Luận án phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao ngành công nghiệp - Đông Nam Bộ

Tính cấp thiết của đề tài Trong ngành công nghiệp, khi lợi thế khai thác nguồn lực tự nhiên đang dần mất đi thì đầu tư vào nguồn lực nhân lực ngày càng th ể hi ện được ưu thế lâu dài. Nguồn nhân lực chất lượng cao (NNLCLC) ngành công nghiệp không chỉ là một trong những nguồn lực quyết định chất lượng quá trình tăng trưởng mà còn là là yếu tố hàng đầu để đ ẩy m ạnh s ự phát triển và ứng dụng khoa học công nghệ (KHCN). Một nền công nghi ệp n ếu muốn tăng trưởng nhanh và bền vững thì phải dựa trên ít nhất ba trụ cột cơ bản: ứng dụng KHCN, cơ sở hạ tầng hiện đại và lực lượng lao động có chuyên môn, tay nghề cao. Trong đó, lao động chuyên môn kỹ thu ật ch ất lượng cao là yếu tố quan trọng nhất.

Bởi vì, đầu tư về vốn chỉ góp m ột phần nhỏ vào sự tăng trưởng kinh tế, trong khi đó chất l ượng lao đ ộng mới là yếu tố quyết định phần lớn giá trị thặng dư của sản phẩm. Ngoài ra, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, ưu thế cạnh tranh luôn nghiêng về các quốc gia công nghiệp có lực lượng lao động trình độ cao. Vì vậy, Việt Nam đã xác định phát triển nguồn vốn nhân lực là trọng tâm c ủa chi ến lược phát triển ngành công nghiệp, trong đó lực lượng lao động chuyên môn kỹ thuật cao là yếu tố cạnh tranh cơ bản nhất. Vùng Đông Nam Bộ là một vùng công nghiệp trọng yếu của cả nước, đã hình thành và liên kết mạng lưới các khu công nghiệp (KCN) tập trung, phát triển các ngành công nghiệp mũi nhọn như: khai thác và chế biến dầu khí, luyện cán thép, năng lượng điện, công nghệ tin h ọc, hóa ch ất c ơ b ản, phân bón và vật liệu… làm nền tảng công nghiệp hóa của cả nước.

Đây là vùng hội tụ đủ các điều kiện và lợi thế để phát triển công nghiệp, dịch vụ, đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa- hiện đại hóa (CNH-HĐH), đ ược Đảng và Nhà nước kì vọng là vùng kinh tế động lực, tạo sự phát tri ển lan 1 tỏa rộng về không gian kinh tế - xã hội tới các vùng xung quanh. Đ ể đ ạt được điều này, Đông Nam Bộ cần phải sở hữu một lực lượng lao đ ộng công nghiệp có đầy đủ chất và lượng nhằm đáp ứng được nhu cầu phát triển về công nghệ, trình độ sản xuất và ứng dụng khoa học. Bởi vì l ực lượng này chính là thành phần chủ chốt trong công cu ộc đ ổi m ới công nghệ của doanh nghiệp giúp vùng có thể vượt qua bẫy thu nhập trung bình, phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập và CMCN 4. Hiện tại, nguồn nhân lực của Vùng Đông Nam Bộ đang khá dồi dào về số lượng tuy nhiên cũng giống như thực trạng chung của cả nước, lại rất hạn chế về mặt chất lượng “chỉ đạt 3,79/10 điểm (xếp thứ 11/12 nước châu Á tham gia xếp hạng của WB) trong khi Hàn Quốc là 6,91; Ấn Độ là 5,76; Malaysia là 5,59; Thái Lan là 4,94.

Cơ cấu phân bổ lao động theo ngành nghề cũng mất cân đối. Các ngành kỹ thuật - công ngh ệ, nông - lâm - ngư nghiệp chiếm tỷ trọng thấp, trong khi đó các ngành khoa học xã hội như: luật, kinh tế, ngoại ngữ. lại chiếm tỷ lệ khá cao. Nhi ều ngành nghề, lĩnh vực trong đó có ngành công nghiệp đang ở trong tình trạng thừa về số lượng lao động nhưng lại thiếu nhân lực có trình đ ộ và chất lượng cao.

Không chỉ bị hạn chế về trình độ chuyên môn, nghi ệp v ụ mà các kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, trình đ ộ tin h ọc và ngo ại ng ữ cũng không đáp ứng được nhu cầu của nhà tuyển dụng, nhất là các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Theo Cục Thống kê TP.HCM (2019), hiện năng suất lao động của các ngành công nghiệp chủ lực của Đông Nam Bộ bao gồm ngành chế biến lương thực thực phẩm, hóa chất - cao su, c ơ khí và điện tử - công nghệ thông tin vẫn thấp. Bên cạnh đó, thể lực của lao động Việt Nam ở mức trung bình kém, tinh thần trách nhi ệm trong công việc nói chung chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra của quá trình sản xu ất công nghiệp. Ngoài ra, mặc dù tham gia cộng đồng chung ASEAN (AEC) sẽ tạo điều kiện đào tạo NNLCLC ngành công nghiệp của Vùng Đông Nam Bộ 2 tiếp cận với tiêu chuẩn của thị trường lao động quốc tế, nhưng với trình độ phát triển về KHCN, thực trạng nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo còn nhiều hạn chế như hiện nay thì chúng ta đang đánh m ất d ần c ơ h ội này.

Ngành công nghiệp của vùng sẽ gặp nhiều trở ng ại trong vi ệc phát triển NNLCLC để bắt kịp với khu vực và thế giới. Sự bùng nổ của tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và kh ả năng siêu k ết nối từ cuộc CMCN 4.0 cùng với thời kỳ hội nhập sẽ tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới với những yêu cầu cao hơn đối với người lao động về trình độ, về kỹ năng. Việc ứng dụng các thành tựu của công ngh ệ thông tin, đi ều khiển, tự động hóa, các hệ thống rô bốt có trí thông minh nhân tạo sẽ thay thế con người trong nhiều công đoạn hoặc toàn bộ dây chuy ền s ản xu ất, nhất là trong những ngành sử dụng nhiều lao động. Do đó, NNLCLC ngành công nghiệp của Vùng Đông Nam Bộ đang đứng trước những cơ hội lớn và cả những thách thức hết sức gay gắt.

Lao động giá rẻ không còn là l ợi th ế cạnh tranh của vùng mà chính NNLCLC mới là nguồn lực quan tr ọng giúp Đông Nam Bộ có thể phát triển bứt phá, rút ngắn quá trình CNH-HĐH, gia tăng lợi thế so sánh khi cạnh tranh với các nước khác trong khu vực và trên thế giới. Nhận thức được điều này nên nghiên cứu sinh đã lựa chọn chủ đề nghiên cứu luận án tiến sỹ là Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao ngành công nghiệp cho vùng Đông Nam Bộ trong bối cảnh h ội nh ập kinh tế quốc tế nhằm đánh giá vai trò, thực trạng và các vấn đề trong phát triển NNLCLC của ngành công nghiệp Vùng Đông Nam Bộ. Từ đó tìm kiếm phương hướng và giải pháp mới để phát triển hiệu quả lực lượng lao động có trình độ và kỹ năng nhằm gia tăng năng lực cạnh tranh, hội nhập và bắt kịp tốc độ phát triển chung của ngành công nghiệp trong khu v ực và th ế giới. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu chung 3 Đề xuất nhóm giải pháp và kiến nghị nhằm phát triển NNLCLC ngành công nghiệp của vùng Đông Nam Bộ trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế đến năm 2030.

Mục tiêu cụ thể - Hệ thống hóa và làm rõ hơn cơ sở lý luận về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao ở Việt Nam - Làm rõ thực trạng phát triển NNLCLC ngành công nghiệp của vùng Đông Nam Bộ nhằm rút ra những kết quả, hạn chế, nguyên nhân cùng c ơ hội và thách thức để phát triển lực lượng lao động này trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế - Đề xuất định hướng và giải pháp phát triển NNLCLC ngành công nghiệp cho vùng Đông Nam Bộ trong bối cảnh hội nhập kinh t ế qu ốc t ế đến năm 2030. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Là phát triển NNLCLC ngành công nghiệp Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi về đối tượng nghiên cứu: NNLCLC ngành công nghiệp trong luận án đề cập là lao động sản xuất có trình độ chuyên môn t ừ cao đ ẳng hoặc bậc thợ 3/7 trở lên, làm việc trong ngành chế biến chế tạo. - Phạm vi không gian: Nghiên cứu phát triển NNLCLC ngành công nghiệp của vùng Đông Nam Bộ trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. - Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực trạng phát triển NNLCLC của vùng Đông Nam Bộ giai đoạn 2010-2020 và đề xuất giải pháp kiến và nghị đến năm 2030.

Câu hỏi nghiên cứu (1) Thực trạng phát triển NNLCL ngành công nghiệp của Đông Nam Bộ từ 2010-2020 như thế nào? Ưu thế, hạn chế của NNLCLC ngành công nghiệp ở Vùng Đông Nam Bộ hiện nay là gì? (2) Bối cảnh hội nhập quốc tế sẽ đặt ra cơ hội và thách thức gì cho việc phát triển NNLCLC ngành công nghiệp của Vùng này? (3) Những giải pháp nào để phát triển NNLCLC ngành công nghiệp ở Vùng Đông Nam Bộ trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế? 5. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu Cách tiếp cận Tiếp cận đa ngành: bên cạnh đánh giá, phân tích NNLCLC ở khía cạnh kinh tế phát triển như nội dung và các yếu tố ảnh hưởng của phát tri ển NNLCLC luận án còn tiếp cận ở khía cạnh kinh tế chính trị như quan điểm phát triển NNLCLC của Đảng qua các thời kì. Từ đó, giúp cho luận án không chỉ phân tích và đánh giá thực trạng NNLCLC ngành công nghi ệp mà còn đưa ra quan điểm và định hướng phát triển nguồn nhân lực này cho vùng Đông Nam Bộ phù hợp với chủ trương chính sách phát triển kinh tế-xã hội của quốc gia, đáp ứng yêu cầu của hội nhập kinh tế quốc tế. Tiếp cận theo vùng: Nghiên cứu các yếu tố riêng biệt về vị thế, cơ cấu kinh tế, lao động của Vùng Đông Nam Bộ từ đó rút ra đ ược nh ững gi ải pháp phù hợp với điều kiện đặc thù của Vùng.

Tiếp cận hội nhập kinh tế quốc tế: Tiếp cận phát triển NNLCLC ngành công nghiệp dưới tác động của thị trường và hội nhập, đòi hỏi phải có sự thay đổi trong đào tạo để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực t ừ đó gia tăng hiệu quả sản xuất và lợi thế cạnh tranh của vùng Đông Nam Bộ. 5 Tiếp cận từ doanh nghiệp: luận án thực hiện phân tích thực trạng NNLCLC ngành công nghiệp của vùng Đông Nam Bộ dựa vào đánh giá của doanh nghiệp đối với lực lượng lao động này với các tiêu chí về: trình độ và kỹ năng. Theo đó, luận án có thể đưa ra nhận định về kh ả năng đáp ứng của lao động đã qua đào tạo đối với yêu cầu th ực t ế cũng nh ư doanh nghiệp đang thực sự cần gì từ người lao động.