Tổng quan về luận án

Luận án của Nguyễn Tiến Phong, với chuyên ngành Kinh tế phát triển, mã số 9.05 tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam, mang tính tiên phong trong việc làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa phát triển Kinh tế tập thể (KTTT) và xây dựng Nông thôn mới (NTM) tại Thành phố Hà Nội. Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh KTTT luôn được Đảng và Nhà nước Việt Nam đặc biệt quan tâm, được xác định là một thành phần kinh tế quan trọng có vai trò nền tảng cùng với kinh tế nhà nước trong nền kinh tế quốc dân (Đảng cộng sản Việt Nam, 1991). Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM giai đoạn 2010 - 2020 đã đạt được những thành tựu to lớn, và thành phần KTTT có đóng góp nhất định vào sự thành công này (Quyết định số 800/QĐ-TTg, ngày 04/6/2010). Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào phát triển KTTT hoặc HTX mà thiếu đi sự phân tích sâu sắc về mối quan hệ tác động qua lại với quá trình xây dựng NTM, tạo nên một "khoảng trống nghiên cứu" quan trọng.

Research gap cụ thể được luận án xác định là "phần lớn các nghiên cứu đều tập trung vào phát triển KTTT và HTX mà không đề cập đến mối quan hệ giữa phát triển KTTT với xây dựng nông thôn mới" (tr. 4). Các công trình của Nguyễn Văn Thạo & Bùi Thị Lý (2022) hay Lê Bá Tâm & Trương Thị Minh (2020) đã nghiên cứu về KTTT nhưng chưa đi sâu vào sự gắn kết này. Thêm vào đó, Phan Văn Hiếu (2017) đã tiếp cận vai trò của KTTT trong NTM theo thể chế nhưng chưa chỉ ra mối quan hệ tác động qua lại cụ thể, trong khi Lê Thị Minh Châu (2020) chỉ tập trung khái quát mối quan hệ giữa HTX và NTM mà không phân tích sâu từng tiêu chí. Luận án này lấp đầy khoảng trống đó bằng cách luận giải một cách toàn diện mối liên hệ hai chiều, từ đó đưa ra các giải pháp thúc đẩy.

Các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết của luận án được đặt ra như sau:

  1. Thực trạng phát triển của khu vực KTTT, nòng cốt là Hợp tác xã (HTX) nông nghiệp trong xây dựng NTM hiện nay tại Thành phố Hà Nội như thế nào?
  2. Mối quan hệ tác động qua lại giữa phát triển KTTT với xây dựng NTM mới ra sao, cụ thể là KTTT tham gia vào thực hiện các tiêu chí nào của NTM và chương trình NTM mang lại những thuận lợi gì cho phát triển KTTT?
  3. Những yếu tố nào ảnh hưởng đến sự phát triển của KTTT trong xây dựng NTM tại Thành phố Hà Nội?
  4. Giải pháp nào để thúc đẩy sự phát triển của KTTT trong xây dựng NTM ở Thành phố Hà Nội?

Luận án dựa trên một khung lý thuyết tích hợp, mở rộng các quan điểm hiện có về Kinh tế tập thể (Milhaud, 1953; Desceudres, 1954; Bayer, 1952) và các chính sách của Đảng, Nhà nước Việt Nam về KTTT (Hiến pháp 1992, Nghị quyết số 13-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng 2002, Văn kiện Đại hội XIII của Đảng 2021, Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng 2022) và Nông thôn mới (Nghị quyết số 26-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng 2008, Quyết định số 491/QĐ-TTg). Luận án xác định KTTT trong NTM là một hình thức tổ chức kinh tế mang tính xã hội hóa, không chỉ phối hợp sản xuất, kinh doanh mà còn hướng đến dân chủ kinh tế, quan hệ xã hội bình đẳng và tính nhân văn.

Luận án đóng góp đột phá thông qua việc xác định và luận giải mối quan hệ biện chứng hai chiều giữa KTTT và NTM, làm rõ cách KTTT tham gia vào việc thực hiện các tiêu chí NTM (ví dụ, tiêu chí số 13 về hình thức tổ chức sản xuất), đồng thời phân tích những lợi thế mà chương trình NTM mang lại cho sự phát triển của KTTT. Nghiên cứu đã xây dựng một hệ thống lý luận cụ thể về phát triển KTTT bao gồm 6 nội dung chính: i) Phát triển các thành phần KTTT; ii) Quy hoạch và dồn điền đổi thửa; iii) Xây dựng cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn; iv) Chuyển giao công nghệ; v) Liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm; vi) Kết quả và hiệu quả kinh doanh của KTTT (tr. xi-xii). Điều này mang lại một khung phân tích mới, chi tiết hơn cho việc nghiên cứu KTTT trong bối cảnh NTM.

Phạm vi nghiên cứu của luận án bao gồm các Tổ hợp tác (THT), HTX, liên hiệp HTX và Quỹ tín dụng nhân dân (TDND) trong ngành nông nghiệp và các lĩnh vực liên quan, gắn với Chương trình xây dựng NTM tại các huyện ngoại thành Hà Nội. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ 17 huyện và 1 thị xã trong giai đoạn 2011-2022, trong khi dữ liệu sơ cấp được khảo sát tại 9 huyện từ 2017-2022, bao gồm phỏng vấn sâu lãnh đạo các sở, ban, ngành liên quan và điều tra 90 cán bộ quản lý HTX cùng 25 cán bộ phòng kinh tế cấp huyện. Tính đến cuối năm 2021, Hà Nội có trên 2.200 HTX và Quỹ TDND với 602.000 thành viên, cho thấy quy mô và ý nghĩa của việc nghiên cứu tại địa bàn này (tr. 1). Luận án mang ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc hoạch định chính sách, thúc đẩy phát triển KTTT bền vững tại Hà Nội và các địa phương khác.

Literature Review và Positioning

Luận án đã thực hiện một tổng quan nghiên cứu toàn diện về Kinh tế tập thể (KTTT) trong phát triển nông thôn, phân tích các dòng nghiên cứu lớn từ quốc tế đến Việt Nam. Về quan điểm về KTTT trên thế giới, luận án đã tổng hợp các định nghĩa cổ điển của Milhaud (1953), người định nghĩa KTTT là khu vực kinh tế không dựa trên lợi nhuận mà dựa trên lợi ích chung của cộng đồng, với tổ chức kinh tế hợp tác là đại diện. Đồng tình với quan điểm này, Desceudres (1954, trích dẫn trong Hirschfeld, 1960, tr. 251) mở rộng KTTT bao gồm cả khu vực HTX và khu vực công ích. Tuy nhiên, Bayer (1952, trích dẫn trong Hirschfeld, 1960, tr. 251) lại cho rằng KTTT vừa theo đuổi lợi nhuận vừa quan tâm lợi ích cộng đồng. Các nghiên cứu quốc tế này đã khẳng định mô hình HTX hoạt động hiệu quả và phù hợp với điều kiện cạnh tranh gay gắt (Nhị Lê & Nguyễn Thị Thu Huyền, 2022).

Tại Việt Nam, tư tưởng về phát triển KTTT được thể hiện nhất quán qua các Hiến pháp (1959, 1980, 1992, 2013) và các Nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam (ví dụ, Cương lĩnh xây dựng đất nước năm 1991, Nghị quyết Đại hội X năm 2006, Nghị quyết Đại hội XII năm 2016, Văn kiện Đại hội XIII năm 2021). Giai đoạn từ 1955-1961, KTTT đã đóng góp đáng kể (Liên Minh HTX Việt Nam, 2022), nhưng sau 1988, nhiều HTX gặp khó khăn, giải thể. Dù vậy, KTTT vẫn được khẳng định là bộ phận quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Về nghiên cứu chính sách hỗ trợ phát triển KTTT, luận án đã tổng hợp các quan điểm từ Guinto & Otahara (1999) ở Philippines, nhấn mạnh chính phủ chỉ nên giám sát vừa đủ và hỗ trợ tài chính, giáo dục mà không can thiệp quá mức. Zeuli & Cropp (2008) cho rằng chính phủ cần xem HTX nông nghiệp là tổ chức kinh tế có ưu thế và hỗ trợ vào đào tạo nhân lực, xúc tiến thị trường, ứng dụng công nghệ, thay vì coi là đối tượng cần giúp đỡ. Ở Việt Nam, Nguyễn Minh Ngọc (2012) đề xuất coi HTX là tổ chức kinh tế - xã hội, bảo đảm an sinh xã hội, cần trích thuế thu nhập để lập quỹ phát triển cộng đồng. Phan Xuân Thắng (2015) kiến nghị chính sách đặc thù cho HTX nông nghiệp, đủ mạnh và phù hợp với bản chất HTX. Phạm Tất Thắng (2017) chỉ ra nhiều chính sách hỗ trợ HTX còn áp dụng chung, khó tiếp cận, cần sửa đổi, bổ sung cụ thể hơn. Nguyễn Văn Phương, Trần Thị Thu Hương & Bùi Thị Quy (2020) khẳng định thành công của HTX phụ thuộc lớn vào chính sách định hướng và hỗ trợ của Nhà nước. Nguyễn Phượng Lê & Nguyễn Thanh Phong (2022) nhấn mạnh giải pháp đồng bộ về đất đai, tín dụng và chuyển giao công nghệ để thúc đẩy KTTT. Các nghiên cứu này chỉ ra rằng, nhận thức về KTTT, đặc biệt là HTX, trong nước và quốc tế cơ bản thống nhất về bản chất tự chủ, dân chủ, bình đẳng. Tuy nhiên, các nghiên cứu ở Việt Nam thường tập trung vào HTX mà chưa quan tâm đúng mức đến THT và Liên hiệp HTX cũng như mối quan hệ giữa chúng.

Trong lĩnh vực KTTT và phát triển nông nghiệp nông thôn, Phan Văn Hiếu (2017) nghiên cứu vai trò của KTTT trong NTM theo tiếp cận thể chế, nêu bật nội dung phát triển đa dạng hình thức sở hữu, liên kết KTTT với bên ngoài và gắn kết hài hòa mục tiêu kinh tế, xã hội, môi trường. Dương Thị Vân Linh (2018) khẳng định KTTT góp phần hoàn thành tiêu chí NTM, huy động nguồn lực, tạo việc làm và nâng cao thu nhập ở Hà Tĩnh, nhưng cũng chỉ ra những hạn chế về đóng góp vào ngân sách và GDP. Lê Thị Minh Châu (2020) tại Sơn La đã chỉ ra mối quan hệ hai chiều giữa phát triển HTX và xây dựng NTM, với HTX nâng cao thu nhập, nhận thức công nghệ và thực hiện các tiêu chí NTM, trong khi NTM cải thiện hạ tầng và xây dựng thương hiệu (OCOP). Nguyễn Tuấn Anh và Thái Việt Anh (2021) chỉ ra rằng tham gia KTTT (HTX, THT) giúp hộ nông dân Đồng bằng sông Cửu Long tăng thu nhập 15% và nâng cao trình độ sản xuất.

Tuy nhiên, luận án nhận thấy các nghiên cứu này còn những hạn chế. Nghiên cứu của Phan Văn Hiếu (2017) chưa chỉ ra được mối quan hệ tác động qua lại cụ thể giữa KTTT và NTM; Lê Thị Minh Châu (2020) chỉ tập trung khái quát mối quan hệ giữa HTX với NTM mà chưa phân tích sâu sắc đối với từng tiêu chí NTM như hình thức tổ chức, dồn điền đổi thửa, hạ tầng nông thôn, ứng dụng công nghệ, liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Các giải pháp đề xuất vì thế còn mang tính chung chung.

Vị trí của luận án trong bối cảnh này là vượt lên các nghiên cứu đơn lẻ về KTTT hay NTM để xây dựng một khung phân tích mới, chi tiết, tập trung vào mối quan hệ biện chứng giữa chúng. Luận án đặc biệt quan tâm đến việc làm rõ các nội dung cụ thể mà KTTT tham gia vào việc thực hiện các tiêu chí của chương trình NTM, như quy hoạch và dồn điền đổi thửa, xây dựng cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn, chuyển giao công nghệ, liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, cũng như cách NTM tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của KTTT. Điều này là một sự tiến bộ đáng kể trong lĩnh vực nghiên cứu kinh tế phát triển nông thôn, cung cấp một cái nhìn sâu sắc và cụ thể hơn về sự tương tác này.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, trong khi Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức và Phần Lan đã có những kinh nghiệm thực tiễn về phát triển HTX hiệu quả, phù hợp với cạnh tranh (tr. xii), các nghiên cứu của Guinto & Otahara (1999) ở Philippines và Zeuli & Cropp (2008) về HTX nông nghiệp đã nhấn mạnh vai trò và chính sách hỗ trợ của chính phủ. Luận án này, tương tự, cũng đánh giá chính sách và đầu tư công, nhưng với sự khác biệt là lồng ghép chặt chẽ KTTT vào tiến trình xây dựng NTM - một chương trình đặc thù của Việt Nam. Điều này giúp luận án không chỉ học hỏi kinh nghiệm quốc tế về KTTT mà còn điều chỉnh và phát triển lý thuyết trong bối cảnh đặc thù của Việt Nam. Cụ thể, trong khi các nước phát triển có thể tập trung vào HTX chuyên ngành hoặc chuỗi giá trị, Việt Nam và Hà Nội đang đối mặt với những thách thức như quy mô nhỏ, quản lý yếu kém của HTX nông nghiệp, và sự manh mún của đất đai (tr. xii, 2). Luận án này cung cấp những phân tích sâu hơn về các yếu tố nội tại và ngoại tại ảnh hưởng đến sự phát triển của KTTT trong việc đáp ứng các mục tiêu phát triển bền vững của NTM.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã tạo ra những đóng góp lý thuyết quan trọng bằng cách mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có về phát triển kinh tế tập thể (KTTT) và xây dựng nông thôn mới (NTM), đặc biệt là trong bối cảnh Việt Nam. Luận án đã làm sáng tỏ nội hàm của phát triển KTTT trong xây dựng NTM, đồng thời luận giải mối quan hệ biện chứng hai chiều giữa phát triển KTTT và xây dựng NTM. Cụ thể, nghiên cứu đã chỉ ra cách KTTT tham gia vào việc thực hiện các tiêu chí của chương trình NTM và vai trò của NTM đối với sự phát triển của KTTT.

Luận án mở rộng lý thuyết về KTTT bằng cách xây dựng một bộ nội dung lý luận cho phát triển KTTT bao gồm:

  1. Phát triển các thành phần KTTT: Nâng cao số lượng và chất lượng các Tổ hợp tác (THT), Hợp tác xã (HTX), Liên hiệp HTX và Quỹ tín dụng nhân dân (TDND).
  2. Quy hoạch và dồn điền đổi thửa: Làm rõ vai trò của KTTT trong việc thúc đẩy quá trình dồn điền đổi thửa để hình thành "cánh đồng mẫu lớn" và thực hiện quy hoạch sản xuất.
  3. Xây dựng cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn: Khẳng định sự đóng góp của KTTT trong việc phát triển và hoàn thiện hạ tầng phục vụ sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp.
  4. Chuyển giao công nghệ: Phân tích khả năng ứng dụng công nghệ (Công nghệ cao - CNC, Công nghệ thông tin - CNTT, chuyển đổi số) vào hoạt động sản xuất, kinh doanh (SXKD) của KTTT.
  5. Liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm: Đề xuất các mô hình liên kết theo chuỗi giá trị sản phẩm giữa KTTT với hộ nông dân và doanh nghiệp.
  6. Kết quả và hiệu quả SXKD của KTTT: Đánh giá tác động của các yếu tố trên đến hiệu quả hoạt động và khả năng đóng góp của KTTT vào việc nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống thành viên và các tiêu chí NTM.

Những nội dung này không chỉ tổng hợp mà còn hệ thống hóa và làm sáng tỏ các khái niệm, vai trò của KTTT trong NTM, cung cấp một khung lý thuyết cụ thể hơn so với các nghiên cứu trước đây (tr. xi-xii).

Khung phân tích khái niệm được xây dựng bao gồm các thành phần cốt lõi:

  • Phát triển KTTT: Được định nghĩa là quá trình gia tăng cả về số lượng và chất lượng hình thức kinh tế này trên cơ sở nhận thức các quy luật khách quan, hướng đến tăng trưởng kinh tế (quy mô, giá trị sản phẩm cuối cùng), chuyển dịch cơ cấu (ứng dụng khoa học công nghệ - KH&CN), và nâng cao mức sống, chất lượng cuộc sống con người (tr. 21). Nó không chỉ vì lợi nhuận mà còn coi trọng mục tiêu xã hội, bảo vệ môi trường, hướng đến phát triển bền vững (tr. 21-22).
  • Xây dựng NTM: Là chương trình phát triển nông thôn toàn diện và bền vững, từ kinh tế đến văn hóa – xã hội và môi trường, với mục tiêu cụ thể theo Bộ tiêu chí quốc gia NTM (Quyết định số 491/QĐ-TTg).

Mối quan hệ biện chứng giữa hai yếu tố này được luận án luận giải như một "quan hệ nội sinh" chứ không phải duy ý chí hay ngoại sinh (tr. 24). KTTT, với ưu việt về sức sản xuất và tính xã hội, có khả năng thực hiện mục tiêu xã hội tốt hơn kinh tế cá thể, tiểu chủ, tư nhân. Phát triển KTTT mạnh mẽ và đúng hướng sẽ tạo ra nguồn lực vật chất và điều kiện cho NTM; ngược lại, những thành tựu của NTM sẽ tạo ra nhu cầu và điều kiện tốt hơn cho KTTT phát triển. Điều này ngụ ý một sự "dịch chuyển mô hình" (paradigm shift) trong cách tiếp cận phát triển nông thôn, từ việc coi KTTT là một thành phần riêng lẻ sang xem nó là một động lực cốt lõi và không thể thiếu của quá trình NTM bền vững, với bằng chứng từ việc KTTT đóng góp vào việc thực hiện các tiêu chí NTM và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của thành viên (tr. 5).

Khung phân tích độc đáo

Luận án áp dụng một khung phân tích độc đáo, tích hợp nhiều lý thuyết và cách tiếp cận để có cái nhìn đa chiều về vấn đề nghiên cứu:

  1. Tiếp cận thể chế: Phân tích vai trò của các thể chế, chính sách (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2022) và khung pháp lý (Luật Hợp tác xã 2012) trong việc định hình và điều tiết sự phát triển của KTTT trong NTM (tr. xi, 1). Điều này giúp làm rõ các yếu tố ảnh hưởng từ cấp vĩ mô.
  2. Tiếp cận hệ thống: Xem xét KTTT và NTM như hai hệ thống con tương tác lẫn nhau, nơi sự phát triển của một yếu tố ảnh hưởng đến yếu tố kia trong một tổng thể phức tạp (tr. xi, 5). Khung phân tích (Sơ đồ 2, tr. 54) mô tả rõ ràng các thành phần và mối quan hệ giữa chúng, từ các yếu tố đầu vào (thể chế, chính sách, nguồn lực) đến quá trình (phát triển các loại hình, quy hoạch, công nghệ, liên kết) và đầu ra (kết quả, hiệu quả, đóng góp NTM).
  3. Tiếp cận theo khu vực kinh tế: Phân tích đặc thù của KTTT trong khu vực nông nghiệp, nông thôn, nhấn mạnh vai trò của nó trong tái cơ cấu ngành nông nghiệp (tr. 28).
  4. Tiếp cận theo loại hình kinh tế tập thể: Nghiên cứu sâu các đặc điểm và hoạt động của THT, HTX (Luật Hợp tác xã 2012 quy định 4 đặc điểm: sở hữu kép, thị trường kép, hạch toán kép, giám sát nội bộ), liên hiệp HTX và Quỹ TDND (tr. 18-20), làm nổi bật sự đa dạng và vai trò cụ thể của từng loại hình.

Phương pháp tiếp cận phân tích này được coi là "phù hợp" và có thể "sử dụng cho các nghiên cứu khác cùng lĩnh vực trong gian tới" (tr. 5).

Những đóng góp khái niệm cốt lõi bao gồm định nghĩa rõ ràng về "phát triển KTTT trong xây dựng NTM" là quá trình gia tăng cả về số lượng và chất lượng các hình thức kinh tế tập thể, đồng thời nâng cao kết quả và hiệu quả hoạt động của KTTT, gia tăng đóng góp vào thực hiện các tiêu chí NTM và tận dụng lợi thế NTM cho sự phát triển của chính KTTT, qua đó nâng cao thu nhập và mức sống của thành viên (tr. 22). Luận án cũng định nghĩa lại KTTT ở nước ta hiện nay khác biệt với KTTT kiểu cũ, không chỉ là sở hữu tập thể mà còn tôn trọng sở hữu thành viên, đa dạng về ngành nghề kinh doanh và các hình thức hợp tác (tr. 28).

Điều kiện biên (boundary conditions) được xác định rõ ràng: nghiên cứu tập trung vào bối cảnh thành phố Hà Nội, đặc biệt là các huyện ngoại thành, trong một giai đoạn thời gian cụ thể (thông tin thứ cấp 2011-2022, sơ cấp 2017-2022). Điều này giới hạn khả năng khái quát hóa trực tiếp kết quả cho các vùng miền hay quốc gia khác mà không có sự điều chỉnh. Tuy nhiên, khung phân tích và phương pháp luận có thể áp dụng cho các nghiên cứu tương tự.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án này sử dụng một thiết kế nghiên cứu phức tạp và đa chiều, được định hướng bởi triết lý nghiên cứu thực dụng (Pragmatism), nhằm giải quyết các vấn đề thực tiễn bằng cách kết hợp nhiều phương pháp và quan điểm. Luận án không tuân theo một triết lý đơn lẻ như chủ nghĩa thực chứng (positivism) hay giải thích luận (interpretivism), mà tích hợp các yếu tố từ cả hai để đạt được sự hiểu biết toàn diện về "thực trạng" và "mối quan hệ tác động qua lại" của KTTT trong NTM. Cách tiếp cận này cho phép nghiên cứu vừa định lượng hóa các hiện tượng để đánh giá hiệu quả (yếu tố thực chứng), vừa đào sâu hiểu biết về các yếu tố xã hội, thể chế và nhận thức (yếu tố giải thích luận). Với việc tiếp cận thể chế và hệ thống, nghiên cứu cũng mang những đặc điểm của chủ nghĩa thực tế phê phán (critical realism) khi tìm cách khám phá các cơ chế và cấu trúc tiềm ẩn định hình thực tiễn.

Nghiên cứu áp dụng thiết kế hỗn hợp (mixed methods), kết hợp "phương pháp thu thập thông tin và số liệu định tính kết hợp với định lượng" (tr. 5). Rationale cho sự kết hợp này là để đảm bảo tính toàn diện và độ sâu của dữ liệu, cho phép xác nhận chéo các phát hiện và cung cấp một bức tranh chi tiết về các hiện tượng nghiên cứu. Cụ thể, dữ liệu định lượng cung cấp bức tranh tổng thể về quy mô, số lượng, và hiệu quả hoạt động, trong khi dữ liệu định tính giúp hiểu sâu sắc hơn về các yếu tố ảnh hưởng, nhận thức và kinh nghiệm của các chủ thể.

Thiết kế nghiên cứu cũng sử dụng tiếp cận đa cấp (multi-level design) một cách ngầm định, thông qua việc thu thập dữ liệu từ các cấp độ khác nhau:

  • Cấp độ vĩ mô: Chính sách của Nhà nước, quản lý nhà nước ở cấp thành phố và cấp huyện.
  • Cấp độ trung gian: Hoạt động của Liên minh HTX Thành phố Hà Nội, UBND các huyện, các xã nghiên cứu.
  • Cấp độ vi mô: Các Tổ hợp tác, HTX, Liên hiệp HTX và Quỹ TDND, cũng như các hộ thành viên. Các cấp độ này được định nghĩa rõ ràng thông qua các đối tượng khảo sát và địa bàn nghiên cứu, từ đó cho phép phân tích ảnh hưởng qua lại giữa các cấp độ.

Kích thước mẫu và tiêu chí lựa chọn:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ 17 huyện và 1 thị xã trên địa bàn Thành phố Hà Nội, giai đoạn 2011-2022, từ các sách, báo, tạp chí chuyên ngành, báo cáo tổng kết của Bộ, ngành, Thành ủy, UBND thành phố và các huyện, niên giám thống kê hàng năm (tr. xi, 5).
  • Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát tại 9 huyện trên địa bàn Thành phố Hà Nội, giai đoạn 2017-2022 (tr. xi, 5). Đối tượng khảo sát bao gồm:
    • Phỏng vấn sâu: Lãnh đạo và chuyên viên Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Nông nghiệp & PTNT, Văn phòng điều phối NTM, Liên minh HTX Hà Nội, Chi cục phát triển nông thôn, Lãnh đạo và cán bộ UBND các huyện, các phòng ban chuyên môn liên quan.
    • Điều tra: 90 quản lý HTX nông nghiệp và 25 quản lý phòng kinh tế các huyện (tr. xi).
    • Thảo luận nhóm/Hội thảo: Lấy ý kiến của cán bộ sở, ban, ngành thành phố và các huyện đại diện (tr. xi). Tiêu chí lựa chọn mẫu các huyện khảo sát sơ cấp có thể dựa trên mức độ hoàn thành NTM hoặc mật độ KTTT, tuy nhiên chi tiết cụ thể không được nêu rõ trong phần tóm tắt.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu kết hợp giữa lấy mẫu toàn bộ (census) cho dữ liệu thứ cấp (17 huyện và 1 thị xã) và lấy mẫu mục đích (purposive sampling) cho dữ liệu sơ cấp (9 huyện được chọn dựa trên các tiêu chí nhất định, cùng với phỏng vấn sâu các chuyên gia và lãnh đạo). Tiêu chí bao gồm và loại trừ không được nêu rõ trong tóm tắt, nhưng có thể suy luận là các HTX nông nghiệp đang hoạt động trong các xã đã hoặc đang xây dựng NTM.

Quy trình thu thập dữ liệu được mô tả chi tiết:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các nguồn chính thống như Bộ, ngành, Thành ủy, UBND thành phố, các huyện và niên giám thống kê (tr. xi).
  • Dữ liệu sơ cấp:
    • Phỏng vấn sâu: Sử dụng bán cấu trúc hoặc cấu trúc mở để thu thập thông tin định tính từ các chuyên gia và lãnh đạo.
    • Điều tra bằng bảng hỏi: Các bảng hỏi được thiết kế để thu thập thông tin về hoạt động, hiệu quả và các yếu tố ảnh hưởng từ 90 quản lý HTX và 25 cán bộ phòng kinh tế (tr. xi). Các công cụ này cho phép thu thập cả dữ liệu định tính và định lượng.
    • Thảo luận nhóm và hội thảo: Phương pháp này giúp thu thập ý kiến đa chiều, phát hiện các mâu thuẫn hoặc đồng thuận, và kiểm tra tính hợp lý của các phát hiện ban đầu.

Mặc dù không nêu rõ về các loại hình kiểm định độ tin cậy và giá trị cụ thể (ví dụ: α values của Cronbach's Alpha), nhưng việc sử dụng nhiều nguồn dữ liệu (thứ cấp, phỏng vấn sâu, điều tra, thảo luận nhóm) và nhiều phương pháp thu thập dữ liệu (triangulation of data sources and methods) là một dấu hiệu của sự nghiêm ngặt trong nghiên cứu. Tam giác hóa (triangulation) giúp tăng cường tính giá trị (validity) và độ tin cậy (reliability) của kết quả bằng cách kiểm tra các phát hiện từ các nguồn và phương pháp khác nhau. Triangulation được áp dụng thông qua:

  • Triangulation dữ liệu: Thu thập từ báo cáo, thống kê, phỏng vấn lãnh đạo, cán bộ, quản lý HTX.
  • Triangulation phương pháp: Kết hợp phỏng vấn sâu, điều tra bảng hỏi, thảo luận nhóm.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu (sample characteristics) bao gồm các dữ liệu về số lượng HTX và Quỹ TDND (trên 2.200 HTX và Quỹ TDND với 602.000 thành viên tính đến cuối năm 2021) và THT trên địa bàn Hà Nội. Luận án cũng phân tích các đặc điểm của địa bàn nghiên cứu như điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, thuận lợi và khó khăn (tr. iii). Các bảng như "Bảng phân bố mẫu điều tra", "Số lượng hợp tác xã và Quỹ tín dụng nhân dân từ 2010-2021", "Số lượng tổ hợp tác giai đoạn 2010-2021" cung cấp dữ liệu thống kê cụ thể.

Các kỹ thuật phân tích tiên tiến được sử dụng chủ yếu là "thống kê mô tả (descriptive statistic method) và thống kê so sánh (comparative statistic method)" (tr. xi, 5). Các phương pháp này được dùng để phân tích thực trạng phát triển KTTT và đánh giá các yếu tố ảnh hưởng. Mặc dù luận án không đề cập đến các phần mềm chuyên biệt như SPSS, Stata, R, hay các kỹ thuật phức tạp như SEM (Structural Equation Modeling), multilevel modeling, hay QCA (Qualitative Comparative Analysis), việc sử dụng thống kê mô tả và so sánh kết hợp với phân tích định tính từ phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm vẫn đảm bảo tính khoa học và thực tiễn của các phát hiện. Các số liệu như số lượng HTX tăng 143% so với 2008 (tr. 1), tỷ lệ vốn SXKD của KTTT chỉ chiếm 0,71% tổng vốn của các lĩnh vực kinh tế (tr. 3), hoặc kết quả hoạt động kinh doanh và thu nhập bình quân của người dân tại các xã NTM được trình bày dưới dạng bảng và biểu đồ (Bảng 18, 19) minh chứng cho việc phân tích định lượng chi tiết.

Các kiểm định độ vững chắc (robustness checks) hoặc thông số về effect sizes và confidence intervals không được trình bày chi tiết trong tóm tắt, điều này có thể là một hạn chế về mức độ phức tạp của phân tích thống kê định lượng thuần túy. Tuy nhiên, việc tổng hợp thông tin và xử lý dữ liệu qua nhiều nguồn và phương pháp (phỏng vấn, điều tra, thảo luận nhóm) là một hình thức kiểm tra tính nhất quán và độ tin cậy của phát hiện.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra 4-5 phát hiện đột phá, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển Kinh tế tập thể (KTTT) trong xây dựng Nông thôn mới (NTM) tại Thành phố Hà Nội:

  1. Phát triển KTTT còn nhỏ lẻ, quản lý yếu kém: Mặc dù số lượng các hình thức tổ chức KTTT đã tăng đáng kể (ví dụ, số lượng HTX tăng 143% so với năm 2008, đạt trên 2.200 HTX và quỹ tín dụng nhân dân vào cuối năm 2021 với 602.000 thành viên), nhưng chúng vẫn "quy mô còn nhỏ, yếu về quản lý, chưa đáp ứng được nhu cầu của người dân trên địa bàn" và "chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển của xây dựng nông thôn mới ở Hà Nội" (tr. xii, 5). Đây là một phát hiện quan trọng chỉ ra sự mất cân đối giữa số lượng và chất lượng.
  2. Mối liên kết chuỗi giá trị yếu: Phát hiện cho thấy "mối liên kết và sự hợp tác giữa các tổ chức KTTT với nhau còn hạn chế, cho nên năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế còn rất yếu" (tr. 2). Điều này dẫn đến sản phẩm không đồng đều, khó gia nhập thị trường, đặc biệt là thị trường quốc tế và thị trường khó tính. Nhiều HTX chưa biết tận dụng tính ưu việt của chương trình NTM để củng cố và phát triển đơn vị.
  3. Hạn chế về nguồn nhân lực và ứng dụng công nghệ: Chất lượng nguồn nhân lực của KTTT còn thấp, thiếu trình độ quản lý và chuyên môn, không theo kịp cuộc cách mạng khoa học công nghệ (CMCN 4.0). Tỷ lệ cán bộ có trình độ cao làm việc trong KTTT còn ít (tr. 2). Mặc dù có những điển hình như HTX sản xuất và dịch vụ nông nghiệp Thanh Hà ứng dụng công nghệ (Hộp 4, tr. x), tổng thể cho thấy "số hợp tác xã ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất nông nghiệp" và "số lượng hợp tác xã có sản phẩm OCOP có ứng dụng mã QR" còn hạn chế (Danh mục bảng, tr. viii).
  4. Vấn đề về vốn và đất đai manh mún: Luận án chỉ ra rằng "đa số HTX nông nghiệp số lượng thành viên thì lớn nhưng diện tích sản xuất của từng thành viên lại rất nhỏ, manh mún" (tr. 3), gây khó khăn trong việc xây dựng vùng nguyên liệu lớn và ứng dụng công nghệ đồng bộ. Về vốn, "vốn SXKD của khu vực KTTT chiếm tỷ lệ rất khiêm tốn, chỉ có 0,71% trong tổng vốn của tất cả các lĩnh vực kinh tế" (tr. 3), và hầu như không có tích lũy lợi nhuận.
  5. Quản lý nhà nước chưa hiệu quả: Chức năng quản lý nhà nước đối với KTTT còn nhiều hạn chế, hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan chưa cao, việc theo dõi, giám sát, hỗ trợ KTTT chưa thường xuyên. Sự lãnh đạo, chỉ đạo của một số cấp ủy đảng và chính quyền địa phương còn hình thức, chậm trễ (tr. 3-4).

So sánh với các nghiên cứu trước, các phát hiện này cụ thể hóa hơn những hạn chế đã được Lê Bá Tâm & Trương Thị Minh (2020) hay Lại Trang Huyền & cs. chỉ ra như trình độ cán bộ quản lý thấp, ngân sách hỗ trợ hạn hẹp. Luận án còn bổ sung những vấn đề về manh mún đất đai và vốn, đồng thời đặt chúng trong mối liên hệ với tiến trình xây dựng NTM. Các kết quả này đều được hỗ trợ bởi dữ liệu sơ cấp từ điều tra 90 quản lý HTX, 25 cán bộ phòng kinh tế và phỏng vấn sâu các đối tượng liên quan, cùng với dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo thống kê của Thành phố Hà Nội.

Implications đa chiều

Những phát hiện của luận án mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng, từ lý thuyết đến thực tiễn:

  • Tiến bộ lý thuyết: Luận án đóng góp vào lý thuyết về Kinh tế phát triển và Phát triển nông thôn bằng cách cung cấp một khung lý luận chi tiết về phát triển KTTT trong xây dựng NTM, mở rộng các khái niệm và vai trò của KTTT. Nghiên cứu này làm sâu sắc thêm hiểu biết về mối quan hệ biện chứng giữa KTTT và NTM, cung cấp một lăng kính mới để nghiên cứu về KTTT không chỉ như một thành phần kinh tế mà còn là một động lực xã hội trong quá trình phát triển bền vững ở nông thôn. Nó giúp mở rộng các lý thuyết về vai trò của HTX trong việc cải thiện sinh kế và khả năng thích ứng của nông dân, như được Nguyễn Tuấn Anh và Thái Việt Anh (2021) đề xuất.

  • Đổi mới phương pháp luận: Cách tiếp cận đa chiều (thể chế, hệ thống, khu vực kinh tế, loại hình KTTT) cùng với sự kết hợp định tính và định lượng trong thu thập và phân tích dữ liệu là một đổi mới có thể áp dụng cho các nghiên cứu tương tự trong lĩnh vực kinh tế nông nghiệp và phát triển nông thôn ở các địa phương khác. Mặc dù các công cụ phân tích thống kê là truyền thống (mô tả, so sánh), sự phong phú của các nguồn dữ liệu và phương pháp thu thập làm tăng tính tin cậy.

  • Ứng dụng thực tiễn: Luận án đề xuất một hệ thống giải pháp cụ thể cho Thành phố Hà Nội, bao gồm:

    • Thúc đẩy thành lập mới và phát triển KTTT.
    • Thúc đẩy dồn điền đổi thửa gắn với KTTT.
    • Tăng cường chuyển giao khoa học - công nghệ và chuyển đổi số cho KTTT.
    • Thúc đẩy hợp tác và liên kết chuỗi giá trị.
    • Nâng cao chất lượng nhân lực cho KTTT.
    • Nâng cao nhận thức về phát triển KTTT trong NTM (tr. xii). Những khuyến nghị này mang tính hành động cao, có thể được áp dụng trực tiếp bởi các cơ quan quản lý nhà nước, Liên minh HTX và chính các tổ chức KTTT để nâng cao hiệu quả hoạt động và đóng góp vào mục tiêu NTM.

  • Khuyến nghị chính sách: Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc tiếp tục hoàn thiện các quy định luật pháp, đẩy mạnh công tác quản lý nhà nước ở cấp thành phố và cấp huyện (tr. 150). Các chính sách hỗ trợ cần đặc thù hơn cho KTTT nông nghiệp, như Phan Xuân Thắng (2015) đã đề xuất, để giải quyết các vấn đề về vốn, đất đai manh mún, và năng lực quản lý. Điều này đòi hỏi sự đồng bộ trong chính sách về đất đai, tín dụng và chuyển giao công nghệ, như Nguyễn Phượng Lê & Nguyễn Thanh Phong (2022) đã khẳng định.

  • Điều kiện khái quát hóa: Các phát hiện và giải pháp của luận án có khả năng khái quát hóa cho các tỉnh/thành phố khác ở Việt Nam có điều kiện kinh tế - xã hội và nông nghiệp tương tự Hà Nội, đặc biệt là các vùng đang trong quá trình xây dựng NTM và tái cơ cấu nông nghiệp. Tuy nhiên, cần có sự điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với đặc thù riêng của từng địa phương.

Limitations và Future Research

Luận án đã thẳng thắn thừa nhận một số hạn chế cụ thể, điều này củng cố tính khách quan và khoa học của nghiên cứu.

  1. Phạm vi thời gian của dữ liệu sơ cấp: Dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn 2017-2022 (tr. 5). Mặc dù đủ dài để nắm bắt xu hướng, nhưng sự biến động nhanh chóng của kinh tế nông nghiệp và các chính sách hỗ trợ có thể đòi hỏi cập nhật liên tục để có cái nhìn toàn diện hơn về các yếu tố ảnh hưởng, đặc biệt là tác động của đại dịch COVID-19 và các cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.
  2. Độ sâu của phân tích định lượng: Luận án chủ yếu sử dụng phương pháp thống kê mô tả và thống kê so sánh (tr. xi, 5). Mặc dù các phương pháp này phù hợp để đánh giá thực trạng và mối quan hệ cơ bản, nhưng việc thiếu vắng các kỹ thuật phân tích định lượng cao cấp hơn như mô hình hồi quy đa biến (multiple regression models), mô hình phương trình cấu trúc (SEM), hoặc phân tích đa cấp (multilevel analysis) có thể hạn chế khả năng khám phá sâu hơn các mối quan hệ nhân quả phức tạp giữa các yếu tố ảnh hưởng và hiệu quả của KTTT.
  3. Tập trung vào Hà Nội: Mặc dù Thành phố Hà Nội là một địa bàn nghiên cứu quan trọng với sự đa dạng của KTTT, nhưng các điều kiện biên về bối cảnh và mẫu nghiên cứu có thể hạn chế khả năng khái quát hóa trực tiếp các kết quả cho tất cả các vùng miền khác của Việt Nam mà không có sự kiểm chứng thêm.
  4. Các yếu tố ảnh hưởng chưa được định lượng hóa sâu sắc: Mặc dù luận án đã xác định các yếu tố ảnh hưởng như chính sách, đầu tư công, năng lực của KTTT và yếu tố thị trường (tr. xii), nhưng mức độ tác động cụ thể và định lượng của từng yếu tố có thể cần được phân tích chi tiết hơn bằng các mô hình kinh tế lượng.

Về agenda nghiên cứu trong tương lai, luận án đề xuất các hướng nghiên cứu cụ thể sau:

  1. Nghiên cứu về chuyển đổi số và KTTT: Tập trung sâu hơn vào tác động và giải pháp thúc đẩy chuyển đổi số (digital transformation) và ứng dụng Công nghệ cao (CNC) trong các tổ chức KTTT, đặc biệt là các giải pháp cụ thể để nâng cao năng lực nhân lực và tài chính cho việc áp dụng các công nghệ như IoT, AI, big data trong SXKD nông nghiệp.
  2. Phân tích định lượng sâu hơn: Thực hiện các nghiên cứu sử dụng các mô hình kinh tế lượng tiên tiến (như SEM, Multilevel Modeling, Diff-in-Diff) để định lượng chính xác hơn mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố đến hiệu quả hoạt động của KTTT và đóng góp của nó vào NTM.
  3. Nghiên cứu so sánh vùng/quốc tế: Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các địa phương khác trong nước hoặc so sánh với kinh nghiệm quốc tế (ví dụ: mô hình HTX ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức đã được đề cập trong tổng quan) để rút ra các bài học chính sách có tính khái quát cao hơn.
  4. Phân tích chuỗi giá trị và liên kết: Nghiên cứu sâu hơn về các mô hình liên kết chuỗi giá trị (value chain) hiệu quả giữa KTTT, hộ nông dân và doanh nghiệp, đặc biệt là các cơ chế chia sẻ lợi ích và rủi ro nhằm tạo sự bền vững.
  5. Tác động xã hội và môi trường: Đi sâu vào đánh giá tác động của KTTT đến các tiêu chí xã hội và môi trường của NTM, bao gồm bảo vệ môi trường sinh thái, an sinh xã hội, và phát triển cộng đồng bền vững.

Việc cải thiện phương pháp luận có thể bao gồm việc tích hợp các công cụ định lượng nâng cao và việc xây dựng các bộ dữ liệu bảng (panel data) để theo dõi sự phát triển của KTTT theo thời gian. Các mở rộng lý thuyết có thể bao gồm việc phát triển các lý thuyết về đổi mới trong HTX hoặc vai trò của vốn xã hội trong phát triển KTTT.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án "Phát triển kinh tế tập thể trong xây dựng nông thôn mới tại thành phố Hà Nội" có tiềm năng tạo ra tác động và ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều khía cạnh:

  • Tác động học thuật: Nghiên cứu này có khả năng trở thành một tài liệu tham khảo quan trọng trong lĩnh vực Kinh tế phát triển và Nông nghiệp - Nông thôn tại Việt Nam. Bằng cách luận giải mối quan hệ biện chứng giữa KTTT và NTM, luận án mở ra các hướng nghiên cứu mới và cung cấp một khung lý thuyết vững chắc cho các công trình sau này. Ước tính, luận án có thể nhận được một số lượng trích dẫn đáng kể trong các nghiên cứu về kinh tế hợp tác, phát triển nông thôn, và chính sách nông nghiệp tại Việt Nam và khu vực, đặc biệt từ các nhà nghiên cứu quan tâm đến mô hình phát triển bền vững. Các đóng góp về lý luận và phương pháp luận có thể được sử dụng trong giảng dạy và đào tạo bậc sau đại học.

  • Chuyển đổi ngành/lĩnh vực: Luận án cung cấp các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả hoạt động của KTTT, đặc biệt là các HTX nông nghiệp. Điều này có thể dẫn đến sự chuyển đổi trong các ngành nông nghiệp và dịch vụ nông thôn. Chẳng hạn, việc thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị và ứng dụng công nghệ có thể giúp các HTX tăng cường năng lực cạnh tranh, cải thiện chất lượng sản phẩm và tiếp cận thị trường lớn hơn. Các giải pháp về dồn điền đổi thửa và quy hoạch có thể giúp hình thành "cánh đồng lớn", từ đó tạo tiền đề cho sản xuất hàng hóa quy mô lớn và ứng dụng công nghệ tiên tiến, góp phần tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng hiện đại. Điều này có thể ảnh hưởng tích cực đến các ngành chế biến nông sản, thương mại nông sản và cung ứng vật tư nông nghiệp.

  • Ảnh hưởng chính sách: Các khuyến nghị chính sách cụ thể, từ việc hoàn thiện khung pháp lý đến các giải pháp hỗ trợ về vốn, đất đai, công nghệ và nhân lực, có thể trực tiếp ảnh hưởng đến việc xây dựng và điều chỉnh chính sách của Thành phố Hà Nội và các cấp chính quyền khác. Đặc biệt, việc nhấn mạnh vai trò của quản lý nhà nước và nâng cao nhận thức có thể dẫn đến các chương trình hành động cụ thể. Chính phủ Việt Nam, với những nghị quyết như Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022) về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả KTTT, có thể sử dụng các phát hiện của luận án để định hình các chính sách quốc gia. Các chính sách có thể bao gồm ưu đãi thuế, tín dụng, quỹ hỗ trợ phát triển HTX, ưu tiên trong thuê đất, đào tạo nguồn nhân lực, xúc tiến thương mại và chuyển giao công nghệ.

  • Lợi ích xã hội: Thông qua việc thúc đẩy phát triển KTTT, luận án gián tiếp đóng góp vào các lợi ích xã hội như nâng cao thu nhập bình quân đầu người của nông dân, tạo việc làm, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của các hộ thành viên. Các HTX hoạt động hiệu quả còn góp phần bảo đảm an sinh xã hội, giảm nghèo bền vững và bảo vệ môi trường sinh thái ở nông thôn. Ví dụ, việc xây dựng các mô hình HTX sản xuất thực phẩm sạch thân thiện với tự nhiên (tr. 22) không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn cải thiện sức khỏe cộng đồng và bảo vệ môi trường. Các lợi ích này, mặc dù khó định lượng trực tiếp bằng tiền, có thể được đo lường qua các chỉ số như tỷ lệ hộ nghèo, thu nhập bình quân, mức độ hài lòng của thành viên HTX, hoặc số lượng sản phẩm nông nghiệp an toàn được sản xuất và tiêu thụ.

  • Tính liên quan quốc tế: Mặc dù tập trung vào Hà Nội, các vấn đề mà luận án giải quyết – như phát triển kinh tế hợp tác, vai trò của chính phủ trong hỗ trợ, liên kết chuỗi giá trị, ứng dụng công nghệ trong nông nghiệp – có tính liên quan toàn cầu. Nhiều quốc gia đang phát triển khác, đặc biệt là những nước có nền nông nghiệp tương tự Việt Nam, có thể học hỏi từ những bài học kinh nghiệm và giải pháp được đề xuất. Ví dụ, kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức về phát triển HTX đã được tổng quan, và luận án cung cấp một trường hợp nghiên cứu để các quốc gia này hoặc các tổ chức quốc tế như ILO, ICA có thể tham khảo trong việc hỗ trợ phát triển KTTT ở các nước đang phát triển. Điều này thể hiện sự tương tác hai chiều giữa kinh nghiệm quốc tế và bối cảnh địa phương.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án "Phát triển kinh tế tập thể trong xây dựng nông thôn mới tại thành phố Hà Nội" mang lại giá trị thiết thực cho nhiều đối tượng khác nhau:

  • Các nghiên cứu sinh tiến sĩ (Doctoral researchers): Luận án cung cấp một mô hình nghiên cứu toàn diện, chỉ rõ "research gap" về mối quan hệ biện chứng giữa KTTT và NTM, từ đó gợi mở các hướng nghiên cứu mới. Phương pháp luận đa chiều (kết hợp định tính và định lượng, tiếp cận thể chế, hệ thống, khu vực kinh tế, loại hình KTTT) cùng với khung phân tích cụ thể có thể được dùng làm tài liệu tham khảo quý giá cho các nghiên cứu sinh trong việc xây dựng đề cương, thu thập và phân tích dữ liệu trong lĩnh vực kinh tế phát triển nông thôn. Các đề xuất nghiên cứu trong tương lai về chuyển đổi số, phân tích định lượng sâu hơn, và so sánh vùng/quốc tế mở ra những hướng đi cụ thể cho các luận án tiếp theo.

  • Các học giả cấp cao (Senior academics): Luận án đóng góp đáng kể vào việc làm sáng tỏ cơ sở lý luận về phát triển KTTT trong xây dựng NTM, hệ thống hóa các nội dung lý luận cụ thể (phát triển thành phần KTTT, quy hoạch dồn điền đổi thửa, hạ tầng thương mại, chuyển giao công nghệ, liên kết sản xuất, hiệu quả kinh doanh). Những đóng góp này có thể được tích hợp vào các khóa học chuyên sâu, các bài giảng về kinh tế hợp tác, chính sách nông nghiệp và phát triển nông thôn. Luận án cũng cung cấp một trường hợp nghiên cứu phong phú để thảo luận về tính hiệu quả của các chính sách hỗ trợ KTTT trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam, so với kinh nghiệm của các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức đã được đề cập.

  • Bộ phận Nghiên cứu & Phát triển (R&D) trong ngành (Industry R&D): Các phát hiện về thực trạng, hạn chế của KTTT (như quy mô nhỏ, quản lý yếu kém, liên kết lỏng lẻo) và các yếu tố ảnh hưởng (chính sách, đầu tư, năng lực, thị trường) cung cấp dữ liệu thực nghiệm quan trọng. Các khuyến nghị về thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị, ứng dụng công nghệ (chuyển đổi số, công nghệ cao) và nâng cao chất lượng nhân lực là những gợi ý cụ thể để các doanh nghiệp, đặc biệt là những doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp và dịch vụ nông thôn, có thể hợp tác với các HTX để phát triển sản phẩm, tối ưu hóa quy trình sản xuất và mở rộng thị trường. Ví dụ, thông tin về "số hợp tác xã ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất nông nghiệp" hoặc "số lượng hợp tác xã có sản phẩm OCOP có ứng dụng mã QR" (Danh mục bảng, tr. viii) là những chỉ dấu cụ thể cho các cơ hội hợp tác và phát triển.

  • Các nhà hoạch định chính sách (Policy makers): Đây là một trong những đối tượng hưởng lợi chính. Luận án cung cấp hệ thống giải pháp phát triển KTTT trong xây dựng NTM trên địa bàn Thành phố Hà Nội (tr. xii), bao gồm các giải pháp thúc đẩy thành lập mới KTTT, dồn điền đổi thửa, tăng cường chuyển giao KHCN và chuyển đổi số, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị, nâng cao chất lượng nhân lực và nhận thức. Các khuyến nghị này có tính ứng dụng cao, giúp các nhà hoạch định chính sách ở cấp thành phố, huyện và cả quốc gia xây dựng và điều chỉnh các chính sách, chương trình mục tiêu quốc gia nhằm phát triển KTTT và NTM hiệu quả hơn. Ví dụ, việc tiếp tục hoàn thiện các quy định luật pháp và đẩy mạnh công tác quản lý nhà nước (tr. 150) là những hành động cụ thể mà các cơ quan chức năng có thể thực hiện. Các bài học kinh nghiệm từ quốc tế (Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức) và trong nước (Quảng Ninh, Ninh Bình, Nam Định) cũng được luận án tổng hợp để cung cấp những insight hữu ích cho việc xây dựng chính sách (tr. xii).

  • Cộng đồng xã hội và các bên liên quan: Luận án gián tiếp mang lại lợi ích cho cộng đồng nông thôn thông qua việc cải thiện sinh kế và chất lượng cuộc sống cho thành viên KTTT và người dân. Các giải pháp như nâng cao nhận thức về KTTT và chuyển đổi số cũng góp phần phát triển bền vững khu vực nông thôn, bảo vệ môi trường và xây dựng một xã hội văn minh.

Việc định lượng hóa lợi ích cho từng đối tượng là một thách thức, nhưng luận án đã cung cấp một khung phân tích rõ ràng và các khuyến nghị cụ thể để các lợi ích này có thể được hiện thực hóa. Ví dụ, việc nâng cao thu nhập bình quân của người dân tại các xã đã hoàn thành tiêu chí NTM (Bảng 19, tr. viii) là một chỉ số cụ thể về lợi ích đạt được.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? (name theory extended) Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc xây dựng và luận giải một cách cụ thể mối quan hệ biện chứng hai chiều giữa phát triển Kinh tế tập thể (KTTT) và xây dựng Nông thôn mới (NTM). Thay vì chỉ xem KTTT là một thành phần kinh tế độc lập hay NTM là một chương trình phát triển đơn thuần, luận án đã mở rộng lý thuyết về vai trò của tổ chức kinh tế hợp tác trong phát triển cộng đồng và bền vững, khẳng định KTTT là "yếu tố cơ bản cho đổi mới tư duy, nâng cao năng lực sản xuất của người nông dân, giúp cho người nông dân nâng cao thu nhập, phát triển kinh tế nông thôn và đẩy nhanh tiến trình xây dựng NTM" (tr. 4). Luận án còn mở rộng lý thuyết bằng cách phát triển sáu nội dung lý luận cụ thể cho phát triển KTTT trong NTM, bao gồm phát triển thành phần KTTT, quy hoạch dồn điền đổi thửa, xây dựng hạ tầng thương mại nông thôn, chuyển giao công nghệ, liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, cùng kết quả và hiệu quả kinh doanh của KTTT (tr. xi-xii). Điều này làm phong phú thêm lý thuyết về phát triển KTTT vốn được các tác giả như Milhaud (1953), Desceudres (1954), và Bayer (1952) đặt nền móng, bằng cách định vị KTTT trong một bối cảnh phát triển toàn diện và bền vững như NTM ở Việt Nam.

  2. Đổi mới phương pháp luận của nghiên cứu này là gì? (compare với 2+ prior studies) Đổi mới phương pháp luận của luận án nằm ở việc áp dụng kết hợp các phương pháp tiếp cận đa chiều (hệ thống, thể chế, khu vực kinh tế, loại hình tổ chức sản xuất) với thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed methods). Luận án đã sử dụng "phương pháp thu thập thông tin và số liệu định tính kết hợp với định lượng" (tr. 5). Cụ thể, nghiên cứu kết hợp khảo sát thứ cấp trên diện rộng (17 huyện và 1 thị xã, 2011-2022) và khảo sát sơ cấp sâu hơn (9 huyện, 2017-2022) bao gồm phỏng vấn sâu các bên liên quan (lãnh đạo, chuyên viên) và điều tra bảng hỏi (90 quản lý HTX, 25 quản lý phòng kinh tế), cùng với thảo luận nhóm (tr. xi). So sánh với các nghiên cứu trước:

    • Phan Văn Hiếu (2017) nghiên cứu vai trò của KTTT trong NTM theo tiếp cận thể chế nhưng chưa chỉ ra mối quan hệ tác động qua lại cụ thể (tr. 13). Luận án của Nguyễn Tiến Phong vượt trội hơn bằng cách không chỉ tiếp cận thể chế mà còn bổ sung tiếp cận hệ thống và loại hình KTTT, đồng thời làm rõ hơn mối quan hệ hai chiều.
    • Lê Thị Minh Châu (2020) nghiên cứu mối quan hệ hai chiều giữa HTX và NTM tại Sơn La, nhưng chỉ tập trung khái quát mối quan hệ này (tr. 13). Luận án của Nguyễn Tiến Phong có sự đổi mới bằng cách phân tích sâu sắc hơn đối với từng tiêu chí của NTM như hình thức tổ chức, dồn điền đổi thửa, phát triển hạ tầng nông thôn, ứng dụng công nghệ và liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, cung cấp một cái nhìn chi tiết và cụ thể hơn. Sự kết hợp này cho phép luận án thu thập và phân tích dữ liệu phong phú, đa dạng, tăng cường tính giá trị và độ tin cậy của các phát hiện, điều mà các nghiên cứu đơn thuần định tính hoặc định lượng trước đây chưa đạt được ở mức độ này.

  3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất của nghiên cứu là gì? (với data support) Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là sự đối lập giữa số lượng KTTT tăng trưởng mạnh mẽ với tình trạng quy mô nhỏ, quản lý yếu kém và đóng góp tài chính khiêm tốn của chúng. Cụ thể, luận án chỉ ra rằng tính đến cuối năm 2021, Thành phố Hà Nội có trên 2.200 HTX và Quỹ TDND, với số lượng HTX tăng 143% so với cùng thời điểm năm 2008 (tr. 1). Tuy nhiên, bất chấp sự tăng trưởng về số lượng này, "các HTX nông nghiệp quy mô còn nhỏ, yếu về quản lý, chưa đáp ứng được nhu cầu của người dân trên địa bàn" (tr. xii). Đáng chú ý hơn, "vốn SXKD của khu vực KTTT chiếm tỷ lệ rất khiêm tốn, chỉ có 0,71% trong tổng vốn của tất cả các lĩnh vực kinh tế" (tr. 3). Hầu hết các HTX có vốn SXKD chỉ đạt hai hoặc ba con số, và "lợi nhuận trước thuế chỉ chiếm có 0,3%" (tr. 3). Sự tăng trưởng về số lượng không đi đôi với sự phát triển về chất lượng, quy mô và sức ảnh hưởng tài chính, điều này đi ngược lại kỳ vọng về vai trò nền tảng của KTTT trong nền kinh tế quốc dân và trong xây dựng NTM.

  4. Giao thức tái tạo (Replication protocol) có được cung cấp không? Mặc dù luận án không cung cấp một "giao thức tái tạo" (replication protocol) chính thức theo nghĩa một tài liệu riêng biệt mô tả chi tiết từng bước để lặp lại nghiên cứu, nhưng nó đã trình bày khá rõ ràng về phương pháp nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, cùng các phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu (tr. xi, 5). Cụ thể:

    • Đối tượng nghiên cứu: KTTT (THT, HTX, liên hiệp HTX, quỹ TDND) gắn với Chương trình xây dựng NTM.
    • Phạm vi không gian: Thành phố Hà Nội (17 huyện, 1 thị xã cho dữ liệu thứ cấp; 9 huyện cho dữ liệu sơ cấp).
    • Phạm vi thời gian: Thứ cấp 2011-2022; sơ cấp 2017-2022.
    • Phương pháp tiếp cận: Hệ thống, thể chế, khu vực KTTT, loại hình KTTT, vùng sản xuất.
    • Phương pháp thu thập dữ liệu: Thông tin thứ cấp (sách, báo, tạp chí, báo cáo tổng kết, niên giám thống kê), thông tin sơ cấp (phỏng vấn sâu lãnh đạo/chuyên viên, điều tra 90 quản lý HTX, 25 cán bộ phòng kinh tế, thảo luận nhóm).
    • Phương pháp phân tích dữ liệu: Thống kê mô tả, thống kê so sánh. Những thông tin chi tiết này cho phép các nhà nghiên cứu khác có đủ cơ sở để thiết kế một nghiên cứu tương tự, mặc dù các công cụ khảo sát cụ thể (ví dụ: bảng hỏi chi tiết, hướng dẫn phỏng vấn) không được công bố trong tóm tắt luận án.

  5. Chương trình nghiên cứu 10 năm có được phác thảo không? Luận án không phác thảo một "chương trình nghiên cứu 10 năm" một cách rõ ràng dưới dạng một kế hoạch chi tiết. Tuy nhiên, nó đã đề xuất các giải pháp phát triển KTTT trong xây dựng NTM trên địa bàn Thành phố Hà Nội "trong thời gian tới" (đến năm 2030) (tr. xii, 5). Điều này ngụ ý một tầm nhìn dài hạn cho sự phát triển của KTTT. Hơn nữa, phần "Limitations và Future Research" đã đưa ra 4-5 hướng nghiên cứu cụ thể trong tương lai, bao gồm:

    • Nghiên cứu về chuyển đổi số và KTTT.
    • Phân tích định lượng sâu hơn bằng các mô hình kinh tế lượng tiên tiến.
    • Nghiên cứu so sánh vùng/quốc tế để rút ra bài học chính sách.
    • Nghiên cứu sâu hơn về các mô hình liên kết chuỗi giá trị.
    • Đánh giá tác động xã hội và môi trường của KTTT. Những hướng này, mặc dù không được đóng gói thành một "chương trình 10 năm", nhưng cấu thành một lộ trình nghiên cứu rõ ràng và cụ thể cho các học giả và nhà hoạch định chính sách trong thập kỷ tới, nhằm tiếp tục làm sâu sắc và mở rộng hiểu biết về KTTT trong bối cảnh NTM.

Kết luận

Luận án của Nguyễn Tiến Phong đã cung cấp một phân tích toàn diện và sâu sắc về Phát triển Kinh tế tập thể (KTTT) trong xây dựng Nông thôn mới (NTM) tại Thành phố Hà Nội, tạo ra nhiều đóng góp đáng kể:

  1. Hệ thống hóa lý luận KTTT trong NTM: Nghiên cứu đã thành công trong việc hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về phát triển KTTT, đặc biệt là việc xây dựng các nội dung lý luận cụ thể về phát triển các thành phần KTTT, quy hoạch dồn điền đổi thửa, xây dựng cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn, chuyển giao công nghệ, liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, cùng kết quả và hiệu quả kinh doanh của KTTT (tr. xi-xii).
  2. Luận giải mối quan hệ biện chứng: Luận án đã luận giải rõ ràng mối quan hệ biện chứng hai chiều giữa phát triển KTTT và xây dựng NTM, chỉ ra KTTT tham gia vào việc thực hiện các tiêu chí NTM và vai trò của NTM đối với sự phát triển của KTTT (tr. 5). Điều này đặt KTTT vào vị trí cốt lõi của chiến lược phát triển nông thôn bền vững.
  3. Đánh giá thực trạng và yếu tố ảnh hưởng: Nghiên cứu đã đánh giá một cách chi tiết thực trạng phát triển KTTT tại Hà Nội, chỉ ra những hạn chế về quy mô nhỏ, quản lý yếu kém, nguồn vốn hạn hẹp (chiếm 0,71% tổng vốn kinh tế toàn thành phố), liên kết lỏng lẻo và chất lượng nhân lực thấp, đồng thời phân tích các yếu tố ảnh hưởng như chính sách nhà nước, đầu tư công, năng lực KTTT và yếu tố thị trường (tr. xii, 3).
  4. Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện: Dựa trên phân tích thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng, luận án đã đề xuất một hệ thống giải pháp cụ thể và thực tiễn để thúc đẩy phát triển KTTT trong NTM tại Hà Nội đến năm 2030, bao gồm thúc đẩy thành lập mới, dồn điền đổi thửa, chuyển giao công nghệ và chuyển đổi số, liên kết chuỗi giá trị, nâng cao chất lượng nhân lực và nhận thức (tr. xii).
  5. Đổi mới phương pháp luận và tiềm năng ứng dụng: Việc áp dụng linh hoạt các phương pháp tiếp cận (thể chế, hệ thống, khu vực kinh tế, loại hình KTTT) cùng với thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (kết hợp định tính và định lượng) là một đổi mới phương pháp luận có thể áp dụng cho các nghiên cứu khác trong lĩnh vực tương tự (tr. 5).

Những đóng góp này thể hiện một sự tiến bộ trong mô hình (paradigm advancement) về cách tiếp cận phát triển nông thôn, chuyển dịch từ việc xem KTTT là một thành phần riêng lẻ sang một động lực nội sinh không thể thiếu của quá trình NTM bền vững, với bằng chứng từ khả năng KTTT tham gia vào các tiêu chí NTM và nâng cao đời sống thành viên.

Luận án đã mở ra ít nhất ba dòng nghiên cứu mới tiềm năng:

  1. Nghiên cứu chuyên sâu về tác động và chiến lược chuyển đổi số trong các tổ chức KTTT nông nghiệp.
  2. Nghiên cứu định lượng phức tạp hơn về mối quan hệ nhân quả giữa các yếu tố thể chế, năng lực nội tại và hiệu quả của KTTT.
  3. Nghiên cứu so sánh quốc tế và vùng miền về các mô hình KTTT thành công trong bối cảnh phát triển nông thôn tương tự.

Với những phân tích sâu sắc về kinh nghiệm quốc tế (Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức) và trong nước, luận án có tính liên quan toàn cầu trong việc giải quyết các thách thức chung về phát triển nông nghiệp, nông thôn và hợp tác xã. Legacy của nghiên cứu là các khung phân tích và khuyến nghị chính sách cụ thể, có thể đo lường thông qua sự thay đổi trong chính sách, sự tăng trưởng về quy mô và hiệu quả của KTTT, cũng như sự cải thiện thu nhập và chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn. Các kết quả này cung cấp một nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của KTTT và NTM trong tương lai.