2020 ñã nhấn mạnh: Cải cách mạnh mẽ các thủ tục tố tụng tư pháp theo hướng dân chủ, bình ñẳng, công khai, minh bạch, chặt chẽ nhưng thuận tiện, bảo ñảm cho sự tham gia và giám sát của nhân dân ñối với hoạt ñộng tư pháp; bảo ñảm chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, lấy kết quả tranh tụng tại tòa làm căn cứ quan trọng ñể phán quyết bản án, coi ñây là khâu ñột phá ñể nâng cao chất lượng hoạt ñộng tư pháp.

Nghị quyết 08/NQ-TW của Bộ Chính trị có hiệu lực từ ngày 02/01/2002 ñược xem như sự mở ñầu cho công cuộc cải cách tư pháp ở nước ta. Nghị quyết này ñề cập nhiều nội dung khác nhau của công tác tư pháp từ hoạt ñộng ñiều tra, truy tố xét xử cho ñến việc ñào tạo cán bộ Tư pháp, quy chế bổ nhiệm, miễn nhiệm, tăng cường yếu tố tranh tụng trong quá trình xét xử vụ án hình sự ñược coi là ñiểm nhấn của cải cách tư pháp và là vấn ñề trọng tâm của Nghị quyết (nâng cao chất lượng công tố của KSV tại phiên 2 toà, bảo ñảm tranh tụng dân chủ với Luật sư, NBC và những người tham gia tố tụng khác, v. Tiếp theo là Nghị quyết 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp ñến năm 2020 khẳng ñịnh: “Nâng cao chất lượng hoạt ñộng của các cơ quan tư pháp, chất lượng tranh tụng tại tất cả các phiên toà xét xử, coi ñây là khâu ñột phá của hoạt ñộng tư pháp; từng bước xã hội hoá một số hoạt ñộng tư pháp, “Nghiên cứu việc chuyển VKS thành viện công tố, tăng cường trách nhiệm của công tố trong hoạt ñộng ñiều tra”, “Hoàn thiện cơ chế bảo ñảm ñể luật sư thực hiện tốt việc tranh tụng tại phiên tòa, ñồng thời xác ñịnh rõ chế ñộ trách nhiệm ñối với luật sư”. Những tư tưởng quan ñiểm trên một mặt xác ñịnh tranh tụng là một trong những nội dung quan trọng của cải cách tư pháp, mặt khác ñây cũng ñược coi là ñịnh hướng và yêu cầu thúc ñẩy việc nghiên cứu vấn ñề bảo ñảm tranh tụng trong hoạt ñộng của Toà án.

Việc phán quyết của Toà án phải căn cứ vào kết quả tranh tụng tại phiên toà, nhằm xác ñịnh sự thật vụ án, bảo ñảm xét xử ñúng người, ñúng tội, ñúng pháp luật. Khoản 5 Điều 103 của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (sửa ñổi năm 2013) khẳng ñịnh: “Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử ñược bảo ñảm”. Mặc dù nguyên tắc tranh tụng trong TTHS ñã ñược ghi nhận và từng bước ñược quy ñịnh trong Hiến pháp, luật pháp và ñưa vào thực hiện, nhưng quyền lợi của người phạm tội, người bị hại và những người tham gia tố tụng khác vẫn còn những dấu hiệu bị vi phạm. Vị trí, vai trò và chức năng của họ chưa ñược ñánh giá một cách ñúng ñắn dẫn ñến không ñược bảo ñảm ñầy ñủ các quyền và lợi ích hợp pháp theo Hiến ñịnh và Luật ñịnh.

Có nhiều nguyên nhân dẫn ñến tình trạng ñó, tuy nhiên ñáng chú ý hơn là việc các chủ thể tham gia tố tụng chưa nhận thức ñầy ñủ và chấp hành nghiêm các quy ñịnh của pháp luật về bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong TTHS. Hiện nay chưa có công trình nào nghiên cứu một cách ñầy ñủ, có hệ thống và toàn diện về bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp ở Việt Nam. Đây cũng chính là lý do quan trọng nhất ñể tác giả lựa chọn ñề tài “B1o ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên tòa xét x7 sơ th8m vụ án hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp ở Việt Nam”cho luận án 3 tiến sĩ luật học chuyên ngành lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật. Nội dung của ñề tài luận án không trùng lặp với bất cứ một công trình nào khác ñã công bố.

M c ích và nhi m v c a luận án 2. Mục ñích c?a luận án Luận án nhằm làm rõ cơ sở lý luận, pháp lý và thực tiễn bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên toà xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, làm rõ những yêu cầu cải cách tư pháp trong thời kỳ ñổi mới, từ ñó ñề xuất các quan ñiểm, giải pháp bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên toà xét xử án sơ thẩm vụ án hình sự ở Việt Nam. Nhiệm vụ c?a luận án Để ñạt ñược mục ñích của luận án, tác giả kế thừa có chọn lọc các kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học có liên quan và tiếp tục làm rõ một số vấn ñề sau: - Phân tích khái niệm bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự; khái niệm công cụ ñể ñi ñến nghiên cứu thực tiễn thực hiện pháp luật về bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự. Từ khái niệm bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng, tác giả tiếp tục nghiên cứu, làm rõ cơ sở lý luận về bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng bao gồm: nội dung, yêu cầu, vai trò và ý nghĩa của việc bảo ñảm nguyên tắc tranh tụng trong phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự.