Luận án tiến sĩ tổ chức quản lý doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế thị trườ

Tính cấp thiết của đề tài Từ Đại hội lần thứ IV của Đảng Nhân dân cách mạng Lào (năm 1984) đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước, trong đó có đổi mới cơ chế quản lý kinh tế từ kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường, đảm bảo nguyên tắc hạch toán kinh doanh của các đơn vị kinh tế. Chuyển sang cơ chế kinh tế mới, các DNNN có quyền tự chủ thực sự, hạch toán kinh doanh, thực hiện đầy đủ và kịp thời nghĩa vụ của mình đối với nhà nước và xã hội, tiến hành kinh doanh theo pháp luật cũng như việc ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ hiện đại để nâng cao năng suất chất lượng và hiệu quả, trên cơ sở đó có thể phát triển ổn định và từng bước nâng cao tiền lương thực tế của công nhân viên chức, tăng tích lũy cho doanh nghiệp và cho nhà nước. Việc thực hiện đổi mới quản lý DNNN ở CHDCND Lào năm qua đã đạt được những thành tựu to lớn. Các DNNN đã được tổ chức và sắp xếp lại, vừa đổi mới cơ chế quản lý, vừa nâng cao hiệu quả kinh doanh, chuyển đổi sở hữu một phần.

Trên cơ sở phân tích tình hình hoạt động của các DNNN để tổ chức lại sản xuất kinh doanh cho phù hợp, các biện pháp của Nhà nước Lào đã được triển khai theo hướng phát triển những DNNN quan trọng, nòng cốt cần phải duy trì 100% vốn nhà nước hoạt động theo luật doanh nghiệp của nhà nước; những DNNN không cần duy trì 100% vốn nhà nước được chuyển đổi cơ cấu sở hữu và những doanh nghiệp nhà nước bị thua lỗ kéo dài được xử lý thích hợp. Kết quả hoạt động của những doanh nghiệp này đã có nhiều chuyển biến tích cực. Vấn đề then chốt là lần đầu tiên DNNN được trao quyền tự chủ trong sản xuất kinh doanh và chịu trách nhiệm về hiệu quả quản lý của mình. Mặc dù đã có bước đổi mới quản lý và tổ chức lại nhưng thực trạng các DNNN cho đến nay vẫn còn nhiều vấn đề.

Sự phát triển các DNNN chưa tương 2 xứng với tiềm năng, quá trình đổi mới tổ chức quản lý chưa được tiến hành một cách cơ bản, đồng bộ và chưa trở thành một nhân tố tích cực thúc đẩy mạnh mẽ công cuộc cải cách kinh tế của Lào theo hình thức chuyển mạnh sang nền kinh tế thị trường. Nhà nước chưa có cơ chế phù hợp, làm cho một số DNNN làm ăn vẫn kém hiệu quả, các DNNN chưa thực hiện được chức năng, vai trò của mình trong nền kinh tế thị trường. Cho đến nay, mặc dù đã có những định hướng lớn của Đảng và Nhà nước nhưng trong thực tiễn về quản lý còn lúng túng, còn phát sinh và tồn tại nhiều yếu tố cản trở, nhất là về chính sách, thể chế, thủ tục hành chính, điều kiện, môi trường sản xuất kinh doanh còn nhiều điều chưa rõ ràng, không những không khuyến khích mà còn gây cản trở các DNNN trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Khung khổ pháp lý quản lý DNNN còn nhiều điểm hạn chế tính chủ động của doanh nghiệp.

Các vấn đề như cơ cấu, tổ chức doanh nghiệp, mô hình công ty, tổng công ty, quyền đại diện chủ sở hữu tài sản nhà nước tại DNNN. còn nhiều điểm chưa được quy định rõ ràng hoặc chưa phù hợp với thực tế; cơ chế, chính sách quản lý DNNN còn chồng chéo, chưa hiệu quả, bộc lộ nhiều kẽ hở, còn để thất thoát tài sản của nhà nước. Để DNNN phát huy được tốt vai trò chủ đạo của mình, làm chỗ dựa cho Nhà nước thực hiện sự quản lý đối với toàn bộ nền kinh tế một cách có hiệu lực và hiệu quả, cần phải đổi mới tổ chức quản lý, một mặt phải tiếp tục sắp xếp lại các DNNN, cơ cấu lại, phát triển thêm, mặt khác, cần đổi mới cơ chế quản lý, tạo điều kiện thuận lợi cho các DNNN được chủ động sáng tạo. Đây là vấn đề rất cần thiết đối với nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam và CHDCND Lào.

Vì vậy, tôi chọn đề tài "Tổ chức, quản lý doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế thị trường ở Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào" làm đề tài luận án tiến sĩ kinh tế nhằm góp phần đáp ứng yêu cầu bức xúc trước mắt và lâu dài. Tình hình nghiên cứu đề tài 3 Sự tham gia của nhà nước vào kinh doanh (hình thành nên các DNNN) đã phát triển từ lâu trong nền kinh tế các nước, kể cả các nước theo mô hình TBCN và các nước XHCN. Tuy nhiên, việc nhà nước sử dụng các DNNN tham gia vào kinh doanh đã gây nên sự tranh luận sôi nổi và chưa có kêt thúc. Một mặt, sự tham gia của DNNN vào hoạt động kinh tế - xã hội diễn ra như một tất yếu khách quan vừa góp phần khẳng định quyền lực của nhà nước vừa hạn chế những khuyết tật của cơ chế thị trường tự do, giúp nhiều nước đạt được hiệu quả kinh tế, tạo ra tăng trưởng kinh tế và bảo đảm công bằng xã hội; mặt khác DNNN ở hầu hết các nước đều hoạt động kém hiệu quả hơn các doanh nghiệp tư nhân, thường là nguyên nhân dẫn đến thâm hụt ngân sách, làm giảm hiệu quả chung của nền kinh tế.

Do vậy, từ giữa thế kỷ XX, nhiều học giả và giới hoạch định chính sách rất quan tâm về đề tài này và đã có nhiều công trình nghiên cứu về nó. Kết quả là hàng loạt các công trình được công bố, từ sách giáo khoa, luận án, sách, báo cáo chuyên đề, các bài báo. về chủ đề này. Có thể mô tả tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến đề tài theo ba mảng công trình sau đây: Mảng thứ nhất: Các công trình nghiên cứu tiếng nước ngoài (trong đó, có một phần nhỏ đã được dịch ra tiếng Việt).

Các công trình này đã nghiên cứu các vấn đề sau: - Luận chứng cơ sở lý luận của DNNN trong nền kinh tế thị trường nói chung và nền kinh tế hỗn hợp nói riêng. Theo hướng này nhiều nội dung khoa học được nghiên cứu và công bố rộng rãi trong các ấn phẩm từ sách giáo khoa đến các chuyên khảo, bài báo, báo cáo chuyên đề. Điển hình trong loạt công trình này là: Ngân hàng Thế giới (1997), Giới quan chức trong kinh doanh - ý nghĩa kinh tế và chính trị của sở hữu nhà nước; Trương Văn Bân (1996), Bàn về cải cách toàn diện doanh nghiệp nhà nước; Ngân hàng Thế 4 giới (1998), Nhà nước trong một thế giới đang chuyển đổi; V.Ramanadhan (1989), The Economics of Public Enterprise; P. Tonielli (2000), The Rise and Falle of Stated - Owned Enterprises in Western World.

Nhìn chung, các công trình tương đối thống nhất khi cho rằng, trong nền kinh tế hỗn hợp, cần thiết phải có DNNN tham gia vào kinh doanh với tư cách như một hình thức, một công cụ can thiệp của chính phủ (Nhà nước) vào nền kinh tế thị trường. Nội dung lý luận còn gây tranh luận và ý kiến khác nhau chính là mức độ, phạm vi hoạt động của DNNN, cơ chế quản lý DNNN, các yếu tố quyết định đến chính sách tăng cường sự tham gia của DNNN quốc hữu hóa hoặc giảm bớt DNNN (tư nhân hóa hoặc phi nhà nước hóa), các biện pháp hiệu quả khi thực hiện tư nhân hóa DNNN. - Từ thập niên 90 của thế kỷ XX, khi các nước SNG và Đông Âu cũng như các nước XHCN khác thực hiện chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, nổi lên nhiều công trình nghiên cứu về DNNN. Ở các nền kinh tế chuyển đổi, các công trình nghiên cứu về mảng vấn đề này vẫn tiếp tục được công bố.

Nội dung của các công trình này tập trung vào lý giải năm vấn đề chính sau: sự tất yếu phải điều chỉnh khu vực DNNN (cổ phần hóa, tư nhân hóa) ở các nền kinh tế chuyển đổi; tác động của việc điều chỉnh DNNN đến nền kinh tế các nước; các hình thức, kinh nghiệm và kỹ thuật tư nhân hóa; sự khó khăn thực hiện của các công trình này, giải pháp cổ phần hóa, tư nhân hóa quy mô lớn; xác lập cơ chế quản lý DNNN trong điều kiện nền kinh tế chuyển đổi sang cơ chế thị trường. Các kết quả nghiên cứu ở mảng này rất có ích cho Việt Nam cũng như CHDCND Lào. Tuy nhiên, do những đặc thù khác nhau, mục tiêu và lộ trình cải cách khác nhau nên sự vận dụng kinh nghiệm và kết quả nghiên cứu mảng này vào thực tiễn Việt Nam cũng như CHDCND Lào có những hạn chế đáng kể. Điều này xuất phát từ đặc thù của Lào có quy mô DNNN khá khiêm tốn và việc tổ chức DNNN rất dàn trải, manh mún, quản lý tùy tiện.

5 - Về DNNN ở Trung Quốc, có rất nhiều học giả Trung Quốc và nước ngoài nghiên cứu trường hợp Trung Quốc và đi đến các kết luận có căn cứ khoa học về đổi mới DNNN, cơ chế quản lý DNNN ở Trung Quốc. Từ năm 1998, các nghiên cứu của Trung Quốc đã có bước đột phá lớn, xây dựng cơ sở lý luận cho bước cải cách kinh tế toàn diện đối với DNNN và đặc biệt là xác lập cơ chế quản lý DNNN ở Trung Quốc. Quan điểm mới nhất ở mảng công trình Trung Quốc là quan điểm "rút lui toàn diện doanh nghiệp nhà nước khỏi các ngành cạnh tranh". Mặc dù mô hình cải cách của Trung Quốc có nhiều điểm tương đồng với sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam và Lào nhưng đặc thù của Lào vẫn không cho phép vận dụng máy móc các bài học của Trung Quốc.

Mảng thứ hai: Nghiên cứu tại Việt Nam. Những công trình nghiên cứu về DNNN trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam thực sự được bắt đầu từ cuối thập niên 80, đầu thập niên 90, khi công cuộc đổi mới của Việt Nam được khẳng định và triển khai trên thực tế. Các biện pháp chính sách, cơ chế và tổ chức đối với DNNN luôn được coi là các biện pháp trọng tâm của quá trình đổi mới cơ chế quản lý và chúng được coi là các biện pháp trọng tâm của quá trình đổi mới cơ chế quản lý và chúng được nghiên cứu, triển khai thành ba giai đoạn: giai đoạn thương mại hóa các DNNN (đánh dấu bởi Quyết định 271/HĐBT), giai đoạn sắp xếp lại DNNN đợt 1 (theo Nghị định 388/HĐBT) và giai đoạn sắp xếp lại đợt 2 (từ năm 1998 đến nay).