Luận án Tiến sĩ: Tội phạm hối lộ trong luật hình sự Việt Nam dưới sự hướng dẫn của PGS. Trịnh Tiến Việt

Hối lộ được định nghĩa là việc dùng tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất, phi vật chất để mua chuộc, tác động đến người có chức vụ, quyền hạn. Hành vi này nhằm mục đích đạt được những lợi ích bất chính hoặc tránh những hậu quả pháp lý. Hối lộ có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức, từ việc chủ động 'đưa hối lộ' đến việc bị động 'nhận hối lộ' từ người khác. 'Môi giới hối lộ' là hành vi trung gian kết nối hai bên. Tham nhũng là một phạm trù rộng lớn hơn. Nó bao gồm hối lộ, biển thủ, lạm dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản. Hối lộ là hành vi cụ thể, dễ nhận diện trong nhóm các tội phạm về tham nhũng. Việc phân biệt rõ ràng giúp xác định đúng cấu thành tội phạm, áp dụng đúng khung hình phạt. Pháp luật Việt Nam quy định chi tiết từng loại hành vi này. Mục tiêu là tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho công tác phòng, chống tham nhũng, hối lộ. Các quy định này liên tục được cập nhật theo Bộ luật Hình sự 2015 và Bộ luật Hình sự 2017.

Cấu thành tội phạm hối lộ bao gồm bốn yếu tố cơ bản. Yếu tố khách thể tội phạm là quan hệ xã hội liên quan đến sự hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức. Hối lộ xâm phạm sự công bằng, minh bạch, liêm chính của nhà nước. Yếu tố chủ thể tội phạm là người có năng lực trách nhiệm hình sự. Đối với tội nhận hối lộ, chủ thể phải là người có chức vụ, quyền hạn. Đối với tội đưa hối lộ và môi giới hối lộ, chủ thể có thể là bất kỳ cá nhân nào. Yếu tố mặt khách quan bao gồm hành vi đưa, nhận, môi giới hối lộ. Hành vi này có thể là trực tiếp hoặc gián tiếp, bằng vật chất hoặc phi vật chất. Yếu tố mặt chủ quan thể hiện ở lỗi cố ý. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội và vẫn thực hiện. Nắm vững các dấu hiệu này giúp cơ quan chức năng xác định chính xác tội danh. Từ đó áp dụng đúng khung hình phạt theo quy định của pháp luật hiện hành. Việc xác định đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm là chìa khóa trong việc đấu tranh với các tội phạm về hối lộ.

Trước khi Bộ luật Hình sự 1999 ra đời, các quy định về hối lộ còn khá phân tán và thiếu tính hệ thống. Giai đoạn từ sau 1945 đến trước 1985, các văn bản pháp luật chủ yếu tập trung vào việc bảo vệ chính quyền mới. Các hành vi tham nhũng, hối lộ chưa được định danh rõ ràng như các tội danh độc lập. Chúng thường bị xử lý theo các tội danh chung về lợi dụng chức vụ, quyền hạn. Giai đoạn từ 1985 đến trước 1999, với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, các hành vi tiêu cực ngày càng phức tạp. Các văn bản pháp luật như Pháp lệnh Chống tham nhũng 1990 và một số nghị định đã cố gắng cụ thể hóa các hành vi hối lộ. Tuy nhiên, việc thiếu một bộ luật hình sự toàn diện khiến việc áp dụng còn gặp khó khăn. Các khung hình phạt chưa đủ sức răn đe. Định nghĩa về đưa hối lộ, nhận hối lộ cũng chưa hoàn toàn rõ nét. Việc phát hiện và xử lý còn phụ thuộc nhiều vào hoàn cảnh cụ thể. Điều này đặt ra yêu cầu phải có một bộ luật hình sự mới, toàn diện hơn.

Bộ luật Hình sự 1999 (BLHS 1999) đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc phòng, chống các tội phạm về hối lộ. BLHS 1999 đã quy định cụ thể các tội danh liên quan. Các điều luật này đã phân loại rõ ràng tội nhận hối lộ (Điều 279), tội đưa hối lộ (Điều 289) và tội môi giới hối lộ (Điều 290). Việc quy định chi tiết các dấu hiệu định tội, định khung đã tạo cơ sở pháp lý vững chắc hơn cho việc xử lý. BLHS 1999 cũng bổ sung các khung hình phạt nặng hơn, đặc biệt đối với các trường hợp có giá trị hối lộ lớn hoặc gây hậu quả nghiêm trọng. Tuy nhiên, trong quá trình áp dụng, BLHS 1999 vẫn bộc lộ một số hạn chế. Một số hành vi mới phát sinh trong thực tiễn chưa được bao quát đầy đủ. Các thuật ngữ pháp lý đôi khi còn chưa thực sự rõ ràng, gây khó khăn cho việc diễn giải. Những hạn chế này là động lực để tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật. Điều đó dẫn đến sự ra đời của Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.

Tội nhận hối lộ được quy định tại Điều 354 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Chủ thể của tội này là người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trực tiếp hoặc qua trung gian nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích khác từ người đưa hối lộ. Hành vi nhận hối lộ có thể diễn ra dưới nhiều hình thức như nhận tiền mặt, quà tặng, ưu đãi về công việc hoặc các lợi ích phi vật chất khác. BLHS 2015/2017 quy định các khung hình phạt rất nghiêm khắc. Khung hình phạt cơ bản là phạt tù từ 02 năm đến 07 năm. Các tình tiết định khung tăng nặng bao gồm: phạm tội có tổ chức; lạm dụng chức vụ, quyền hạn; của hối lộ có giá trị lớn hoặc đặc biệt lớn; gây thiệt hại nghiêm trọng. Khung hình phạt cao nhất có thể lên đến tử hình. Điều này áp dụng cho trường hợp của hối lộ là tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá 1.000.000.000 đồng trở lên. Hoặc gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng khác. Quy định này thể hiện sự cương quyết của pháp luật Việt Nam trong đấu tranh với loại tội phạm này. Việc xác định giá trị của hối lộ là một thách thức trong thực tiễn.

Tội đưa hối lộ được quy định tại Điều 364 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Hành vi này là việc một người trực tiếp hoặc qua trung gian đưa tiền, tài sản hoặc lợi ích khác cho người có chức vụ, quyền hạn. Mục đích là để người có chức vụ, quyền hạn làm hoặc không làm một việc vì lợi ích của người đưa hối lộ. Khung hình phạt cho tội đưa hối lộ dao động từ phạt tiền đến phạt tù, tùy thuộc vào giá trị của hối lộ và mức độ nghiêm trọng của hành vi. Người đưa hối lộ có thể được miễn trách nhiệm hình sự nếu chủ động khai báo trước khi bị phát giác và không thuộc trường hợp ép buộc. Tội môi giới hối lộ được quy định tại Điều 365. Hành vi này là việc làm trung gian giữa người đưa hối lộ và người nhận hối lộ. Môi giới hối lộ cũng bị xử lý hình sự với các khung hình phạt tương ứng. Các khung hình phạt tăng nặng áp dụng cho hành vi môi giới hối lộ có giá trị lớn hoặc đặc biệt lớn. Cả ba tội danh đưa hối lộ, nhận hối lộ và môi giới hối lộ đều là những mắt xích quan trọng trong chuỗi hành vi tham nhũng. Việc xử lý đồng bộ các tội này đóng vai trò quyết định trong công tác phòng, chống tham nhũng hiệu quả.

Tình hình các tội phạm về hối lộ trong những năm gần đây có nhiều diễn biến đáng chú ý. Số lượng vụ án được phát hiện và đưa ra xét xử tăng lên. Điều này thể hiện sự quyết liệt của Đảng và Nhà nước trong công tác phòng, chống tham nhũng. Nhiều vụ án nhận hối lộ, đưa hối lộ quy mô lớn, liên quan đến cán bộ cấp cao đã được điều tra làm rõ. Kết quả xét xử cho thấy các tòa án đã áp dụng nghiêm minh các khung hình phạt của Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi 2017. Tuy nhiên, tỷ lệ phát hiện các vụ môi giới hối lộ còn thấp. Điều này cho thấy tính chất phức tạp của loại tội phạm này. Công tác giám định, định giá tài sản hối lộ đôi khi còn gặp vướng mắc. Việc thu hồi tài sản do phạm tội mà có cũng là một thách thức lớn. Tồn tại, hạn chế trong công tác phát hiện, xử lý các tội phạm về hối lộ đòi hỏi cần có các giải pháp đồng bộ. Cần cải thiện khả năng phát hiện từ các nguồn thông tin khác nhau. Đồng thời, nâng cao chất lượng điều tra, truy tố, xét xử để đảm bảo tính răn đe của pháp luật.

Các nguyên nhân dẫn đến tồn tại, hạn chế trong xử lý tội phạm hối lộ rất đa dạng. Khó khăn trong chứng minh các tội phạm về hối lộ là một trong những nguyên nhân hàng đầu. Hối lộ thường diễn ra bí mật, có sự thỏa thuận ngầm giữa các bên. Người phạm tội thường tìm cách xóa bỏ dấu vết, che giấu hành vi. Điều này làm cho việc thu thập chứng cứ trực tiếp vô cùng khó khăn. Hoạt động của các cơ quan bảo vệ pháp luật đôi khi chưa thực sự hiệu quả. Cơ chế phối hợp giữa Thanh tra, Kiểm toán, Cơ quan Điều tra và Viện kiểm sát còn tồn tại những bất cập. Việc trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm chưa đạt mức tối ưu. Đội ngũ cán bộ trong các cơ quan này dù đã được đào tạo, nhưng vẫn cần nâng cao hơn nữa trình độ chuyên môn, nghiệp vụ. Yếu tố văn hóa, tập quán xã hội cũng ảnh hưởng. Quan niệm về 'quà biếu,' 'lễ nghĩa' đôi khi bị lợi dụng để hợp thức hóa hành vi hối lộ. Sự thiếu minh bạch trong một số quy trình hành chính cũng tạo kẽ hở cho hối lộ. Nâng cao tính minh bạch, sự liêm chính là cần thiết.

Việc hoàn thiện quy định pháp luật hình sự về hối lộ cần tập trung vào nhiều khía cạnh. Cần rà soát các điều khoản liên quan đến nhận hối lộ, đưa hối lộ và môi giới hối lộ trong Bộ luật Hình sự 2015/2017. Mục tiêu là đảm bảo tính chính xác, đầy đủ, không gây hiểu nhầm khi áp dụng. Một số khái niệm, dấu hiệu định tội cần được làm rõ hơn thông qua các văn bản hướng dẫn chi tiết. Chính sách hình sự cần tiếp tục thể hiện sự nghiêm khắc đối với tội phạm hối lộ. Các khung hình phạt cần đảm bảo đủ sức răn đe, đặc biệt với những trường hợp gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Đồng thời, cần xem xét các tình tiết giảm nhẹ hoặc miễn trách nhiệm hình sự để khuyến khích người phạm tội tự thú, hợp tác với cơ quan điều tra. Yêu cầu hội nhập quốc tế đòi hỏi pháp luật Việt Nam phải phù hợp với Công ước của Liên Hợp quốc về chống tham nhũng. Việc nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm lập pháp từ các quốc gia tiên tiến cũng rất cần thiết. Mục đích là xây dựng một hệ thống pháp luật chặt chẽ, hiệu quả trong đấu tranh với hối lộ, tham nhũng.

Nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật là yếu tố then chốt trong phòng, chống tội phạm hối lộ. Cần tăng cường cơ chế phối hợp giữa các cơ quan như Thanh tra, Kiểm toán, Cơ quan Điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án. Việc này giúp phát hiện, điều tra, truy tố và xét xử các vụ án hối lộ một cách nhanh chóng, chính xác. Đội ngũ cán bộ trong các cơ quan bảo vệ pháp luật cần được đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ. Đặc biệt là kỹ năng điều tra, thu thập chứng cứ trong các vụ án phức tạp. Việc áp dụng công nghệ thông tin vào công tác quản lý, giám sát cũng sẽ góp phần giảm thiểu cơ hội phát sinh hối lộ. Các biện pháp phòng ngừa cũng cần được đẩy mạnh. Tăng cường tuyên truyền, giáo dục pháp luật về phòng, chống tham nhũng, hối lộ trong toàn xã hội. Xây dựng văn hóa liêm chính, minh bạch trong các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp. Hệ thống pháp luật khác về phòng, chống vi phạm pháp luật về hối lộ cũng cần được hoàn thiện. Đặc biệt là các quy định về kiểm soát tài sản, thu nhập của cán bộ, công chức.