Chọn giống lúa, kỹ thuật canh tác lúa tôm Bạc Liêu - Luận án TS Nguyễn Thanh Tường

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------- NGUYỄN THANH TƯỜNG CHỌN GIỐNG LÚA VÀ KỸ THUẬT CANH TÁC LÚA CHO MÔ HÌNH LÚA - TÔM Ở TỈNH BẠC LIÊU LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP CẦN THƠ - 2013 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ NGUYỄN THANH TƯỜNG CHỌN GIỐNG LÚA VÀ KỸ THUẬT CANH TÁC LÚA CHO MÔ HÌNH LÚA - TÔM Ở TỈNH BẠC LIÊU CHUYÊN NGÀNH KHOA HỌC CÂY TRỒNG MÃ SỐ: 62.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1.TS NGUYỄN BẢO VỆ 2.TS VÕ CÔNG THÀNH Cần Thơ – Năm 2013 ii TRANG CẢM TẠ Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS. Nguyễn Bảo Vệ, Thầy đã tận tình hướng dẫn, tạo mọi điều kiện thuận lợi và cho những lời khuyên hết sức quí báu trong việc nghiên cứu để tôi hoàn thành luận án nầy. Võ Công Thành, đã động viên, gợi ý và giúp đỡ tôi góp phần hoàn chỉnh luận án. Xin chân thành cám ơn Ban Giám Hiệu Trường Đại học Cần Thơ, Ban Chủ nhiệm Khoa Nông Nghiệp và Sinh học Ứng dụng, Khoa Sau Đại học, Quý Thầy Cô, anh chị em Bộ môn Di truyền Giống Nông nghiệp và Khoa học Cây Trồng.

Xin trân trọng ghi nhớ tất cả những đóng góp chân tình, sự động viên, giúp đỡ nhiệt tình của bè bạn và các anh em mà tôi không thể liệt kê hết trong trang cảm tạ nầy. Nguyễn Thanh Tường iii CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập – Tự do – Hạnh phúc LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thanh Tường iv SUMMARY This subject "Select rice varieties and cultivation technique for model rice- shrimp in Bac-Lieu province" was done to pick up high-yielding rice and seasonal rice varieties which could well tolerate to salinity as well as a technique of rice cultivation for model of rice-shrimp in Bac-Lieu province. The subject was carried out through three parts: (1) Survey 360 available sheets about the characteristics of agricultural households and the economic efficiency of the model of rice-shrimp in 4 districts of Bac lieu province; (2) Select saline tolerant rice varieties from 17 perspective high yielding rice varieties and 56 seasonal rice collected along the coastal provinces in the Mekong Delta of Viet Nam; (3) Suggest a cultivation technique of rice-shrimp in Bac Lieu on the basis of survey of the farmer experience, dynamics on development of soil and water characteristics in target research areas as well as results of experiments on water management and calcium fertilizing.

The results showed that (1) the 3 high-yielding rice varieties-OM5629, OM6677 and OM6377; they were likely resistant to salinity, long grain, low or average amylose contents, and high protein content (>10%); (2) detected 4 seasonal rice varieties with good quality, saline tolerance, long grain, average of amylose content (20-24%) and high protein content (>9%). They were “Nang Thom muon”, “Tai Nguyen”, “Mot Bui Do” and “Rach Gia”. (3) rice cultivation technique of the model of rice-shrimp was suggested as follows: (i) rice cultivation season: from August to December every year, farmers should prepare 15-30 days to improve the soil and ponds; (ii) soil preparation: when rainy season come, drain off salinity from 9 to 20 times during 15-20 days then soak the paddy fields for 7 days; during soil preparation, applying calcium as CaSO4 (gypsum) with dose of 550 kg ha-1, or calcium as limestone with dose of 450 kg ha-1; (iii) rice seedling preparation: Sowing seeds in May or June, then transplant seedling around the end of June or early July with seeding rate 50 to 60 kg per 1,000 square meters enough for the transplanting 1 ha; or direct sowing 100-120 kgha-1 for high-yielding rice; from 40-60 kgha-1 for seasonal rice; (iv) water management: whenever finish the shrimp season drainage canals to keep water surface of the paddy fields around 10- 20 cm. Avoid water leakage or saline intrusion.

Before sowing one should remove water and dry paddy fields. When rice seedling growth from 5-7 days, take water gradually according to the seedling height; during growth development keep up water surface to 10-20 cm. Withdrawal of water for dry before harvest to 7-10 days; (v): Fertilizing: 300-350 kg phosphate per hectare; 60-100 kg of urea; 100- 130 kg NPK type (20-20-20); (vi) pesticide: apply biological measures e.g integrated pest management (IPM). Keywords: Rice-shrimp model, tolerant to salinity, gypsum, saline intension v MỤC LỤC Nội dung Trang Trang phụ bìa ii Trang cảm tạ iii Cam đoan iv Mục lục v Danh sách bảng x Danh sách hình xii Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt xv Tóm lược xvi MỞ ĐẦU 1 1.

Tính cấp thiết của đề tài 1 2. Mục tiêu đề tài 2 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2 4. Nội dung nghiên cứu 2 5.

Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài 3 Chương 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU 5 1.1 Giới thiệu chung về tỉnh Bạc Liêu 5 1.11 Vị trí địa lý 5 1.2 Về khí hậu 5 1.3 Về điều kiện đất đai 5 1.4 Mô hình canh tác lúa - tôm ở tỉnh Bạc Liêu 6 1.5 Về tình hình xâm nhập mặn ở Bạc Liêu 9 1.6 Về sản xuất lúa trong mô hình lúa - tôm ở Bạc Liêu 10 1.2 Ảnh hưởng của mặn lên cây lúa 10 1.1 Ảnh hưởng bất lợi của mặn đến sinh trưởng cây lúa 11 1.1 Ảnh hưởng giai đoạn nảy mầm và đầu giai đoạn mạ 12 1.2 Ảnh hưởng của mặn lên chiều cao cây lúa 13 1.3 Ảnh hưởng của mặn lên số chồi (bông) lúa 14 1.4 Ảnh hưởng của mặn lên chiều dài bông lúa 15 1.5 Ảnh hưởng của mặn lên số hạt chắc trên bông và phần trăm 15 hạt chắc 1.6 Ảnh hưởng của mặn lên trọng lượng 1.7 Ảnh hưởng của mặn lên năng suất hạt lúa 16 1.8 Độ hữu thụ của hạt 18 1.2 Sự thích nghi của cây lúa đối với điều kiện mặn 18 1.1 Ngưỡng chống chịu mặn 19 1.2 Sự hấp thu lựa chọn giữa những ion 19 1.3 Tương tác với tốc độ sinh trưởng 22 1.4 Sự phân phối muối giữa các lá 22 vi Nội dung Trang 1.3 Chọn tạo giống lúa chống chịu mặn 23 1.1 Nghiên cứu về di truyền tính chống chịu mặn 23 1.2 Một số kết quả chọn tạo giống lúa chống chịu mặn 27 1.1 Những thành tựu của thế giới 27 1.2 Một số thành tựu ở Việt Nam 28 1.3 Áp dụng kỹ thuật chọn giống bằng xử lý với nước muối 6‰ 31 1.4 Áp dụng kỹ thuật điện di DNA (microsattelite) 31 1.4 Kỹ thuật canh tác lúa trong mô hình lúa - tôm trên đất nhiễm mặn 32 1.1 Thiết kế và xây dựng ruộng lúa - tôm 32 1.2 Kỹ thuật canh tác lúa 33 1.3 Thời vụ canh tác lúa-tôm 34 1.4 Một số hạn chế của canh tác lúa trong hệ thống lúa - tôm 35 1.5 Một số kết quả nghiên cứu mô hình canh tác lúa - tôm ở ĐBSCL 35 1.5 Đất mặn và biện pháp cải tạo đất mặn 36 1.1 Cải thiện năng suất cây trồng bằng phương pháp canh tác 37 1.2 Cải thiện năng suất cây trồng bằng tăng cường các hợp chất chứa 38 calcium Chương 2 - PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP 42 2.1 Phương tiện 42 2.3 Thời tiết vùng nghiên cứu trong thời gian thực hiện đề tài 42 2.4 Vật liệu và hóa chất dùng trong nghiên cứu 43 2.4 Phương pháp 46 2.1 Điều tra đặc điểm nông hộ và hiệu quả kinh tế của mô hình lúa - tôm 46 ở Bạc Liêu 2.2 Chọn giống chịu mặn cho mô hình canh tác lúa - tôm ở Bạc Liêu 46 2.1 Chọn giống lúa cao sản chịu mặn cho mô hình canh tác lúa - 46 tôm 2.2 Chọn giống lúa mùa chịu mặn cho mô hình lúa - tôm 52 2.3 Kỹ thuật canh tác lúa trong mô hình lúa - tôm 53 2.1 Điều tra kỹ thuật canh tác lúa - tôm của nông dân trong mô 53 hình lúa - tôm ở Bạc Liêu 2.2 Điều tra kỹ thuật nuôi tôm của nông dân trong mô hình lúa - 54 tôm ảnh hưởng đến canh tác lúa 2.3 Khảo sát diễn biến một số đặc tính nước trong canh tác lúa - 54 tôm có khả năng ảnh hưởng đến cây lúa 2.4 Khảo sát diễn biến một số đặc tính hóa học đất trong canh tác 54 lúa - tôm có khả năng ảnh hưởng đến cây lúa 2.5 Ảnh hưởng của biện pháp quản lý nước trên đất mặn sau 55 vụ tôm đến năng suất lúa vii Nội dung Trang 2+ 2.6 Ảnh hưởng của dạng Ca bón trên đất mặn đến sự sản sinh 57 proline của cây lúa 2.7 Ảnh hưởng của dạng và liều lượng Ca2+ bón đến sự sinh 59 trưởng và năng suất lúa 2.8 Tổng hợp kỹ thuật canh tác lúa trong mô hình lúa - tôm 60 2.4 Phương pháp phân tích số liệu 60 Chương 3 - KẾT QUẢ THẢO LUẬN 61 3.1 Đặc điểm nông hộ và hiệu quả kinh tế của mô hình lúa – tôm ở Bạc Liêu 61 3.1 Diện tích và năng suất lúa trong mô hình lúa - tôm từ 2000 – 2010 ở 61 Bạc Liêu 3.2 Tuổi, trình độ học vấn, số nhân khẩu và lao động chính của hộ canh 62 tác lúa - tôm ở Bạc Liêu 3.3 Thời gian canh tác lúa - tôm của hộ nông dân ở Bạc Liêu 65 3.4 Diện tích canh tác lúa - tôm của nông hộ ở Bạc Liêu 67 3.5 Tỷ lệ diện tích ruộng, mương và bờ trong canh tác lúa - tôm của nông 68 hộ ở Bạc Liêu 3.6 Hiệu quả kinh tế trong canh tác lúa - tôm ở Bạc Liêu 68 3.1 Hiệu quả kinh tế trồng lúa của mô hình lúa - tôm tại Bạc Liêu 68 3.2 Hiệu quả kinh tế nuôi tôm của mô hình lúa - tôm Bạc Liêu 71 3.3 Hiệu quả kinh tế của mô hình lúa - tôm ở Bạc Liêu 71 3.2 Chọn giống lúa chịu mặn cho mô hình lúa - tôm tỉnh Bạc Liêu 72 3.1 Chọn giống lúa cao sản chịu mặn cho mô hình canh tác lúa - tôm 72 3.1 Trắc nghiệm khả năng chịu mặn của tập đoàn 17 giống lúa 72 triển vọng bằng nước muối 6‰ 3.2 Đánh giá sự sinh trưởng và năng suất của 11 giống lúa chịu 73 mặn trồng trên đất lúa - tôm tại Bạc Liêu 3.3 Khảo sát phẩm chất gạo của 3 giống lúa cao sản OM6377, 78 OM6677 và OM 5629 chịu mặn có năng suất cao nhất 3.4 Kiểm tra khả năng chịu mặn của 3 giống lúa OM6377, 79 OM6677 và OM5629 bằng phương pháp điện di DNA 3.2 Chọn giống lúa mùa chịu mặn cho mô hình lúa - tôm 80 3.1 Thanh lọc giống lúa chịu mặn của tập đoàn 56 giống lúa mùa 80 theo phương pháp IRRI (1997) bằng dung dịch Yoshida có bổ sung muối 3.2 Đánh giá phẩm chất hạt gạo của tập đoàn 56 giống lúa mùa 81 3.