Luận án tiến sĩ: Quan hệ kinh tế, chính trị Hàn Quốc - Nhật Bản giai đoạn 1980-2013

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC ­­­­­­­­­­***­­­­­­­­­­ CAO NGUYỄN KHÁNH HUYỀN QUAN HỆ KINH TẾ, CHÍNH TRỊ HÀN QUỐC ­ NHẬT BẢN (1980 ­ 2013) LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC HUẾ ­ NĂM 2018 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC ­­­­­­­­­­***­­­­­­­­­ CAO NGUYỄN KHÁNH HUYỀN QUAN HỆ KINH TẾ, CHÍNH TRỊ HÀN QUỐC ­ NHẬT BẢN (1980 ­ 2013) Chuyên ngành: Lịch sử thế giới Mã số: 62 22 03 11 2 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. HOÀNG VĂN HIỂN HUẾ ­ NĂM 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận của luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác.

Huế, ngày tháng năm 2018 Tác giả Cao Nguyễn Khánh Huyền Lời Cảm Ơn Trong quá trình thực hiện luận án tiến sĩ, tôi đã nhận được sự hỗ trợ quý báu từ nhiều cá nhân, cơ quan và đơn vị. Trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. TS Hoàng Văn Hiển, thầy giáo hướng dẫn khoa học đã luôn đồng hành và ủng hộ và tận tâm giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài này. Tôi chân thành cảm ơn Ban Giám đốc, Ban Đào tạo Đại học Huế, Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau đại học và Ban Chủ nhiệm Khoa Lịch sử của Trường Đại học Khoa học ­ Đại học Huế đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận án.

Tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc đến quý thầy cô thuộc Khoa Lịch sử và Bộ môn Lịch sử thế giới của trường Đại học Khoa học ­ Đại học Huế đã luôn quan tâm, động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài. Tôi cũng trân trọng cảm ơn Ban lãnh đạo và cán bộ Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, Thông tấn xã Việt Nam, Thư viện Quốc gia Việt Nam và Thư viện Quân Đội đã hỗ trợ tôi trong quá trình tìm kiếm và sưu tầm tư liệu liên quan luận án. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn đến bạn bè, đặc biệt là lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình thân yêu đã luôn quan tâm, động viên và đồng hành bên tôi trong quá trình thực hiện đề tài luận án. Đây chính là nguồn động lực to lớn giúp tôi vượt qua mọi trở ngại để nỗ lực phấn đấu đạt những kết quả nhất định trong học tập, công tác và cuộc sống.

Huế, tháng 11 năm 2018 Tác giả Cao Nguyễn Khánh Huyền DANH MỤC CỤM TỪ VIẾT TẮT CHỮ TIẾNG ANH TIẾNG VIỆT VIẾT TẮT ADIZ Air Defense Identification Zone Vùng nhận dạng phòng không AWA Asia’s Women Association Hiệp hội Phụ nữ châu Á APEC Asia - Pacific Economic Cooperation Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - 4 CHỮ TIẾNG ANH TIẾNG VIỆT VIẾT TẮT Thái Bình Dương ARF ASEAN Regional Forum Diễn đàn khu vực ASEAN ASEM The Asia - Europe Meeting Diễn đàn hợp tác Á - Âu CJKFTA China - Japan - South Korea FTA Hiệp dịnh thương mại tự do Trung Quốc - Hàn Quốc - Nhật Bản CNCS Chủ nghĩa cộng sản EPAs Economic Partnership Agreements Hiệp định đối tác kinh tế EAC East Asian Community Cộng đồng Đông Á EAFTA East Asian Free Trade Agreement Hiệp định mậu dịch tự do Đông Á EEZ Exclusive Economic Zone Vùng đặc quyền kinh tế EU European Union Liên minh châu Âu EP European Parliament Nghị Viện châu Âu FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài FIPA Foreign Investment Promotion Act Luật khuyến khích đầu tư nước ngoài FTAs Free Trade Agreements Hiệp định thương mại tự do GATT The General Agreement on Tariffs and Hiệp định chung về thuế quan và Trade mậu dịch IDE Institute of Developing Economies Viện Nghiên cứu các nền kinh tế đang phát triển Nhật Bản JKFTA Japan - Korea Free Trade Agreement Hiệp định thương mại tự do Nhật Bản - Hàn Quốc JKBIT Japan - South Korea Bilateral Investment Hiệp ước đầu tư song phương Treaty JBIC Japan Bank for International Cooperation Ngân hàng Hợp tác quốc tế Nhật Bản JICA Japan International Cooperation Agency Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản KISC Korea Investment Service Center Trung tâm Dịch vụ đầu tư Hàn Quốc KOTRA Korea Trade-Investment Promotion Agency Cơ quan Thúc đẩy đầu tư và mậu dịch Hàn Quốc KIEP Korea Institute for International Economic Viện Chính sách kinh tế đối ngoại Policy Hàn Quốc LDP Liberal Democratic Party Đảng Dân chủ Tự do MEXT The Ministry of Education, Culture, Sports, Bộ Giáo dục, Văn hoá, Thể thao và Science and Technology Khoa học, Công nghệ Nhật Bản MNC Multinational Corporation Công ty đa quốc gia CHỮ TIẾNG ANH TIẾNG VIỆT VIẾT TẮT MOTIE Ministry of Trade, Industry and Energy Bộ Thương mại, Công Nghiệp và Năng lượng Hàn Quốc NIEs Newly Industrialized Economies Các nền kinh tế công nghiệp mới NICs Newly Industrialized Countries Các nước công nghiệp mới OECD Organisation for Economic Co-operation Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh and Development tế ODA Official Development Assistance Hỗ trợ phát triển chính thức PSE Producer Supports Estimate Chỉ số ước tính hỗ trợ nhà sản xuất PTA Preferential Trade Agreement Hiệp định thương mại ưu đãi RCEP Regional Comprehensive Economic Hiệp định đối tác toàn diện khu vực Partnership TBCN Tư bản chủ nghĩa TNC Transnational Corporation Công ty xuyên quốc gia UNCLOS United Nations Convention on Law of the Công ước Liên Hợp Quốc về luật Sea biển XHCN Xã hội chủ nghĩa WTO The World Trade Organization Tổ chức Thương mại thế giới MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN DANH MỤC CỤM TỪ VIẾT TẮT MỤC LỤC DANH MỤC BẢNG DANH MỤC BIỂU ĐỒ DANH MỤC BẢNG DANH MỤC BIỂU ĐỒ 6 MỞ ĐẦU Lý do chọn đề tài Từ những năm 80 của thế kỷ XX đến hơn một thập niên đầu tiên của thế kỷ XXI, thế giới chứng kiến những biến động lớn về quan hệ quốc tế, có tác động mạnh mẽ đến tình hình khu vực và sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của các quốc gia, trong đó có các nước ở khu vực Đông Bắc Á. Đây là giai đoạn cho thấy nhiều sắc thái đa chiều của Chiến tranh lạnh, đi từ tái đối đầu (đầu thập niên 80), hoà hoãn (giữa thập niên 80) cho đến kết thúc (cuối thập niên 80, đầu thập niên 90). Sự sụp đổ của mô hình xã hội chủ nghĩa (XHCN) ở Liên Xô vào năm 1991 được ví như “hồi chuông khai tử” cho trật tự thế giới hai cực tồn tại gần nửa thế kỷ. Thế giới từ thời điểm này bước vào kỷ nguyên của hợp tác đi đôi với cạnh tranh.

Đồng thời, xu thế toàn cầu hoá, khu vực hoá là chất xúc tác, góp phần tạo ra tính kết nối các quốc gia trong khu vực và trên toàn thế giới. Hàn Quốc và Nhật Bản là hai quốc gia láng giềng ở khu vực Đông Bắc Á, chia sẻ với nhau về không gian chiến lược và một số điểm tương đồng về văn hoá, đặc biệt là ảnh hưởng từ Nho giáo trong quá khứ. Suốt thời kỳ Chiến tranh lạnh, Nhật Bản và Hàn Quốc là đồng minh thân cận của Mỹ, nằm ở điểm “chốt chặn” ngăn chặn sự phát triển của chủ nghĩa cộng sản (CNCS) khu vực châu Á ­ Thái Bình Dương. Tuy nhiên, một nghịch lý rằng mối quan hệ Hàn Quốc ­ Nhật Bản chưa bao giờ thực sự hoà thuận, thậm chí có những lúc khá căng thẳng.

Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó quan trọng nhất là từ những “di sản quá khứ” chiếm đóng bán đảo Triều Tiên của Nhật Bản (1910 ­ 1945) và tranh chấp, bất đồng về chủ quyền lãnh thổ. Hàn Quốc và Nhật Bản trong hơn ba thập niên gần đây đã trải qua nhiều biến động về kinh tế và chính trị trong nước. Trong suốt gần hai thập niên, hai quốc gia này đã đạt được nhiều thành tựu trên lĩnh vực kinh tế trước khi lâm vào suy thoái nặng nề do tác động của cuộc khủng hoảng tài chính ­ tiền tệ châu Á 1997 ­ 1998. Về chính trị, đây là khoảng thời gian mà Hàn Quốc nỗ lực chuyển đổi từ nền chính trị độc tài sang dân chủ, trong khi đối với Nhật Bản, quốc gia này phải chứng kiến những xáo trộn nhất định khi Đảng Dân chủ Tự do (LDP) dần dần rơi vào khủng hoảng và mất đi vị thế độc tôn, đưa đến sự hình thành của hình mẫu chính phủ liên hiệp trong chính giới Nhật Bản sau Chiến tranh lạnh.

Trên bình diện kinh tế, thập niên 80 chứng kiến sự bứt phá ngoạn mục của nền kinh tế Hàn Quốc được cụ thể hoá qua “kỳ tích sông Hàn”, đặt nền tảng quan trọng cho sự phát triển về sau với tư cách là một trong những nền kinh tế hàng đầu châu lục. Trong khi đó, kinh tế Nhật Bản lại chứng kiến nhiều thăng trầm hơn khi đạt mức tăng trưởng cao vào giữa thập niên 80 nhưng nhanh chóng lao dốc suốt hai thập niên sau đó. Trong khi Trung Quốc và các nền kinh tế đang phát triển khác có sự vươn lên mạnh mẽ vào những năm đầu của thế kỷ mới thì Nhật Bản có dấu hiệu chững lại bởi suy thoái và khủng hoảng. Mặc dù vậy, Nhật Bản vẫn duy trì được vị thế của một nền kinh tế lớn của thế giới.

Những thay đổi sâu sắc trên các bình diện kinh tế, chính trị, an ninh khu vực cũng có những tác động mạnh mẽ đến chính sách đối ngoại của Hàn Quốc và Nhật Bản. Xu thế hoà hoãn, hoà dịu, hợp tác và phát triển, lấy kinh tế làm trung tâm thay vì đối đầu về ý thức hệ và chính trị, ngoại giao như trước và cả các vấn đề đặt ra như sự trỗi dậy của Trung Quốc, vấn đề hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên… là những nhân tố thúc đẩy Hàn ­ Nhật nỗ lực gạt bỏ bất đồng, xích lại gần nhau hơn, mặc dù quá trình này đã và đang vấp phải nhiều trở ngại. Là hai trong số những quốc gia có nền kinh tế hàng đầu khu vực, tham gia và đóng góp tích cực vào các tổ chức liên kết kinh tế, chính trị an ninh khu vực và thế giới, mối quan hệ giữa Hàn Quốc và Nhật Bản có ảnh hưởng nhất định vào sự phát triển ở Đông Á nói chung. Đó là mối quan hệ vừa hợp tác, vừa cạnh tranh và bị tác động mạnh bởi sự can thiệp của các nhân tố bên ngoài, đặc biệt là từ các nước lớn và bối cảnh quốc tế, khu vực.