Luận án TS: Q.hệ kinh tế Myanmar-Ấn Độ-TQ (1991-2016) - Dương Thúy Hiền

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC DƯƠNG THỊ THÚY HIỀN QUAN HỆ KINH TẾ CỦA MYANMAR VỚI ẤN ĐỘ VÀ TRUNG QUỐC (1991 ­ 2016) LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HUẾ ­ NĂM 2020 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC DƯƠNG THỊ THÚY HIỀN QUAN HỆ KINH TẾ CỦA MYANMAR VỚI ẤN ĐỘ VÀ TRUNG QUỐC (1991 ­ 2016) Ngành: Lịch sử thế giới Mã số: 9229011 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: 1. HOÀNG THỊ MINH HOA HUẾ ­ NĂM 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này hoàn toàn do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hoàng Văn Hiển và PGS. Hoàng Thị Minh Hoa.

Kết quả nghiên cứu của luận án là trung thực. Những thông tin, số liệu được trích dẫn, sử dụng trong luận án đều có nguồn dẫn, chú thích và đảm bảo mức độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi. Huế, ngày 16 tháng 8 năm 2020 Nghiên cứu sinh Dương Thị Thúy Hiền 5 LỜI CẢM ƠN Đầu tiên, tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc nhất đến PGS. Hoàng Văn Hiển và PGS.

Hoàng Thị Minh Hoa, những người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin cảm ơn các thầy giáo, cô giáo thuộc Bộ môn Lịch sử Thế giới ­ Đông phương học, Khoa Lịch sử ­ Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, các cán bộ thuộc các phòng chức năng, đặc biệt là Phòng Đào tạo Sau đại học đã giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án. Tôi cũng xin bày tỏ lòng cảm ơn đến Ban Giám đốc, Lãnh đạo Khoa Chính trị học và Quan hệ quốc tế, Học viện Chính trị khu vực III ­ nơi tôi đang công tác đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình công tác và làm luận án nghiên cứu sinh của mình. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã khích lệ, ủng hộ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án.

Huế, ngày 16 tháng 8 năm 2020 Nghiên cứu sinh Dương Thị Thúy Hiền 6 MỤC LỤC 7 BẢNG CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG NƯỚC NGOÀI Chữ viết tắt Tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt AC ASEAN Community Cộng đồng ASEAN Ayeyawady­Chao Phraya­ Chiến lược hợp tác kinh tế ACMECS Mekong Economic Cooperation Ayeyawady ­ Chao Phraya ­ Strategy Mekong AEC ASEAN Economic Community Cộng đồng Kinh tế ASEAN Association of Southeast Asian Hiệp hội các quốc gia Đông ASEAN Nations Nam Á Bangladesh ­ China ­ India ­ Diễn đàn Hợp tác khu vực BCIM Myanmar Forum for Regional Bangladesh ­ Trung Quốc ­ Ấn Cooperation Độ ­ Myanmar Bay of Bengal Initiative for Sáng kiến Vịnh Bengal về hợp tác BIMSTEC MultiSectoral Technical and kinh tế và kỹ thuật đa lĩnh vực Economic Cooperation BOT Build ­ Operate ­ Transfer Xây dựng ­ Khai thác ­ Chuyển giao Common Effective Preferential Chương trình ưu đãi thuế quan CEPT Tariff có hiệu lực chung China National Offshore Oil Tổng công ty Dầu khí Hải CNOOC Corporation dương Trung Quốc China National Petroleum Tổng Công ty Dầu khí Quốc CNPC Corporation gia Trung Quốc China Power Investment Công ty Đầu tư Năng lượng CPIC Corporation Trung Quốc Directorate of Investment and Tổng cục Quản lý Đầu tư và DICA Company Administration Doanh nghiệp Myanmar EU European Union Liên minh châu Âu FEC Foreign Exchange Certificates Chứng chỉ hoán đổi ngoại tệ FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài FTA Free Trade Area Khu vực Mậu dịch tự do GAIL Gas Authority of India Limited Công ty Khí đốt Ấn Độ GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội Myanmar Oil and Gas Công ty Dầu khí quốc gia MOGE Enterprise Myanmar 8 MoU Memorandum of Understanding Bản ghi nhớ Liên đoàn Quốc gia vì Dân chủ NLD National League for Democracy (Myanmar) National Socialist Council of Hội đồng Xã hội chủ nghĩa NSCN Nagaland quốc gia Nagaland (Ấn Độ) ODA Official Development Assistance Viện trợ Phát triển chính thức Oil and Natural Gas Corporation Công ty Dầu khí quốc gia Ấn OVL Videsh Limited Độ Regional Comprehensive Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn RCEP Economic Partnership diện Khu vực State Law and Order Restoration Hội đồng Khôi phục Trật tự và SLORC Council Luật pháp quốc gia (Myanmar) State Peace and Development Hội đồng Hòa bình và Phát SPDC Council triển quốc gia (Myanmar) The United Liberation Front of Mặt trận Giải phóng Thống UNFA Assam nhất Assam (Ấn Độ) United Nations Conference on Hội nghị Liên Hợp Quốc về UNCTAC Trade and Development Thương mại và Phát triển Union Solidarity and Đảng Liên minh Đoàn kết và USDP Development Party Phát triển (Myanmar) 9 BẢNG CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT Chữ viết tắt Nội dung đầy đủ CA­TBD Châu Á ­ Thái Bình Dương Cb Chủ biên ĐNA Đông Nam Á KT ­ XH Kinh tế ­ xã hội 3 m , ft3 Mét khối, feet khối Nxb Nhà xuất bản 10 DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ Trang BẢNG Bảng 3. Vốn FDI từ Ấn Độ vào Myanmar từ năm tài chính 1988 đến năm tài chính 2010. Vốn FDI từ Trung Quốc vào Myanmar từ năm tài chính 1988 đến năm tài chính 2010……………………. Vốn FDI từ Ấn Độ vào Myanmar giai đoạn 2011 ­ 83 2015………….

Vốn FDI từ Trung Quốc vào Myanmar giai đoạn 2011 ­ 88 2016. Kim ngạch thương mại Myanmar ­ Ấn Độ giai đoạn 1991 ­ 57 2010… Biểu đồ 3. Kim ngạch thương mại Myanmar ­ Trung Quốc giai đoạn 1991 ­ 61 2010. Kim ngạch thương mại Myanmar ­ Ấn Độ giai đoạn 2011 ­ 76 2016.

Kim ngạch thương mại Myanmar ­ Trung Quốc giai đoạn 2011 ­ 80 2016. Kim ngạch thương mại Myanmar ­ Ấn Độ giai đoạn 1991 ­ 105 2016. Kim ngạch thương mại Myanmar ­ Trung Quốc giai đoạn 1991 ­ 105 2016 Biểu đồ 4. Kim ngạch thương mại, cán cân thương mại Myanmar ­ Ấn Độ và kim ngạch thương mại, cán cân thương mại Myanmar ­ Trung Quốc giai đoạn 1991 ­ 109 2016.

Kim ngạch thương mại biên giới Myanmar ­ Ấn Độ và kim ngạch thương mại biên giới Myanmar ­ Trung Quốc so với tổng kim ngạch thương mại biên giới của Myanmar từ năm tài chính 1997 đến năm tài chính 111 2015. Lý do chọn đề tài Myanmar là quốc gia có đặc thù lịch sử, văn hóa và có vị trí địa lý khá đặc biệt ở Đông Nam Á. Đây là quốc gia duy nhất trong khu vực có thể đóng vai trò là cầu nối kinh tế giữa Ấn Độ và Trung Quốc; giữa Đông Nam Á và Nam Á. Đồng thời, Myanmar còn sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, trữ lượng lớn (trong đó đáng chú ý là khí đốt, gỗ, đá quý, đồng và nguồn nước); thị trường ngày càng thông thoáng, rộng mở, sức mua tăng đáng kể; lực lượng lao động dồi dào và nhu cầu thu hút đầu tư nước ngoài lớn.

Bởi thế, hầu hết các nước lớn đều muốn có vị thế tốt nhất tại Myanmar nên đã cạnh tranh với nhau để gia tăng ảnh hưởng tại đây và sự cạnh tranh đó diễn ra gay gắt hơn từ khi Myanmar tiến hành cải cách, mở cửa. Sau khi giành được độc lập năm 1948, Myanmar là quốc gia thường xuyên mất ổn định về chính trị, nhiều lần rơi vào khủng hoảng về kinh tế và gặp không ít bế tắc trong giải quyết các vấn đề phát triển so với các thành viên khác của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Do đó, Myanmar trở thành chủ đề nghiên cứu của nhiều học giả trên thế giới. Những công trình, bài viết đều hướng đến mục đích nhận diện, lý giải sự phát triển đặc thù của Myanmar và xem xét những tác động từ nó đến tiến trình phát triển chung của quốc gia này.

Đặc biệt, kể từ khi lực lượng quân đội tiến hành đảo chính, lên nắm quyền (từ năm 1988); tiến hành chuyển giao quyền lực (năm 2011) và chấm dứt sự nắm quyền (năm 2016), các vấn đề về Myanmar nói chung và quan hệ kinh tế đối ngoại của Myanmar nói riêng luôn nhận được nhiều tiếp cận mới. Có thể thấy, trong suốt giai đoạn 1991 ­ 2016, các đối tác kinh tế quan trọng của Myanmar chủ yếu là các nước láng giềng. Vậy nên, quan hệ kinh tế với Ấn Độ và Trung Quốc, nhất là trong giai đoạn Myanmar bị Mỹ, phương Tây cấm vận về kinh tế, cô lập về ngoại giao luôn là nhu cầu thiết yếu và cũng là cách thức để nước này thoát ra khỏi vòng cương tỏa ấy, thậm chí ở một mức độ nhất định trong những thời điểm cụ thể, nó gần như là “chiếc phao cứu sinh” của nền kinh tế Myanmar. Chính vì thế, nghiên cứu về quan hệ kinh tế của Myanmar với Ấn Độ và 13 Trung Quốc từ năm 1991 đến năm 2016 thực sự là một vấn đề hết sức quan trọng và có tính bức thiết.

Đồng thời, nghiên cứu đối sánh về quan hệ kinh tế Myanmar ­ Ấn Độ và Myanmar ­ Trung Quốc giai đoạn này là một đề tài hầu như chưa được khai thác. Do vậy, một số câu hỏi nghiên cứu được đặt ra: Liệu có phải do thúc đẩy quan hệ kinh tế với hai nước láng giềng lớn là Ấn Độ và Trung Quốc mà chính quyền quân sự Myanmar đứng vững và duy trì được sự tồn tại lâu dài trước các lệnh cấm vận và trừng phạt kinh tế không? Quan hệ kinh tế với Myanmar khi nước này khó khăn, bất ổn mang lại lợi ích gì cho Ấn Độ và Trung Quốc? Nếu không phụ thuộc quá nặng nề vào Trung Quốc đến mức trở thành một “con tốt chiến lược” hoặc ít nhất cũng là một “nhà nước vệ tinh” hay “trục kinh tế” của Trung Quốc như một số nghiên cứu nhận định thì Myanmar đã tiến hành cải cách, mở cửa chưa? Và, khi quá trình cải cách, mở cửa được tiến hành thì những biến đổi chính trị, kinh tế tại Myanmar tác động như thế nào đến quan hệ kinh tế của Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc? Phải chăng, trong quan hệ kinh tế Myanmar ­ Ấn Độ, Trung Quốc là một tác nhân không thể không tính đến và ngược lại, trong quan hệ kinh tế Myanmar ­ Trung Quốc, Ấn Độ cũng là một cân nhắc không thể bỏ qua? Có phải khi Ấn Độ và Trung Quốc càng tăng cường cạnh tranh ảnh hưởng tại Myanmar thì Myanmar càng có công cụ để duy trì “ đòn bẩy chiến lược” và tối đa hóa lợi ích quốc gia của mình?. Từ nhận thức đó, chúng tôi thấy rằng việc nghiên cứu về quan hệ kinh tế của Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc giai đoạn 1991 ­ 2016 có ý nghĩa quan trọng trong việc lý giải nhiều vấn đề liên quan đến lịch sử phát triển của Myanmar ­ một đối tác hợp tác của Việt Nam.