Luận án tiến sĩ: Tổ chức và hoạt động của Quỹ đầu tư chứng khoán theo pháp luật Việt Nam hiện nay

Tính cấp thiết của đề tài Thị trường chứng khoán tạo ra những cơ hội cho các NĐT tìm kiếm lợi nhuận. Với sự đa dạng và phong phú của TTCK, NĐT có thể lựa chọn cho mình những phương thức đầu tư có hiệu quả nhất. Thế nhưng, song hành với lợi nhuận luôn tiềm ẩn những rủi ro. Để hạn chế đến mức thấp nhất rủi ro gặp phải, các NĐT có thể cùng tập trung vốn vào một Quỹ đầu tư chứng khoán để tiến hành đầu tư.

Là một hình thức đầu tư tập thể, QĐTCK có tác dụng tích cực đối với NĐT trên TTCK như: Giúp NĐT có thể tham gia đầu tư vào nhiều loại thị trường với nhiều loại hàng hóa khác nhau, từ đó đa dạng hóa danh mục đầu tư và giảm thiểu rủi ro; giúp cho hoạt động đầu tư mang tính chuyên môn hơn vì QĐTCK hoạt động dưới sự quản lý chuyên nghiệp của những nhà đầu tư có tổ chức (CTQLQ); giúp định hướng đầu tư trên thị trường và tiết kiệm được chi phí giao dịch. Tại Việt Nam, Nghị định số 48/1998/NĐ-CP ngày 11/7/1998 của Chính phủ về chứng khoán và thị trường chứng khoán là văn bản pháp lý đầu tiên điều chỉnh trực tiếp về QĐTCK. Theo đó, QĐTCK đầu tiên được chính thức thành lập vào năm 2004. Quá trình phát triển của QĐTCK dần được điều chỉnh bởi các văn bản pháp lý có giá trị cao như: Luật Chứng khoán năm 2006, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán năm 2010.

Cơ sở pháp lý vững chắc này đã tạo điều kiện cho sự ra đời của các CTQLQ và QĐTCK. Quyết định số 252/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 01/03/2012 về việc phê duyệt “Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2011 – 2020” và Quyết định số 1826/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 06/12/2012 về việc phê duyệt Đề án “Tái cấu trúc thị trường chứng khoán và doanh nghiệp bảo hiểm”, Chính phủ Việt Nam đã chỉ rõ cần phải tập trung tái cấu trúc NĐT có tổ chức, trong đó có các CTQLQ, các QĐTCK. Để hiện thực hóa các chiến lược, đề án trên và phát triển mạnh mẽ TTCK, Nhà nước Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn về việc thành lập, tổ chức và quản lý các loại hình QĐTCK. Mục đích điều chỉnh của pháp luật đối với 1 QĐTCK là nhằm bảo vệ lợi ích chính đáng của nhà đầu tư trước khả năng bị lạm dụng bởi các chủ thể tham gia vào tổ chức và hoạt động của QĐTCK.

Điều này cũng phù hợp với một trong những mục tiêu điều chỉnh hoạt động chứng khoán do IOSCO khuyến nghị là “bảo vệ nhà đầu tư”. Tuy nhiên, qua hơn 12 năm thực thi Luật Chứng khoán nhận thấy, QĐTCK chưa thể hiện được vai trò và tác dụng tích cực của mình trên TTCK, chưa là phương thức đầu tư tin cậy của NĐT. Điều này được thể hiện: QĐTCK chủ yếu được thành lập dưới dạng quỹ đóng, quỹ mở, quỹ ETF, quỹ đầu tư bất động sản; chưa thành lập quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện và CTĐTCK (mô hình QĐTCK dạng CTCP); số lượng QĐTCK hiện nay còn ít (39 QĐTCK); hiệu quả hoạt động của QĐTCK chưa cao; số lượng NĐT tham gia vào QĐTCK không nhiều và ngày càng giảm; một số QĐTCK có quy mô lớn đã chấm dứt hoạt động. Xét nguyên nhân thuộc về thể chế hoạt động có ảnh hưởng đến kết quả hoạt động của QĐTCK, đó là vẫn còn tồn tại các hạn chế, bất cập của pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK, vấn đề quản trị QĐTCK và cơ chế hỗ trợ thực thi pháp luật.

Tiếp tục tái cơ cấu theo Quyết định số 242/2019/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 28/02/2019 phê duyệt Đề án “Cơ cấu lại thị trường chứng khoán và thị trường bảo hiểm đến năm 2020 và định hướng đến năm 2025”, trong đó: Tiếp tục cơ cấu lại toàn diện để TTCK trở thành kênh dẫn vốn trung và dài hạn quan trọng cho nền kinh tế; nâng cao năng lực quản trị của các CTQLQ; đảm bảo cơ cấu hợp lý giữa NĐT cá nhân và NĐT có tổ chức, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của các NĐT chuyên nghiệp (QĐTCK). Nhằm đánh giá các quy định của pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK xét về tính toàn diện, tính đồng bộ, tính phù hợp, tính hiệu quả và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của QĐTCK phục vụ quá trình tái cơ cấu, tôi chọn đề tài “Tổ chức và hoạt động của Quỹ đầu tư chứng khoán theo pháp luật Việt Nam hiện nay” làm luận án tiến sĩ luật học, chuyên ngành Luật Kinh tế, mã số 9. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án - Mục đích của luận án: Mục đích của luận án là phân tích các quy định pháp luật Việt Nam hiện hành về tổ chức và hoạt động của QĐTCK; đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK; chỉ ra những điểm hạn chế, bất cập về phương diện pháp luật và cơ chế quản trị; từ đó, đề xuất kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp hoàn thiện cơ chế thực thi pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK trên TTCK Việt Nam. - Nhiệm vụ của luận án: Để đạt được mục đích nêu trên, nhiệm vụ của luận án được đặt ra nghiên cứu cụ thể là: Thứ nhất, Luận án làm rõ lý luận chung về QĐTCK và cơ sở lý luận liên quan đến pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK.

Thứ hai, Luận án phân tích thực trạng các quy định pháp luật chứng khoán Việt Nam về tổ chức và hoạt động của QĐTCK; đánh giá các kết quả đạt được của pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK, những kết quả trong hoạt động của QĐTCK; chỉ ra những điểm còn hạn chế, bất cập trong tổ chức và hoạt động của QĐTCK về phương diện pháp luật và cơ chế quản trị làm giảm hiệu quả thực thi pháp luật. Thứ ba, Luận án đề xuất các kiến nghị, giải pháp hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực thi pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK. Những giải pháp này phải xuất phát từ yêu cầu, định hướng của Đảng cộng sản Việt Nam và chính sách của Nhà nước trong việc hoàn thiện pháp luật về TTCK nói chung, nhằm thúc đẩy sự phát triển lành mạnh của TTCK, đáp ứng quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận án - Đối tượng nghiên cứu của luận án: Tổ chức và hoạt động của Quỹ đầu tư chứng khoán đặt trong bối cảnh pháp luật và thực tiễn của Việt Nam.

- Phạm vi nghiên cứu của luận án: + Phạm vi về nội dung: Quỹ đầu tư chứng khoán theo pháp luật Việt Nam bao gồm Quỹ đầu tư chứng khoán (không có tư cách pháp nhân) và QĐTCK theo 3 dạng CTCP (Công ty đầu tư chứng khoán) được thành lập, tổ chức và hoạt động theo pháp luật Việt Nam. Các quy định của pháp luật chứng khoán đối với từng loại hình QĐTCK (Quỹ đại chúng, Quỹ thành viên, Quỹ mở, Quỹ hoán đổi danh mục, Quỹ bất động sản) được tác giả phân tích lồng ghép khi nghiên cứu các quy định chung của Luật Chứng khoán năm 2006, văn bản hướng dẫn hiện hành về tổ chức và hoạt động của QĐTCK nói chung mà không đi sâu phân tích các quy định riêng lẻ của từng quỹ cụ thể. + Phạm vi về không gian: Luận án tập trung nghiên cứu theo pháp luật Việt Nam. Pháp luật về QĐTCK của một số nước trên thế giới được đề cập để phân tích, so sánh, đối chiếu với pháp luật Việt Nam làm cơ sở cho các đề xuất, kiến nghị.

+ Phạm vi về thời gian: Luận án nghiên cứu hệ thống quy định pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK ở Việt Nam từ khi có Luật Chứng khoán 2006 cho đến nay. Giai đoạn trước khi Luật Chứng khoán có hiệu lực không thuộc phạm vi nghiên cứu của luận án, tuy nhiên có thể được đề cập khi so sánh và đánh giá các quy định pháp luật hiện hành. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án - Phương pháp luận: Luận án được nghiên cứu dựa trên cơ sở đường lối, chính sách của Đảng cộng sản Việt Nam về việc “tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa” [46, tr175], trong đó có hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung và pháp luật chứng khoán nói riêng. Bên cạnh đó, Luận án nghiên cứu dựa trên định hướng cơ cấu lại thị trường tài chính, đảm bảo lành mạnh hóa và ổn định trong sự phát triển đồng bộ và vận hành thông suốt với các loại thị trường khác: Thị trường hàng hóa dịch vụ, thị trường bất động sản, thị trường lao động và thị trường khoa học công nghệ [46, tr109-110].

- Phương pháp nghiên cứu: Luận án đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể sau đây: + Phương pháp hệ thống hóa các luận điểm khoa học, tổng hợp, phân tích và đánh giá để nghiên cứu lý luận chung về QĐTCK và cơ sở lý luận liên quan đến pháp luật về tổ chức và hoạt động QĐTCK. 4 + Phương pháp phân tích, so sánh, thống kê được sử dụng để nghiên cứu, đưa ra các nhận xét, đánh giá về thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK ở Việt Nam hiện nay làm cơ sở cho các kết luận, đề xuất và kiến nghị khoa học. + Phương pháp tổng hợp, phân tích và so sánh để xác định các yếu tố có ảnh hưởng đến việc hoàn thiện pháp luật, các định hướng hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK, từ đó đề xuất các kiến nghị và giải pháp cụ thể. Đóng góp mới về khoa học của luận án Một là, về phương diện lý luận chung, Luận án làm rõ được khái niệm về QĐTCK, vai trò của QĐTCK; chỉ ra được các đặc điểm của QĐTCK để thấy sự khác biệt với các loại quỹ đầu tư khác; vận dụng được các lý thuyết khoa học trong việc xác định cơ chế tổ chức và hoạt động của từng dạng mô hình của QĐTCK.

Hai là, về cơ sở lý luận liên quan đến pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK, Luận án xác định được nội hàm của pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK đi từ nguyên tắc điều chỉnh pháp luật, xác định chủ thể pháp luật, quan hệ pháp luật giữa các chủ thể tham gia vào QĐTCK và từ đó, đưa ra được khái niệm pháp luật về tổ chức và hoạt động của QĐTCK.