Luận án: Mối liên hệ giữa Kế toán và Thuế tại Việt Nam - Phân tích chuyên sâu

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TRƢƠNG THÙY VÂN NGHIÊN CỨU MỐI LIÊN HỆ GIỮA KẾ TOÁN VÀ THUẾ Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ ĐÀ NẴNG, 2019 luan an ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TRƢƠNG THÙY VÂN NGHIÊN CỨU MỐI LIÊN HỆ GIỮA KẾ TOÁN VÀ THUẾ Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Kế toán Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Ngô Hà Tấn PGS. Nguyễn Công Phƣơng ĐÀ NẴNG, 2019 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi tên là Trƣơng Thùy Vân sinh ngày 04/06/1985, tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện. Các nội dung và kết quả nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc công bố bởi bất kỳ tác giả nào hay bất kỳ công trình khoa học nào khác.

Tác giả Trƣơng Thùy Vân luan an LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án, ngoài nỗ lực của bản thân, tôi còn nhận đƣợc rất nhiều sự giúp đỡ, động viên từ các tổ chức, cá nhân có liên quan trong suốt thời gian học tập và thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu Trƣờng Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng, Ban chủ nhiệm Khoa Kế toán, Phòng Đào tạo và các phòng ban có liên quan đã tạo điều kiện thủ tục cho tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến hai giảng viên hƣớng dẫn là PGS. Ngô Hà Tấn và PGS.

Nguyễn Công Phƣơng, ngƣời đã tận tình hƣớng dẫn, định hƣớng và đôn đốc tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn GS. Trƣơng Bá Thanh, PGS. Trần Đình Khôi Nguyên, PGS.

Đoàn Ngọc Phi Anh, TS. Nguyễn Hữu Cƣờng, đã giúp đỡ tôi trong việc tìm kiếm và thu thập những tài liệu chuyên môn quan trọng phục vụ luận án. Tôi xin cảm ơn các thầy, cô trong Khoa Kế toán, Trƣờng Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng đã nhiệt tình giúp đỡ và đóng góp ý kiến quý báu cho luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy, cô trong Hội đồng chấm luận án Tiến sĩ các cấp đã nhận xét và đóng góp những ý kiến quý báu để luận án đƣợc hoàn chỉnh hơn.

Tôi xin chân thành cảm ơn các đồng nghiệp trong Khoa Kinh tế - Du lịch nói riêng và Trƣờng Đại học Quảng Bình nói chung đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi hoàn thành tốt công tác chuyên môn trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu. Cuối cùng xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến những ngƣời thân trong gia đình và bạn bè đã luôn bên cạnh hỗ trợ, động viên tinh thần và vật chất cho tôi trong quá trình hoàn thành luận án. Tác giả Trƣơng Thùy Vân luan an DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TT Chữ viết tắt Diễn giải 1 AEC ASEAN Economic Community (Cộng đồng kinh tế ASEAN) 2 AFTA ASEAN Free Trade Area (Khu vực thƣơng mại tự do ASEAN) 3 AMT Alternative Minimum Tax (Thuế suất tối thiểu thay thế) 4 ASEAN Association of Southeast Asian Nations (Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á) 5 BTD Book – Tax Differences (Chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế) 6 BTC Book – Tax Conformity (Phù hợp giữa kế toán và thuế) 7 BCTC Báo cáo tài chính 8 CEO Chief Executive Officer (Giám đốc điều hành) 9 CFO Chief Finance Officer (Giám đốc tài chính) 10 CLTT Chênh lệch tạm thời 11 CLVV Chênh lệch vĩnh viễn 12 CPTPP Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership (Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dƣơng) 13 DA Discretionary Accruals (Biến dồn tích có thể điều chỉnh đƣợc) 14 EM Earning Management (Quản trị lợi nhuận) 15 ETR Effective Tax Rate (Tỷ suất thuế thực tế) 16 EU European Union (Liên minh Châu Âu) 17 FASB Financial Accounting Standards Board (Hội đồng Chuẩn mực kế toán tài chính) 18 FEM Fixed Effect Model (Mô hình tác động cố định) 19 FIN. 48 FASB Interpretation No.

48 (Chuẩn mực số 48) 20 GAAP Generally Accepted Accounting Principles (Các nguyên tắc kế toán chung đƣợc thừa nhận) 21 GTGT Giá trị gia tăng luan an 22 HNX Hanoi Stock Exchange (Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội) 23 HOSE Ho Chi Minh Stock Exchange (Sở giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh) 24 IAS International Accounting standards (Chuẩn mực kế toán quốc tế) 25 IASC International Accounting Standards Committee (Ủy ban chuẩn mực kế toán quốc tế) 26 IFRS International Financial Reporting standards (Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế) 27 IRS The Internal Revenue Service (Sở Thuế vụ của Mỹ) 28 IOSCO International Organization of Securities Commissions (Ủy ban chứng khoán quốc tế) 29 LNKT Lợi nhuận kế toán 30 MLH Mối liên hệ 31 NOL Net Operating Loss (lỗ ròng) 32 OECD Organisation for Economic Co-operation and Development (Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế) 33 PD Permanent Differences (Chênh lệch vĩnh viễn) 34 REM Random Effect Model (Mô hình tác động ngẫu nhiên) 35 ROA Return On Assets (Tỷ suất sinh lời của tài sản) 36 STR Statutory Tax Rate (Tỷ suất thuế danh nghĩa) 37 SXKD Sản xuất kinh doanh 38 TA Total Asset (Tổng tài sản) 39 TD Temporary Differences (Chênh lệch tạm thời) 40 TNCT Thu nhập chịu thuế 41 TNCN Thu nhập cá nhân 42 TNDN Thu nhập doanh nghiệp 43 TPP Trans-Pacific Strategic Economic Partnership Agreement (Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dƣơng) 44 TSTTN Tài sản thuế thu nhập 45 TSCĐ Tài sản cố định luan an 46 TTNHL Thuế thu nhập hoãn lại 47 UTB Unrecognized Tax Benefit (Lợi ích thuế không đƣợc ghi nhận) 48 VAS Vietnam Accounting Standards (Chuẩn mực kế toán Việt Nam) 49 XHCN Xã hội chủ nghĩa luan an DANH MỤC BẢNG Bảng số Tên bảng Trang Bảng 1.1 Khác biệt về thể chế kinh tế ở các nƣớc Châu Âu và Anglo – 25 Saxon Bảng 1.2 Lợi ích và bất lợi của mối liên hệ giữa kế toán và thuế 29 Bảng 2.1 Khái quát tiến triển của Kế toán và Thuế ở Việt Nam 54 Bảng 2.2 Các dạng liên kết giữa kế toán và thuế trong từng quy định 64 Bảng 2.3 Các đối tƣợng và giao dịch điển hình đƣợc sử dụng để đánh giá 65 mối liên hệ giữa kế toán và thuế ở Việt Nam Bảng 2.4 Đánh giá mối liên hệ giữa kế toán và thuế thông qua việc đo lƣờng 67 một số đối tƣợng và giao dịch điển hình ở Việt Nam Bảng 2.5 Các khoản mục chi phí tạo nên chênh lệch vĩnh viễn giữa kế toán 81 và thuế Bảng 2.6 Quy định về ghi nhận doanh thu, chi phí tạo nên chênh lệch tạm 88 thời giữa kế toán và thuế Bảng 3.1 Phân loại biến và cách tính toán các biến trong mô hình 107 Bảng 3.2 Phân loại các doanh nghiệp trong mẫu theo lĩnh vực hoạt động 111 Bảng 3.3 Thống kê mô tả các biến trong mô hình 3.4 Kết quả ƣớc lƣợng các mô hình hồi quy từ mô hình 3.5 Ảnh hƣởng của thuế đến kế toán qua từng năm 116 Bảng 3.6A Thống kê mô tả các biến định lƣợng đƣa vào mô hình 119 Bảng 3.6B Thống kê mô tả các biến nhị phân và biến giả đƣa vào mô hình 119 Bảng 3.7 Tƣơng quan giữa các biến độc lập 121 Bảng 3.8 Kết quả mô hình tác động cố định sai số chuẩn vững 124 Bảng 3.9 Kết quả mô hình tác động cố định sai số vững sau khi đã loại biến 125 Bảng 3.10 Kết quả mô hình tác động cố định sai số vững sau khi đã loại biến 128 và bổ sung thêm biến thời gian luan an DANH MỤC SƠ ĐỒ VÀ BIỂU ĐỒ Số sơ đồ, Tên sơ đồ, biểu đồ Trang biểu đồ Sơ đồ 0.1 Khung nghiên cứu của luận án 9 Sơ đồ 3.1 Dòng tính toán thu nhập (Earnings Computation line) 93 Sơ đồ 3.2 Mô hình khái quát 100 Biểu đồ 3.1 Biến động theo năm của sự chế ngự của thuế đến kế toán 116 luan an MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của nghiên cứu Ở các nƣớc Anglo-Saxon nhƣ Úc và Vƣơng quốc Anh, hai bộ quy tắc khác biệt nhau đƣợc sử dụng để đo lƣờng lợi nhuận kinh doanh: một cho mục đích tính thuế thu nhập và một cho mục đích lập báo cáo tài chính. Trong khi đó ở một số quốc gia Châu Âu lục địa nhƣ Pháp, Đức thì hai hệ thống này lại có những sự kết nối nhất định (Tran, 1999). Chính sự khác biệt về thể chế kinh tế chính trị, sự khác nhau về mục tiêu giữa hai hệ thống kế toán và thuế cũng nhƣ lợi ích và bất lợi của mối liên hệ chặt chẽ giữa kế toán và thuế là những nguyên nhân chính làm nảy sinh những quan điểm khác nhau giữa những nhà nghiên cứu ở các nƣớc trên thế giới về mối liên hệ giữa kế toán và thuế.

Các nghiên cứu đƣa ra những luận cứ khác nhau để bác bỏ hoặc ủng hộ mối liên hệ chặt chẽ giữa kế toán và thuế ở từng quốc gia và nhóm các quốc gia tƣơng đồng trên thế giới. Mục đích hƣớng đến là thiết kế một hệ thống chính sách vừa phù hợp với đặc điểm kinh tế chính trị của mỗi quốc gia, đảm bảo mục tiêu vốn có của hai hệ thống và thỏa mãn yêu cầu thực tế của các đối tƣợng sử dụng thông tin từ hai hệ thống kế toán và thuế. Trên thế giới, từ những năm 80 của thế kỷ XX, tổ chức OECD (1987) đã tiến hành phân loại mối liên hệ giữa kế toán và thuế ở các quốc gia Châu Âu thành hai nhóm liên hệ chặt chẽ và liên hệ lỏng lẻo dựa trên chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế ở các quốc gia này. Tiếp sau đó, hàng loạt các nghiên cứu đƣợc diễn ra vào năm 1996 đƣợc công bố trên tạp chí European Accounting Review cùng nghiên cứu về mối liên hệ giữa kế toán và thuế ở các quốc gia Châu Âu nhƣ: Đan Mạch, Na Uy, Ailen, Anh, Hà Lan, Pháp,.

các nghiên cứu vào giai đoạn này tập trung vào việc lập luận, so sánh, đối chiếu giữa những quy định của kế toán và thuế để đánh giá mối liên hệ giữa kế toán và thuế. Các nghiên cứu đƣa ra kết luận về phân loại mối liên hệ giữa kế toán và thuế “độc lập” hay “phụ thuộc” ở các quốc gia này nhằm phát triển thêm cho phân loại của tổ chức OECD (1987). Thời kỳ này, những nghiên cứu trên phƣơng diện lý thuyết (nguyên tắc, chính sách) chiếm ƣu thế. Bên cạnh đó, sự không thống nhất về phƣơng pháp nghiên cứu khiến cho việc so sánh đối chiếu mối liên hệ giữa các quốc gia trở nên khập khiễng.

Do đó, một số các nghiên cứu tập trung khai thác nhằm tìm ra phƣơng pháp hiệu quả để đánh giá mối liên hệ giữa kế toán và 1 luan an thuế, nhƣ Blake và cộng sự (1993), Hoogendoorn (1996), Lamb và cộng sự (1998), Nobes và Schwencke (2006).