Nguyễn Trọng Điệp: Giải quyết tranh chấp người tiêu dùng & thương nhân VN - Luận án TS

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN TRỌNG ĐIỆP GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP GIỮA NGƢỜI TIÊU DÙNG VỚI THƢƠNG NHÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành: Luật Kinh tế Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Lê Mai Thanh 2. Bùi Nguyên Khánh HÀ NỘI - 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chƣa từng đƣợc công bố trong bất kì công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Trọng Điệp DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT BLDS Bộ luật Dân sự BLHS Bộ luật Hình sự Bộ luật TTDS Bộ luật Tố tụng Dân sự CAA Nhật Bản Tổng cục Bảo vệ Ngƣời tiêu dùng Nhật Bản GQTC Giải quyết tranh chấp Luật BVQLNTD Luật Bảo vệ Quyền lợi ngƣời tiêu dùng NTD Ngƣời tiêu dùng TANDTC Tòa án nhân dân tối cao UBND Ủy ban nhân dân VIAC Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Danh mục từ viết tắt Mục Lục Danh mục bảng, hình MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu trên thế giới.

Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu. Những kết quả đạt đƣợc của hoạt động nghiên cứu. Một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, tìm giải pháp.

Cơ sở lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. 20 Chƣơng 2: LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP GIỮA NGƢỜI TIÊU DÙNG VỚI THƢƠNG NHÂN. Quan hệ pháp luật tiêu dùng.

Chủ thể trong quan hệ pháp luật tiêu dùng. Khách thể của quan hệ pháp luật tiêu dùng. Nội dung và đặc điểm của quan hệ pháp luật tiêu dùng. Tranh chấp và phƣơng thức giải quyết tranh chấp tiêu dùng.

Tranh chấp và phân loại tranh chấp tiêu dùng. Phƣơng thức giải quyết tranh chấp tiêu dùng. Pháp luật giải quyết tranh chấp tiêu dùng. Đặc trƣng pháp luật về giải quyết tranh chấp tiêu dùng.

Pháp luật về giải quyết tranh chấp tiêu dùng. 52 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. 58 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP GIỮA NGƢỜI TIÊU DÙNG VỚI THƢƠNG NHÂN TẠI VIỆT NAM. Thực trạng giải quyết tranh chấp tiêu dùng bằng biện pháp hành chính.

Pháp luật điều chỉnh. Thực tiễn áp dụng. Thực trạng giải quyết tranh chấp tiêu dùng bằng biện pháp thay thế. Thƣơng lƣợng.

Thực trạng giải quyết tranh chấp tiêu dùng bằng Tòa án. Pháp luật điều chỉnh. Thực tiễn áp dụng. 119 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3.

123 Chƣơng 4: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP GIỮA NGƢỜI TIÊU DÙNG VỚI THƢƠNG NHÂN. Quan điểm và định hƣớng hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp giữa ngƣời tiêu dùng với thƣơng nhân. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền lợi của ngƣời tiêu dùng. Hoàn thiện các phƣơng thức giải quyết tranh chấp.

Đối với giải quyết tranh chấp thông qua hành chính. Giải quyết tranh chấp thông qua biện pháp thay thế. Giải quyết tranh chấp thông qua khởi kiện tại tòa án. Giải pháp hỗ trợ nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp giữa ngƣời tiêu dùng với thƣơng nhân.

Tăng cƣờng xã hội hóa cơ chế bảo vệ. Giải pháp tuyên truyền. Giải pháp liên kết doanh nghiệp trong hoạt động bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng. 142 KẾT LUẬN CHƢƠNG 4.

144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 145 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 156 DANH MỤC BẢNG, HÌNH Bảng 2. Ƣu điểm và nhƣợc điểm của các phƣơng thức giải quyết tranh chấp giữa ngƣời tiêu dùng với thƣơng nhân 44 Bảng 2.

Cơ quan quản lý hoạt động bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng trong ASEAN 55 Hình 2. Mô tả quy trình khiếu nại bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng tại Việt Nam 38 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong bối cảnh hoạt động trao đổi hàng hóa, dịch vụ ngày càng phát triển không chỉ giới hạn bởi biên giới quốc gia mà mở rộng ra khu vực và toàn thế giới thì pháp luật điều chỉnh các hoạt động này, đặc biệt là quan hệ tiêu dùng đã đƣợc mở rộng ở cả ba cấp độ: quốc gia, khu vực và quốc tế. Nhiều quốc gia ở khắp Châu Á, Châu Âu và Châu Mỹ đã sớm xây dựng hệ thống pháp luật điều chỉnh quan hệ tiêu dùng nhƣ Luật Bảo vệ ngƣời tiêu dùng (Consumer Protection Act) của Anh năm 1987, Luật Bảo vệ ngƣời tiêu dùng của Ấn Độ năm 1986… Hệ thống pháp luật điều chỉnh quan hệ tiêu dùng nhanh chóng phát triển với nhiều nguyên tắc và chế định mới mà thông qua đó vị thế của ngƣời tiêu dùng trong mối quan hệ với bên cung ứng hàng hóa, dịch vụ trở nên cân bằng hơn.

Tuy vậy, tranh chấp về quyền và lợi ích giữa hai chủ thể bao gồm thƣơng nhân cung ứng hàng hóa, dịch vụ và một bên là cộng đồng ngƣời tiêu dùng vẫn luôn tồn tại và phát sinh nhƣ một tất yếu. Khi mối quan hệ này càng mở rộng ra ngoài phạm vi lãnh thổ quốc gia về địa lý, mở rộng về quy mô và phạm vi thị trƣờng tiếp nhận hàng hóa, hay tính chất phức tạp của chuỗi cung ứng hàng hóa cũng đồng nghĩa với sự gia tăng về lƣợng và tính chất phức tạp của các tranh chấp tiêu dùng, đòi hỏi những nghiên cứu thấu đáo và đầy đủ về nội hàm quan hệ tiêu dùng để từ đó có cách thức lập pháp phù hợp để bảo đảm quyền lợi của hai bên khi tranh chấp phát sinh. Trƣớc những tiền đề đó, kế thừa kinh nghiệm lập pháp trong hoạt động bảo vệ ngƣời tiêu dùng, Việt Nam đã ban hành Luật Bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng từ năm 2010 cùng các văn bản hƣớng dẫn. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi pháp luật và thực tiễn nghiên cứu về quan hệ pháp luật tiêu dùng, các phƣơng thức giải quyết tranh chấp tiêu dùng hiện nay ở Việt Nam còn rất hạn chế, trong khi hoạt động xây dựng luật còn cứng nhắc và chƣa tính tới những đặc thù riêng có trong môi trƣờng pháp lý Việt Nam.

Nhiều vấn đề pháp lý đụng chạm tới các ngành luật khác nhƣ pháp luật dân sự, tố tụng dân sự… khiến giới học giả và các nhà lập pháp chƣa thể 2 giải quyết trong bối cảnh yêu cầu đặt ra đối với hoạt động lập pháp, lập quy ngày càng cao. Nhiều quy phạm đƣợc ban hành với mục đích điều chỉnh tốt hơn mối quan hệ tiêu dùng, tuy nhiên lại không thiếu hƣớng dẫn nên mất tính thực tiễn nhƣ: khởi kiện tập thể; tố tụng rút gọn… Trƣớc yêu cầu đó, tác giả đã nhìn nhận nội dung nghiên cứu quan hệ pháp luật tiêu dùng nói chung và các phƣơng thức giải quyết tranh chấp tiêu dùng nói riêng một cách có hệ thống với cơ sở lý luận và thực tiễn rõ ràng sẽ là căn cứ quan trọng nhằm hình thành những nhận thức đúng đắn về phạm vi điều chỉnh của pháp luật, giá trị chuẩn mực về vị thế của các chủ thể, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể khi tham gia.… Điều này sẽ góp phần xây dựng nên chân giá trị của “sự công bằng” Formatted: Vietnamese trong mối quan hệ giữa ngƣời tiêu dùng và ngƣời cung ứng hàng hóa, dịch vụ. Vì vậy, tác giả lựa chọn “Giải quyết tranh chấp giữa ngƣời tiêu dùng với thƣơng nhân ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu luận án. Đối tƣợng và mục đích nghiên cứu 2.

Đối tượng nghiên cứu (i) Các quan điểm, nghiên cứu, học thuyết về quan hệ pháp luật tiêu dùng, phƣơng thức giải quyết tranh chấp tiêu dùng và cơ chế bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng. (ii) Hệ thống các văn bản pháp luật của Việt Nam cũng nhƣ thế giới về bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng. (iii) Thực tiễn tại Việt Nam. (iv)Kinh nghiệm pháp lý nƣớc ngoài trong việc xây dựng cơ chế GQTC NTD 2.

Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp tiêu dùng; phân tích, đánh giá các nội dung lí luận liên quan tới quan hệ pháp luật tiêu dùng, các phƣơng thức giải quyết tranh chấp tiêu dùng của Việt Nam và kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về giải quyết tranh chấp tiêu dùng, đồng thời luận án đề xuất các giải pháp tăng cƣờng hiệu quả bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng trong quá trình giải quyết tranh chấp. Phạm vi nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu một cách có hệ thống, sâu sắc những khía cạnh pháp lý của từng thành tố trong quan hệ pháp luật tiêu dùng nhƣ chủ thể, khách thể, nội dung, giải quyết tranh chấp tiêu dùng theo các phƣơng thức hành chính, thay thế và Tòa án. Luận án sử dụng căn cứ pháp luật, cơ chế Việt Nam hiện hành và kinh nghiệm thiết lập cơ chế của các nƣớc nhằm đảm bảo vị thế ngƣời tiêu dùng khi phát sinh tranh chấp với thƣơng nhân. Nghiên cứu còn sử dụng thực tiễn giải quyết tranh chấp tiêu dùng ở Việt Nam cũng nhƣ pháp luật bảo vệ ngƣời tiêu dùng của một số quốc gia phát triển nhằm đánh giá về quy định pháp luật bảo vệ ngƣời tiêu dùng của Việt Nam và đƣa ra những quan điểm hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp tiêu dùng.

tại Việt Nam hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu, hệ thống hoá các công trình khoa học của các tác giả đi trƣớc có liên quan đến đề tài luận án, tác giả kế thừa có chọn lọc và phát triển ý tƣởng khoa học, từ đó đƣa ra những luận điểm của mình về vấn đề nghiên cứu.