Luận án tiến sĩ: Hình thức di chúc theo pháp luật dân sự Việt Nam - Nguyễn Thanh Thư

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP. HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THANH THƯ HÌNH THỨC DI CHÚC THEO PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP. HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THANH THƯ HÌNH THỨC DI CHÚC THEO PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH: LUẬT DÂN SỰ VÀ TỐ TỤNG DÂN SỰ MÃ SỐ: 9380103 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.

NGUYỄN HỒ BÍCH HẰNG 2. NGUYỄN XUÂN QUANG TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2023 LỜI CAM ĐOAN Luận án “Hình thức di chúc theo pháp luật dân sự Việt Nam” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Các thông tin nêu trong luận án là trung thực.

Mọi sự tham khảo đều được trích dẫn rõ ràng và đầy đủ. Các kết quả của luận án chưa từng được ai công bố ở bất cứ công trình nghiên cứu nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thanh Thư DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nội dung BLDS Bộ luật Dân sự BLTTDS Bộ luật Tố tụng Dân sự BLTTHS Bộ luật Tố tụng Hình sự CT Chỉ thị NĐ Nghị định Nxb Nhà xuất bản PLTK Pháp lệnh Thừa kế TANDTC Tòa án nhân dân tối cao TT Thông tư Tr Trang UBND Ủy ban nhân dân MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu cụ thể. Phương pháp luận.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án. Những đóng góp mới về khoa học của luận án. Kết cấu của luận án.8 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU.

Tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án. Nhóm các công trình nghiên cứu về những vấn đề lý luận của hình thức di chúc. Nhóm các công trình nghiên cứu về hình thức di chúc bằng văn bản. Nhóm các công trình nghiên cứu về hình thức di chúc miệng.

Đánh giá kết quả những công trình nghiên cứu liên quan đến luận án. Những vấn đề lý luận về hình thức di chúc. Hình thức di chúc bằng văn bản. Hình thức di chúc miệng.

Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu. Những vấn đề lý luận về hình thức di chúc. Hình thức di chúc bằng văn bản. Hình thức di chúc miệng.

Cơ sở lý thuyết cho việc nghiên cứu luận án. Lý thuyết quyền sở hữu tài sản. Lý thuyết gia đình. Lý thuyết Nhà nước và pháp luật.

Lý thuyết tự do ý chí của cá nhân. Lý thuyết luật tự nhiên. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu tổng quát và giả thuyết nghiên cứu tổng quát.

Câu hỏi nghiên cứu cụ thể và giả thuyết nghiên cứu cụ thể.45 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1.47 CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HÌNH THỨC DI CHÚC. Khái niệm, đặc điểm di chúc. Khái niệm di chúc. Đặc điểm di chúc.

Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa hình thức di chúc. Khái niệm hình thức di chúc. Đặc điểm hình thức di chúc. Ý nghĩa hình thức di chúc.

Lịch sử quy định pháp luật Việt Nam về hình thức di chúc. Quy định pháp luật về hình thức di chúc thời kỳ phong kiến. Quy định pháp luật về hình thức di chúc từ thời kỳ Pháp thuộc đến trước năm 1945. Quy định pháp luật về hình thức di chúc từ sau năm 1945 đến trước khi có Bộ luật Dân sự 1995.

Quy định pháp luật về hình thức di chúc từ khi có Bộ luật Dân sự 1995 đến nay. Cơ sở để pháp luật quy định về hình thức di chúc. Phong tục tập quán, đặc điểm riêng biệt của xã hội từng thời kỳ. Sự tự do ý chí của người lập di chúc.

Điều kiện của người lập di chúc. Hoàn cảnh lập di chúc. Tài sản được định đoạt trong di chúc. 85 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.87 CHƯƠNG 3: HÌNH THỨC DI CHÚC BẰNG VĂN BẢN.

Khái niệm, đặc điểm hình thức di chúc bằng văn bản. Khái niệm hình thức di chúc bằng văn bản. Đặc điểm hình thức di chúc bằng văn bản. Di chúc tự viết.

Quy định pháp luật về di chúc tự viết. Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về di chúc tự viết. Di chúc được đánh máy hoặc nhờ người khác viết, đánh máy. Quy định pháp luật về di chúc được đánh máy hoặc nhờ người khác viết, đánh máy.2 Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về di chúc được đánh máy hoặc nhờ người khác viết, đánh máy.

Di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Quy định pháp luật về di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Di chúc bằng văn bản có giá trị như di chúc được công chứng hoặc chứng thực.

Quy định pháp luật về di chúc bằng văn bản có giá trị như di chúc được công chứng hoặc chứng thực. Bất cập và kiến nghị hoàn thiện thực tiễn áp dụng pháp luật về di chúc bằng văn bản có giá trị như di chúc được công chứng hoặc chứng thực. Di chúc điện tử. Kinh nghiệm của một số quốc gia về việc áp dụng di chúc điện tử.

Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam về di chúc điện tử132 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3.140 CHƯƠNG 4: HÌNH THỨC DI CHÚC MIỆNG. Khái niệm, đặc điểm hình thức di chúc miệng. Khái niệm hình thức di chúc miệng. Đặc điểm hình thức di chúc miệng.

Các trường hợp được lập di chúc miệng. Quy định và thực tiễn áp dụng pháp luật về các trường hợp được lập di chúc miệng. Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về các trường hợp được lập di chúc miệng. Trình tự, thủ tục lập di chúc miệng.

Giai đoạn ghi chép lại di chúc miệng. Giai đoạn công chứng, chứng thực chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng. 163 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4.173 NHỮNG CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thừa kế theo di chúc là quan hệ phổ biến trong đời sống xã hội, trong đó di chúc là phương thức chủ sở hữu tài sản lựa chọn để chuyển giao tài sản của mình sau khi chết.

Đặc điểm cơ bản của di chúc với tư cách là một giao dịch dân sự đó là hiệu lực pháp lý chỉ phát sinh khi người xác lập giao dịch không còn tồn tại. Sau đó nếu di 1 chúc có hiệu lực pháp luật , di sản có thể được phân chia theo di chúc thì sẽ căn cứ vào nội dung di chúc để xác định ý chí của người để lại di sản và tiến hành phân chia di sản. Tuy nhiên vào thời điểm này người để lại di sản đã chết nên việc xác định lại ý chí của họ sẽ khó khăn. Nếu có những tranh chấp, vướng mắc phát sinh xoay quanh di chúc thì người để lại di sản không còn sống để khẳng định, phủ định hay giải thích thêm về nội dung di chúc.

Do đó, một di chúc tốt phải được hiểu là di chúc có nội dung tốt và trước hết phải có hình thức di chúc tốt, có ý nghĩa tích cực trong việc chuyển giao tài sản của người chết. Hiện nay những tranh chấp về thừa kế theo di chúc phần nhiều đều xuất phát từ việc di chúc bị xem là giả mạo, được xác định là bị thay đổi, bị sửa đổi so với ý chí của người để lại di sản. Những tranh chấp này phát sinh do di chúc không đảm bảo được việc ghi nhận chính xác ý chí của người để lại di sản. Mặt khác, khi đời sống xã hội, kinh tế có sự thay đổi thì những cách thức, quy trình lập di chúc càng ngày càng có sự khác biệt so với những giai đoạn trước đó.

Để giúp cho người lập di chúc được thuận lợi hơn trong quá trình lập di chúc, ý chí của người để lại di sản được ghi nhận chính xác và linh hoạt thì những phương thức để ghi nhận lại ý chí đó phải phù hợp với yêu cầu của xã hội. Tất cả những yêu cầu cấp thiết này muốn được giải quyết phải thông qua việc hoàn thiện một trong những điều kiện rất quan trọng ảnh hưởng đến tính hợp pháp của di chúc đó là hình thức di chúc. Bởi lẽ “hình thức di chúc được hiểu là phương thức biểu hiện ý chí của người lập di chúc, là căn cứ pháp lý làm phát sinh quan hệ thừa kế theo di chúc, là chứng cứ để bảo vệ quyền lợi của người được chỉ 2 định trong di chúc”. Do đó, nghiên cứu về hình thức di chúc có tính cấp thiết từ những vấn đề lý luận, quy định pháp luật đến thực tiễn áp dụng pháp luật.

Thứ nhất, xét về mặt lý luận, cách hiểu về hình thức di chúc; những đặc trưng của hình thức di chúc; những yếu tố chi phối đến việc xây dựng quy phạm pháp luật về hình thức di chúc cần phải được luận giải và nghiên cứu một cách có hệ thống để đảm bảo hình thức di chúc thể hiện được chức năng ghi nhận và bảo vệ ý chí của người để lại di sản. 1 Điều 630, khoản 1 Điều 643, khoản 1 Điều 611 Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015. 2 Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), Giáo trình Luật dân sự Việt Nam - Tập 1, Đinh Văn Thanh, Nguyễn Minh Tuấn (chủ biên), Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, tr.

2 Thứ hai, xét đến quy định pháp luật về hình thức di chúc vẫn còn nhiều tồn tại cần hoàn thiện. Các điều kiện đặt ra đối với một số loại hình thức di chúc theo quy định pháp luật vẫn còn cứng nhắc, chưa khả thi, khó có thể áp dụng trên thực tế. Hiện nay để hình thức di chúc hợp pháp cần phải tuân thủ các điều kiện cụ thể về hoàn cảnh lập di chúc, trình tự, thủ tục lập di chúc. Có thể khẳng định hình thức di chúc ảnh hưởng đến nội dung di chúc, chính vì lẽ đó những quy định về các điều kiện này luôn rất chặt chẽ.

Yêu cầu về hình thức di chúc được đặt ra nhằm đảm bảo nội dung di chúc không bị sửa đổi, thay thế, bổ sung, giả mạo. Tuy nhiên, khi quy định quá cứng nhắc các điều kiện về hình thức di chúc sẽ làm cho việc lập di chúc không khả thi thực hiện trên thực tế.