Luận án tiến sĩ ảnh hưởng của đạo đức tôn giáo đối với đạo đức trong xã hội việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG THỊ LAN ẢNH HƯỞNG CỦA ĐẠO ĐỨC TÔN GIÁO ĐỐI VỚI ĐẠO ĐỨC TRONG XÃ HỘI VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC CHUYÊN NGÀNH: CNDVBC & CNDVLS MÃ SỐ: 5.02 HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. NGUYỄN HỮU VUI HÀ NỘI 2004 MỤC LỤC MỞ ĐẦU trang Chương 1: Về vấn đề đạo đức tôn giáo 10 1. Đạo đức tôn giáo-khái niệm, đặc trưng 10 1. Những quan điểm khác nhau trong lịch sử về vai trò của đạo đức tôn giáo đối với đạo đức xã hội 22 Chương 2: Những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của đạo đức tôn giáo đối với đạo đức trong xã hội Việt Nam hiện nay 51 2.

Những đặc điểm kinh tế, chính trị, văn hoá- xã hội và tôn giáo quy 53 định ảnh hưởng của đạo đức tôn giáo đối với đạo đức xã hội 2. Những ảnh hưởng tích cực của đạo đức tôn giáo đối với đạo đức 68 trong xã hội Việt Nam hiện nay. Những ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức tôn giáo đối với đạo đức 102 trong xã hội Việt Nam hiện nay. Chương 3: Một số giải pháp nhằm phát huy những ảnh hưởng tích cực hạn chế mặt tiêu cực của đạo đức tôn giáo trong quá trình xây 122 dựng nền đạo đức xã hội mới 3.

Xu hướng của đạo đức tôn giáo và yêu cầu của việc xây dựng nền đạo 122 đức xã hội mới ở Việt Nam 141 3. Một số giải pháp 159 KẾT KUẬN 162 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 165 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 166 PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Xã hội là một hệ thống cấu trúc phức tạp với nhiều yếu tố hợp thành, tồn tại trong sự tác động biện chứng. Tôn giáo với tính cách là một yếu tố của cấu trúc đó đã có những ảnh hƣởng không nhỏ đến con ngƣời và xã hội, góp phần tạo nên sắc thái đặc biệt cho đời sống nhân loại.

Trong lịch sử, tôn giáo đƣợc kiến giải, đánh giá hết sức khác nhau, thậm chí đối lập nhau. Tuy nhiên, có thể rút ra những thống nhất nếu tạm gác qua những dị biệt, đó là, tôn giáo vừa có khả năng cản trở sự phát triển của con ngƣời và xã hội, đồng thời cũng có thể tạo nên những giá trị có tính tích cực. Vì vậy, việc nghiên cứu phải hƣớng đến phát hiện những hợp lý và khiếm khuyết của hiện tƣợng tôn giáo và những ảnh hƣởng của nó đã, đang và sẽ có đối với lịch sử nhân loại. Và điều này, theo chúng tôi là thực sự cần thiết trong thời đại ngày nay, khi mà cùng với sự phát triển của khoa học, của các trào lƣu hiện đại hoá, các tôn giáo trên thế giới đang có xu hƣớng hội nhập với đời sống thế tục, đặc biệt là trong lĩnh vực chính trị, đạo đức và văn hoá xã hội để nhằm tự điều chỉnh, tự thích ứng cho phù hợp xu thế của thời đại, mong giữ đƣợc thánh địa thiêng liêng của mình để tiếp tục tồn tại và tồn tại lâu dài.

Thực tế ở Việt Nam, trong quá trình lịch sử lâu dài, bên cạnh những hạn chế nhất định, tôn giáo đã có những đóng góp tích cực trong việc điều chỉnh hành vi của con ngƣời, duy trì đạo đức xã hội, giữ gìn sự thống nhất của dân tộc và góp phần tạo nên bản sắc văn hoá độc đáo của dân tộc Việt Nam. Ngày nay, trƣớc những biến đổi của tình hình thế giới và trong nƣớc, tôn giáo ở Việt Nam đang có những biến động phức tạp theo nhiều chiều hƣớng. Nhiều vấn đề đã đƣợc đặt ra xung quanh việc đánh giá ảnh hƣởng của tôn giáo đến lĩnh vực tinh thần của xã hội Việt Nam trong thời hiện tại hiện tại và tƣơng 1 lai nhƣ vấn đề ảnh hƣởng của tôn giáo với chính trị hay rộng lớn hơn là ảnh hƣởng của tôn giáo với văn hoáv. Riêng vấn đề xem xét ảnh hƣởng của tôn giáo đối với đạo đức xã hội cũng đã đƣợc đặt ra và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học.

Có tình hình đó bởi lẽ, cơ chế kinh tế thị trƣờng hiện nay đã làm nảy sinh, tồn tại và phát triển nhiều quy phạm đạo đức đi ngƣợc lại tiến bộ xã hội. Trên mức độ nào đó, những quy phạm đạo đức ấy đang làm xói mòn nền đạo đức xã hội mà lịch sử dân tộc ta đã phải mất hàng ngàn năm mới có thể hình thành đƣợc. Có một thời kỳ dài, chúng ta chỉ chú ý và nhấn mạnh đến mặt tiêu cực của tôn giáo và đạo đức tôn giáo, cho rằng tôn giáo sẽ mất đi cùng với quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội. Do vậy, ta thƣờng tìm cách phê phán và loại trừ ảnh hƣởng của nó trong đời sống xã hội.

Song, thực tế đã chứng minh rằng, tôn giáo vẫn còn là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, và bên cạnh những hạn chế nhất định, tôn giáo và đạo đức tôn giáo còn có những đóng góp tích cực trong quá trình xây dựng xã hội mới. Nhận thức đƣợc vai trò của tôn giáo trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Đảng ta từ khi thực hiện công cuộc đổi mới đã có những quan điểm bổ sung, phát triển đối với tôn giáo và đạo đức tôn giáo. Trong Nghị quyết 24- NQ/TW ngày 16-10-1990 của Bộ Chính trị về công tác tôn giáo trong tình hình mới đã khẳng định rằng, “tín ngưỡng tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, đạo đức tôn giáo có nhiều điều phù hợp với công cuộc xây dựng xã hội mới”. Tiếp tục quan điểm này, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX(2001) của Đảng một lần nữa khẳng định, “phát huy những giá trị văn hoá, đạo đức tốt đẹp của các tôn giáo”.

Vì vậy, nghiên cứu ảnh hƣởng của đạo đức tôn giáo đối với đạo đức trong xã hội Việt Nam hiện nay nhằm tìm kiếm các giải pháp phù hợp để phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của đạo đức tôn giáo trong quá trình xây dựng 2 nền văn hoá, đạo đức mới xã hội chủ nghĩa là việc làm cần thiết trong giai đoạn hiện nay.Tình hình nghiên cứu đề tài Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, từ xa xƣa nó đã là đối tƣợng đƣợc quan tâm chú ý của nhiều nhà khoa học. Từ thời cổ đại (và trong suốt quá trình lịch sử) các nhà triết học đã đề cập tới vấn đề tôn giáo dƣới những hình thức và quan điểm khác nhau. Một trong những thành tựu quan trọng mà chủ nghĩa duy vật vô thần trƣớc Mác đã đạt đƣợc đó là việc bác bỏ quan niệm duy tâm thần học cho rằng tôn giáo sáng tạo ra con ngƣời, đồng thời chỉ ra chính con ngƣời là lực lƣợng sáng tạo ra tôn giáo. Tuy nhiên, do hạn chế lịch sử và giai cấp, chủ nghĩa duy vật vô thần trƣớc Mác đã không vạch ra đƣợc bức tranh chân thực về tôn giáo và vai trò của nó đối với xã hội.

Trong chủ nghĩa Mác- Lênin, vấn đề tôn giáo và đạo đức tôn giáo cũng đƣợc các nhà kinh điển quan tâm nghiên cứu. Mác, Ăngghen, Lênin đã đề cập đến vấn đề tôn giáo trong rất nhiều tác phẩm nhƣ: Phê phán triết học pháp quyền của Hê ghen (Lời nói đầu), Gia đình thần thánh, Hệ tư tưởng Đức, Bản thảo kinh tế- triết học 1844, Luận cương về Phoi ơ bắc, Chiến tranh nông dân ở Đức, Chống Đuy rinh, Lút vích Phoi ơ bắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức, Bàn về lịch sử đạo Cơ đốc sơ kỳ, Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo, Về thái độ của đảng công nhân đối với tôn giáo.v…Sự tiếp cận khoa học toàn diện của chủ nghĩa Mác đối với hiện tƣợng tôn giáo đã làm sáng tỏ không những nguồn gốc, bản chất, mà cả tính chất, chức năng và vai trò xã hội của nó. Chủ nghĩa Mác- Lênin cho rằng, tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội đặc thù, phản ánh tồn tại xã hội một cách hƣ ảo. Từ đó, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác- Lênin chỉ ra 3 rằng, về cơ bản tôn giáo và đạo đức tôn giáo có vai trò tiêu cực trong đời sống xã hội, đặc biệt khi nó tham gia vào hệ tƣ tƣởng của giai cấp thống trị phản động.

Cùng với việc chỉ ra những tiêu cực của tôn giáo và đạo đức tôn giáo, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác- Lênin cũng thừa nhận những tác dụng nhất định của tôn giáo và những giá trị đạo đức tích cực của nó. Do tiếp cận tôn giáo dƣới góc độ xã hội học, các học giả tƣ sản hiện đại cũng đóng góp nhiều công trình về tôn giáo và vai trò của tôn giáo nhƣ E.Durkheim với tác phẩm Định nghĩa về hiện tượng tôn giáo và tôn giáo, Yves Lambert với Tháp Babel định nghĩa về tôn giáo. Max Weber với Đạo đức Tin Lành và tinh thần chủ nghĩa tư bản, Daisaku…Ngoài ra, còn một số nhà nghiên cứu khác nhƣ A. Brondel, Will Duraut…cũng đều rất coi trọng yếu tố tôn giáo và đạo đức tôn giáo trong tiến trình văn hoá, văn minh nhân loại v.v… Nhìn chung các học giả tƣ sản hiện đại đã tiếp cận tôn giáo dƣới một góc độ mới- góc độ xã hội học.

Song, bên cạnh đó họ đã vấp phải những hạn chế không nhỏ đó là đã bỏ qua việc nghiên cứu tôn giáo dƣới góc độ bản thể luận và nhận thức luận, vì vậy vai trò của tôn giáo đã đƣợc thổi phồng trên thực tế. Trong xã hội Phƣơng Đông hiện đại, vấn đề đạo đức tôn giáo và vai trò của nó trong đời sống xã hội cũng đã đƣợc đƣợc quan tâm nhiên cứu. Các học giả Nhật bản nhƣ Shinobu Koichi, Okamoto Koji. cho rằng, mặc dù tôn giáo có những hạn chế nhất định nhƣng trong nó có chứa đựng những nội dung nhân đạo và những nội dung này cần thiết phải đƣợc giáo dục cho quần chúng nhân dân trong xã hội để quần chúng học tập và định hƣớng vấn đề tâm linh cá nhân.

Các học giả Trung Quốc nhƣ Sun Zhenhua, Lin Zhaorong cũng rất chú ý đến cái thiện, cái nhân bản trong đạo đức tôn giáo. Lin Zhaorong cho rằng, trong xã hội hiện đại, với xu thế thế tục hoá, ảnh hƣởng của đạo đức tôn giáo sẽ vƣợt ra xa ngoài quan hệ giữa các tín đồ và trở thành một bộ phận quan trọng của đạo đức xã hội.