Luận án TS Võ Thị Ngọc Giàu: Phương pháp luận quản lý nước mặt ĐBSCL, Sông Cần Thơ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA MÔI TRƯỜNG VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN VÕ THỊ NGỌC GIÀU XÂY DỰNG CƠ SỞ PHƯƠNG PHÁP LUẬN ĐỂ ĐÁNH GIÁ VÀ ĐỊNH HƯỚNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN NƯỚC MẶT KHU VỰC ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG: TRƯỜNG HỢP NGHIÊN CỨU SÔNG CẦN THƠ LUẬN ÁN TỐT NGHIỆP NGHIÊN CỨU SINH NGÀNH MÔI TRƯỜNG ĐẤT VÀ NƯỚC 2020 TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA MÔI TRƯỜNG VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN VÕ THỊ NGỌC GIÀU XÂY DỰNG CƠ SỞ PHƯƠNG PHÁP LUẬN ĐỂ ĐÁNH GIÁ VÀ ĐỊNH HƯỚNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN NƯỚC MẶT KHU VỰC ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG: TRƯỜNG HỢP NGHIÊN CỨU SÔNG CẦN THƠ LUẬN ÁN TỐT NGHIỆP NGHIÊN CỨU SINH NGÀNH MÔI TRƯỜNG ĐẤT VÀ NƯỚC CÁN BỘ HƯỚNG DẪN PGs. Nguyễn Hiếu Trung 2020 LỜI CẢM TẠ Tôi xin chân thành biết ơn! Thầy hướng dẫn đã tận tình hướng dẫn, đóng góp những ý kiến quý giá và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi từ lúc bắt đầu thực hiện đề tài và hoàn thành luận án tốt nghiệp. Thạc sĩ Phan Thị Bích Tuyền đã hỗ trợ đắc lực cho tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài và hoàn thành luận án. Tôi xin gởi lời cảm ơn chân thành nhất đến Ban Giám hiệu trường Đại học Cần Thơ, Ban Chủ nhiệm Khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên, quý thầy cô và các anh chị trong Khoa Môi Trường và TNTN, Khoa sau đại học và các anh chị em trong Viện Biến đổi khí hậu đã hết lòng và tận tình giúp đỡ tôi rất nhiều để hoàn thành luận án tốt nghiệp.

Tôi xin gởi lời chân thành cảm ơn đến Ban giám đốc và các anh chị em Trung tâm quan trắc Tài nguyên và Môi trường TP. Cần Thơ đã hỗ trợ, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi trong thời gian tôi thu mẫu, phân tích và thu thập số liệu trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến toàn thể quí thầy cô đã quan tâm, tận tụy, dìu dắt, truyền đạt những kiến thức thật quí báo trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu tại trường. Đó là hành trang cho tôi có thể bước ra trường một cách vững vàng.

Sau cùng tôi xin gởi lòng biết ơn sâu sắc đến toàn thể gia đình, bạn bè và anh chị em NCS khóa 2013 đã quan tâm, động viên, khích lệ và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập tại trường và hoàn thành luận án tốt nghiệp. Xin chân thành cảm ơn! i LÝ LỊCH KHOA HỌC I. LÝ LỊCH SƠ LƯỢC Họ và tên: Võ Thị Ngọc Giàu Giới tính: Nữ Ngày, tháng, năm sinh: 22/08/1981 Nơi sinh: Sóc Trăng Quê quán: Sóc Trăng Dân tộc: Kinh Chức vụ, đơn vị công tác trước khi đi học tập, nghiên cứu: Cán bộ Công an quận Cái Răng - TP. Cần Thơ Chỗ ở riêng hoặc địa chỉ liên lạc: 279B, Trần Vĩnh Kiết, P.

Ninh Kiều, TP. Điện thoại cơ quan: 02923836205 Điện thoại nhà riêng: 02923.841666 E-mail: vtngiau01@gmail. ĐẠI HỌC Hệ đào tạo: Chính quy, Thời gian đào tạo từ 05/09/1999 -30/04/2004 Nơi học (Trường, thành phố): Đại Học Cần Thơ Ngành học: Môi Trường Tên đồ án, luận án hoặc môn thi tốt nghiệp: Loại bỏ đạm amôn, nitrát, nitrít và phôtpho ra khỏi nước bằng vật liệu địa phương. Ngày và nơi bảo vệ đồ án, luận án hoặc thi tốt nghiệp: Người hướng dẫn: ThS.

Nguyễn Anh Kha III. THẠC SĨ Hệ đào tạo: Chính quy, Thời gian đào tạo từ 01/09/2005 đến 04/02/2009 Nơi học (Trường, thành phố): Trường Đại Học Cần Thơ liên kết với dự án DANIDA đại học Aghus - Đan Mạch Ngành học: Khoa học Môi Trường Tên luận văn: Phân lập dòng vi khuẩn phân hủy cenllulose và thử nghiệm xử lý rác thải thực vật. Ngày và nơi bảo vệ luận văn: Ngày 23/8/2008, Khoa Môi trường trường Đại Học Cần Thơ. Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hữu Hiệp IV.

TIẾN SĨ Hệ đào tạo: Chính quy, Thời gian đào tạo từ 04/10/2013 đến 04/10/2017 Tại (Trường, Viện, Nước): Trường Đại Học Cần Thơ ii Tên luận án: Xây dựng cơ sở phương pháp luận để đánh giá và định hướng công tác quản lý tài nguyên nước mặt khu vực Đồng bằng sông Cửu Long: trường hợp nghiên cứu sông Cần Thơ. Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hiếu Trung – Viện Trưởng Viện nghiên cứu biến đổi khí hậu, Đại học Cần Thơ. TRÌNH ĐỘ NGOẠI NGỮ: Anh Văn B2 iii TÓM TẮT Các lưu vực sông là điểm đến và là nơi định cư phổ biến nhất của các nền văn minh bởi vì nước là tài nguyên then chốt cho sự sống, có thể tái tạo nhưng là tài nguyên có hạn. Thành phố (TP) Cần Thơ là trung tâm kinh tế của Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) với xu hướng mở rộng đô thị và công nghiệp tương lai sẽ tạo áp lực về nhu cầu sử dụng nước nhằm đáp ứng phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) của khu vực.

Những thách thức trong chiến lược định hướng công tác quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên nước mặt hiện nay là tìm ra cơ sở phương pháp luận phù hợp để giải quyết các vấn đề trên là rất cần thiết. Để thực hiện mục tiêu trên nghiên cứu “Xây dựng cơ sở phương pháp luận để đánh giá và định hướng công tác quản lý tài nguyên nước mặt khu vực Đồng bằng sông Cửu Long: trường hợp nghiên cứu sông Cần Thơ” được thực hiện như sau: Chương 1 mô tả những vấn đề trên rất cấp thiết và cần được nghiên cứu, mục tiêu, giả thuyết và đưa ra những câu hỏi nghiên cứu, ý nghĩa và điểm mới của nghiên cứu. Tổng quan về tài nguyên nước mặt khu vực nghiên cứu, sự phát triển KT- XH ảnh hưởng đến hiện trạng chất lượng nước cũng như các phương pháp quản lý bền vững và mối liên hệ giữa các phương pháp quản lý, sử dụng tài nguyên nước trên Thế giới, Việt Nam và ĐBSCL trình bày chi tiết qua Chương 2. Chương 3 mô tả chi tiết khu vực nghiên cứu về điều kiện tự nhiên và các phương pháp được áp dụng trong nghiên cứu này.

Các bước trong quy trình được thực hiện theo các phương pháp như sau: (i) Đánh giá hiện trạng diễn biến chất lượng nước mặt bằng chỉ số VN-WQI (water quality indices) (ii) Xác định trữ lượng và chất lượng nước theo kịch bản nền; (iii) Xác định nhu cầu sử dụng nước theo kịch bản nền (iv) Tính tải lượng ô nhiễm và khả năng chịu tải theo kịch bản nền (v) Tính toán cân bằng nước cho kịch bản nền; (vi) Đánh giá trữ lượng nước theo kịch bản tương lai; (vii) Xác định nhu cầu nước theo kịch bản tương lai; (viii) Tính tải lượng ô nhiễm và khả năng chịu tải theo kịch bản tương lai; (ix) Đánh giá cân bằng nước trong tương lai theo các kịch bản khác nhau; (x) Đề xuất kế hoạch khai thác và sử dụng bền vững tài nguyên nước; (xi) Từ các kết quả trên xây dựng quy trình cơ sở phương pháp luận để đánh giá và định hướng công tác quản lý tài nguyên nước mặt cho lưu vực sông. Chương 4 trình bày kết quả nghiên cứu của luận án. Nghiên cứu đã xây dựng được cơ sở phương pháp luận để đánh giá và định hướng công tác quản lý tài nguyên nước mặt khu vực nghiên cứu. Trong đó, nghiên cứu đánh giá được iv hiện trạng diễn biến chất lượng nước trong 10 năm và dự báo được cân bằng nước trong tương lai vào năm 2030 và 2050.

Đồng thời kết hợp với phương pháp kỹ thuật sử dụng các công cụ hỗ trợ từ các mô hình toán (WEAP) để có thể đánh giá và dự đoán cân bằng nước về trữ lượng nước và chất lượng nước trong tương lai tùy theo điều kiện giả định nhờ vào các số liệu thu thập được cùng với việc thừa kế các nghiên cứu và kinh nghiệm của các chuyên gia. Cụ thể là nghiên cứu đã đánh giá được trữ lượng và chất lượng nước trong kịch bản tương lai vẫn đáp ứng được các nhu cầu về nguồn nước. Đồng thời nghiên cứu cũng đánh giá được tải lượng ô nhiễm và khả năng chịu tải của sông Cần Thơ vào những năm 2030 và 2050, sông Cần Thơ không còn khả năng chịu tải với các thông số BOD, COD và + NH4. Từ các kết quả nghiên cứu trên, tác giả đã rút ra được quy trình cở sở phương pháp luận để đánh giá và định hướng cho công tác quản lý tài nguyên nước mặt TP.

Cần Thơ nói riêng và ĐBSCL nói chung. Chương 5 trình bày kết luận của nghiên cứu. Giải quyết mục tiêu chung của đề tài nhằm xây dựng quy trình cơ sở phương pháp luận phục vụ định hướng công tác quản lý tài nguyên nước mặt khu vực sông Cần Thơ nói riêng và ở ĐBSCL nói chung. v ABSTRACT River basins are the destinations and the most popular settlements of civilizations because water is a key resource for life.

It is renewable but limited natural resources. Can Tho city is the central economic center of the Mekong Delta, with a growing tendency for the expansion of urban areas and the development of industry. This will put more pressure on water demand to meet the regional socio-economic development. Challenges in the strategic management strategy and sustainable use of water resources are now finding the appropriate methodology.

It is, therefore, necessary to conduct a research aiming at building a methodology to assess and orient the sustainable management of water resources in order to address those issues. To achieve the objectives, the study is conducted as follows: Chapter 1 describes some issues that speak the urgency, objectives, hypothesis and issue research questions, meaning and new points of study. The overview of regional natural water resources in the research area, the effects of socio - economic development on water quality as well as sustainable management methods and linkages with the management and the use of water resources in the world, Vietnam and the Mekong Delta detailed in Chapter 2. Chapter 3 describes in detail the natural conditions of the studied area and the methods applied in this study.

The steps in the process are implemented in the following methods: (i) Assess the status of surafce water quality by indicator WQI; (ii) Evaluate the present quanlity and quality of water reservation in the current scenario; (iii) Assess and calculate the demand for water use in the current scenario (iv) Forecast the discharge volume of emissions and the bearing capactity in the current scenario (v) Calculate the water balance for the current scenario; (vi) Assess the quanlity of water reserves in the scenario of the future context; (vii) Identify the requirements of water resources for future scenarios; (viii) Assess and calculate the discharge volume of emissions and the bearing capacity for the future scenario; (ix) Assess the water balance in different scenarios; (x) Propose appropriate schemes for using and managing the water resources; (xi) To develop an approach for river basin water resources evaluation and management strategies. Chapter 4 shows the results of thesis research.