Luận án tác động của xuất khẩu lên năng suất doanh nghiệp tại Việt Nam

Sự cần thiết của nghiên cứu Xuất khẩu đã từ lâu, được coi là một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế, đóng góp lớn vào phát triển kinh tế nói chung và sự lớn mạnh của cộng đồng doanh nghiệp nói riêng đặc biệt là với các nước đang phát triển. Thông qua xuất khẩu, doanh nghiệp tiếp thu được khoa học kĩ thuật, từ đó củng cố tổ chức sản xuất, chất lượng, năng suất, trình độ đội ngũ cán bộ quản lý, công nhân viên trong sản xuất, địa vị và uy thế của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế. Quan điểm này được ủng hộ không chỉ về mặt lý thuyết, mà còn được minh chứng bằng những điển hình thành công của các nền kinh tế như Nhật Bản, các nước NICs, Thái Lan, Trung Quốc vẫn được thế giới ca ngợi là “đột phá”, là “thần kỳ”. Tuy nhiên, trên thực tế, cũng không ít quốc gia chưa thành công với chiến lược tăng trưởng kinh tế hướng về xuất khẩu như các quốc gia Nam Á và Mỹ La Tinh.

Đối với Việt Nam, hiện tại đang theo đuổi chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa thời kỳ 2011 – 2020, định hướng đến năm 2030 nhằm góp phần thúc đẩy kinh tế. Theo số liệu của tổng cục thống kê, thực tiễn hoạt động xuất khẩu của Việt Nam, cho thấy giá trị xuất khẩu của Việt Nam có sự tăng trưởng mạnh mẽ trong giai đoạn 2000 đến 2017 với tốc độ tăng trưởng bình quân giai đoạn này là 18,1%/năm. Cùng với sự phát triển của xuất khẩu, cơ cấu các nhóm hàng xuất khẩu của Việt Nam đã có những chuyển dịch theo chiều hướng tích cực, tăng dần tỉ trọng ngành công nghiệp và nông sản chất lượng cao, giảm dần các mặt hàng nhiên liệu, khoáng sản, sản phẩm thô, sơ chế, năng suất giữa các ngành kinh tế này hiện tại cũng có sự khác biệt đáng kể. Theo báo cáo của Viện năng suất năm 2017, ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, khai khoáng có tốc độ tăng năng suất lao động cao, ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản tuy mức năng suất thấp nhưng đã có sự cải thiện dần qua thời gian.

Tuy nhiên, đóng góp của tăng TFP vào tăng trưởng của ngành nông lâm nghiệp, thủy sản tương đối cao, ngược lại ngành khai khoáng đóng góp vào tăng trưởng chỉ dựa vào vốn, trong khi giảm sự đóng góp của TFP và số lao động. Vậy, liệu xuất khẩu thực sự có tác động lan tỏa đến năng suất các doanh nghiêp hay không? Tác động lan tỏa cụ thể như thế nào, có sự khác biệt ra sao theo từng nhóm doanh nghiệp? Bên cạnh đó, theo thống kê của Bộ Công Thương năm 2017 khu vực FDI đang là khu vực chiếm hơn 70% giá trị xuất khẩu, ngược lại, khu vực kinh tế trong nước có tốc độ tăng rất chậm, đặc biệt là trong năm 2015- 2017, kim ngạch xuất khẩu của khu này giảm lần lượt 8,5% và 2,8%. Khu vực FDI luôn xuất siêu trong khi khu vực kinh tế 2 trong nước lại liên tục nhập siêu. Hiệu ứng lan tỏa từ khu vực xuất khẩu sang các khu vực khác của nền kinh tế chưa rõ nét, điển hình là sự phát triển chậm chạp của công nghiệp hỗ trợ và các chuỗi cung ứng hàng hóa.

Tỷ trọng nguyên, phụ liệu nhập khẩu còn cao cho thấy sản xuất hàng xuất khẩu còn phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu, trong khi các ngành công nghiệp phụ trợ chưa phát triển theo kịp tương ứng. Vậy, liệu có sự lan tỏa của các doanh nghiệp FDI xuất khẩu tới năng suất của các doanh nghiệp trong nước hay không? Điều này chính là một câu hỏi lớn cần phải được giải quyết, từ đó để đưa ra chính sách phù hợp. Trên thế giới đã có một số công trình nghiên cứu định lượng liên quan đến tác động của xuất khẩu tới năng suất. Các nhà nghiên cứu đã có nhiều cách tiếp cận, phương pháp khác nhau để đo lường mối quan hệ này.

Kết quả chỉ ra rằng không phải bất kỳ quốc gia hay doanh nghiệp nào cũng có kết quả như nhau khi tham gia vào xuất khẩu. Tìm thấy bằng chứng về cơ chế học hỏi thông qua xuất khẩu ở các quốc gia phát triển như Anh (Crespi và cộng sự, 2008); Mỹ (Girma và cộng sự, 2004); Pháp (Bellone và cộng sự, 2008); Ý (Castellani, 2007); Argentina (Albornoz và cộng sự, 2007). Đối với các nghiên cứu thực nghiệm ở các quốc gia đang phát triển thì có nhiều nghiên cứu tìm thấy bằng chứng của cơ chế học hỏi thông qua xuất khẩu như nghiên cứu ở Morocco (Clerides và cộng sự, 1998); Indonexia (Blalock và Gerler, 2004); African (Van Biesebroeck và cộng sự, 2005); Columbia (Fernandes, 2005); Ai Cập (Kazem và cộng sự, 2006); Trung Quốc (Kraay,1999; Park và cộng sự, 2010). Tuy nhiên, cũng có những nghiên cứu tìm thấy tác động tiêu cực của xuất khẩu tới năng suất của DN, hoặc chỉ tìm thấy tác động nhân quả theo chiều ngược lại, một số khác thì tìm thấy tác động mờ nhạt, không tìm được tác động cụ thể của xuất khẩu tới năng suất các doanh nghiệp như nghiên cứu của Panayiotis và Christopoulos (2005), Shujaat (2012).

Đối với các nghiên cứu tại Việt Nam thì kết quả cũng không hoàn toàn thống nhất. Pham (2015) chỉ ra ảnh hưởng học hỏi của xuất khẩu đến năng suất, tuy nhiên chưa thể hiện được các kênh truyền tải từ các doanh nghiệp xuất khẩu. Nghiên cứu của Vũ và cộng sự (2016) lại chỉ ra chiều hướng ngược lại là doanh nghiệp tự lựa chọn để xuất khẩu và không tìm thấy cơ chế ảnh hưởng của xuất khẩu đến năng suất. Phạm và Nguyễn (2018) nghiên cứu mối quan hệ giữa xuất khẩu và năng suất lao động của doanh nghiệp ở qui mô vừa và nhỏ tại Việt Nam, trong 10 năm từ 2002-2012, năng suất được xác định chỉ là năng suất lao động mà năng suất này không thể hiện được yếu tố tiến bộ công nghệ, hiệu quả kỹ thuật, phân bổ đầu vào hiệu quả.

Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chưa tính đến sự lan tỏa của doanh nghiệp tham gia xuất khẩu tới các doanh nghiệp khác như thế nào, đặc biệt là lan tỏa từ khu vực FDI xuất khẩu, một trong những khu vực đóng góp lớn nhất vào tổng xuất khẩu của Việt Nam. Nguyễn và cộng sự (2007) đánh giá vai trò 3 của đổi mới đối với khả năng xuất khẩu, sử dụng mẫu của các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam năm 2005 và thấy rằng đổi mới kích thích xuất khẩu trong các công ty mẫu. Nguyễn (2008) nghiên cứu lan tỏa ảnh hưởng của đầu tư trực tiếp nước ngoài đến hành vi xuất khẩu của các doanh nghiệp trong nước và kết luận rằng các công ty nước ngoài định hướng xuất khẩu là nguồn lan tỏa xuất khẩu duy nhất tại Việt Nam. Những kết luận không hoàn toàn thống nhất về tác động của xuất khẩu tới năng suất của doanh nghiệp khiến cho chủ đề này, cho tới nay, vẫn còn mang tính thời sự, đồng thời khuyến khích các nghiên cứu đi tìm lời giải đáp cho vấn đề: tại sao có nghiên cứu ủng hộ, có nghiên cứu hoài nghi về tác động của xuất khẩu tới năng suất doanh nghiệp, các công ty trở nên hiệu quả hơn khi họ phục vụ các thị trường nước ngoài hay không? Các kết quả thu được hết sức đa dạng và luôn có mâu thuẫn.

Xuất phát từ thực tiễn vừa nêu trên tác giả chọn đề tài “Tác động của xuất khẩu lên năng suất của các doanh nghiệp ở Việt Nam”. Luận án sẽ tập trung tính toán các kênh lan tỏa từ các doanh nghiệp xuất khẩu, kênh lan tỏa từ doanh nghiệp FDI xuất khẩu và ước lượng tác động của các kênh lan tỏa này tới các doanh nghiệp. Qua đó đưa ra một số đề xuất về các giải pháp chính sách xuất khẩu hợp lý nhằm tạo thuận lợi, nâng cao năng suất cho hoạt động của các doanh nghiệp. Mục tiêu nghiên cứu 2.

Mục tiêu chung: Lượng hóa tác động của xuất khẩu tới năng suất của các doanh nghiệp. Đề xuất các giải pháp về chính sách xuất khẩu nhằm tạo thuận lợi, nâng cao năng suất cho hoạt động của các doanh nghiệp. Mục tiêu cụ thể: Mục tiêu 1: Phân tích thực trạng về xuất khẩu và năng suất ở Việt Nam Mục tiêu 2: Lượng hóa, đánh giá được năng suất nhân tố tổng hợp của các doanh nghiệp nói chung và theo loại hình doanh nghiệp, theo vùng miền kinh tế, quy mô doanh nghiệp, ngành kinh tế nói riêng. Mục tiêu 3: Lượng hóa tác động của xuất khẩu tới năng suất nhân tố tổng hợp và năng suất lao động của các doanh nghiệp.

Mục tiêu 4: Lượng hóa tác động lan tỏa của doanh nghiệp tham gia xuất khẩu tới năng suất nhân tố tổng hợp và năng suất lao động của các doanh nghiệp trong nước. Miệu tiêu 5: Đánh giá sự lan tỏa xuất khẩu của các doanh nghiệp đầu tư trực tiếp 4 nước ngoài tới năng suất các doanh nghiệp trong nước. Mục tiêu 6: Đề xuất được các giải pháp về chính sách xuất khẩu nhằm tạo thuận lợi, nâng cao năng suất cho hoạt động của các doanh nghiệp. Câu hỏi nghiên cứu Sự khác nhau giữa năng suất nhân tố tổng hợp theo từng loại hình doanh nghiệp, theo từng vùng kinh tế trong nước, quy mô, nhóm ngành kinh tế của các doanh nghiệp ở Việt Nam như thế nào? Sự khác nhau giữa năng suất nhân tố tổng hợp của doanh nghiệp xuất khẩu và doanh nghiệp không xuất khẩu thế nào? Sự khác nhau về ảnh hưởng của xuất khẩu tới năng suất nhân tố tổng hợp, năng suất lao động theo từng loại hình doanh nghiệp, theo từng vùng kinh tế trong nước, quy mô, nhóm ngành kinh tế của các doanh nghiệp ở Việt Nam ra sao? Tác động của doanh nghiệp tham gia xuất khẩu tới năng suất nhân tố tổng hợp và năng suất lao động của doanh nghiệp trong nước qua các kênh lan tỏa như thế nào? Sự lan tỏa xuất khẩu của các doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài tới năng suất các doanh nghiệp trong nước như thế nào? 4.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Tác động của xuất khẩu tới năng suất nhân tố tổng hợp, năng suất lao động của các doanh nghiệp ở Việt Nam. Phạm vi về nội dung: Nghiên cứu tập trung vào đo lường tác động của xuất khẩu tới năng suất nhân tố tổng hợp, năng suất lao động của các doanh nghiệp ở Việt Nam. Tính toán sự khác nhau về năng suất nhân tố tổng hợp của doanh nghiệp có xuất khẩu và doanh nghiệp không có xuất khẩu, năng suất nhân tố tổng hợp theo từng loại hình doanh nghiệp, theo từng vùng kinh tế trong nước, quy mô, nhóm ngành kinh tế của các doanh nghiệp ở Việt Nam.