Luận án tiến sĩ tâm lý nông dân miền bắc việt nam khi chuyển sang kinh tế thị tr

Tính cấp thiết của đề tài Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, kể từ buổi đầu dựng nước đến nay, vấn đề nông dân, nông nghiệp và nông thôn luôn luôn giữ vị trí quan trọng hàng đầu. Trong công cuộc đổi mới hiện nay, vấn đề nông dân, nông nghiệp và nông thôn càng có tầm quan trọng đặc biệt, không chỉ đối với phát triển kinh tế - xã hội mà còn đối với lĩnh vực ổn định chính trị. Trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, thống nhất đất nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng, giai cấp nông dân thực sự là một lực lượng hùng hậu, cùng với giai cấp công nhân và toàn thể nhân dân hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ giải phóng dân tộc. Hiện nay, giai cấp nông dân nước ta chiếm 80% dân số cả nước, với khoảng 60 triệu người, 11,5 triệu hộ gia đình, chiếm 71,7% tổng lao động toàn xã hội [83, tr.

Đây là giai cấp có tiềm năng rất to lớn của đất nước, đặc biệt tiềm năng về lao động, con người. Họ không chỉ là lực lượng lao động to lớn có vai trò quyết định đối với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội nông thôn nói riêng mà còn là lực lượng cách mạng to lớn, góp phần quan trọng vào sự thành bại trong bước tiến chung của cả dân tộc. Ngay từ thế kỷ XVIII, nhà bác học Lê Quý Đôn đã đưa ra bốn nguyên tắc khiến nước Việt Nam trở thành quốc gia thịnh trị là: phi nông bất ổn, phi công bất phú, phi thương bất hoạt, phi trí bất hưng. Rõ ràng, nông nghiệp đã được xem là một trong những nhân tố quan trọng, quyết định sự ổn định và hưng thịnh của quốc gia.

Hiện nay, nông nghiệp và nông thôn nước ta đang đảm nhận trọng trách vô cùng lớn lao là đáp ứng nhu cầu về lương thực, thực phẩm cho khoảng 90 triệu dân. Đồng thời nó còn có vai trò vô cùng quan trọng trong việc: Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp; đẩy mạnh xuất khẩu; tạo thêm việc làm; nâng cao đời 6 sống vật chất và tinh thần cho nhân dân; mở rộng thị trường; tạo ra cơ sở vững chắc để nhanh chóng thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) đất nước. Công cuộc đổi mới, đã tạo nên những biến đổi quan trọng đánh dấu một giai đoạn mới về vai trò vị trí của giai cấp nông dân và sự phát triển của nông nghiệp và nông thôn nước ta. Đặc biệt, chủ trương đưa kinh tế nông nghiệp vận hành theo cơ chế thị trường có định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN), đưa nông nghiệp, nông thôn hội nhập nhanh chóng vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa kinh tế - xã hội của cả nước, đã làm thay đổi nhanh chóng bộ mặt kinh tế - xã hội nông thôn.

Cùng với những biến đổi ấy, cũng đang diễn ra quá trình biến đổi tâm lý nông dân. Đây là một quá trình rất phức tạp với sự thay đổi về tình cảm, tâm trạng, xúc cảm, động cơ, thái độ, nhu cầu, xu hướng tâm lý, niềm tin, ý chí; là sự tự điều chỉnh lại những mối quan hệ giữa cá nhân, tập thể và cộng đồng. của nông dân. Nó trực tiếp tác động, chi phối hành vi của người nông dân trong sản xuất, trong sinh hoạt thường ngày.

Những biến đổi trong tâm lý nông dân vừa là sự phản ánh quá trình biến đổi kinh tế nông nghiệp và xã hội nông thôn vừa là nhân tố tác động điều chỉnh hành vi hoạt động, quan hệ của người nông dân với tư cách là chủ thể của những biến đổi ấy. Xét từ cả hai góc độ tích cực và tiêu cực, tiên tiến và lạc hậu, cách mạng và bảo thủ, những biến đổi tâm lý của nông dân rất cần quan tâm nghiên cứu để nhận diện chính xác, phát hiện những xu hướng chủ yếu và có dự báo đúng đắn, làm cơ sở khoa học cho những giải pháp vận động tổ chức lãnh đạo, quản lý có hiệu quả để đưa nông thôn nông nghiệp nông dân tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc trong sự nghiệp CNH, HĐH mà ở đó đang đan xen những thời cơ, vận hội và thách thức rất phức tạp. 7 Trong sự nghiệp phát triển nông nghiệp, nông thôn, nông dân bằng con đường CNH, HĐH, thì nguồn lực lớn nhất vẫn là nội lực từ mỗi người nông dân và toàn thể giai cấp nông dân. Và trong nguồn lực ấy, trước hết phải kể đến tâm lý, ý thức của nông dân - động lực tinh thần trực tiếp nhất.

Động lực đó cần được quan tâm chú ý để khơi dậy và phát huy mạnh mẽ tiềm năng lao động sáng tạo của gần 60 triệu nông dân, bộ phận dân cư lớn nhất của dân tộc, góp phần nhanh chóng đưa đất nước bước vào thời kỳ phát triển mới rực rỡ. Với tất cả những lý do nêu trên, tác giả đã chọn "tâm lý nông dân" làm đối tượng nghiên cứu của luận án. Tình hình nghiên cứu đề tài Ở nước ta, ngay từ trước Cách mạng tháng Tám đã có nhiều công trình nghiên cứu về nông dân, nông nghiệp nông thôn Việt Nam của các tác giả trong nước, như của Đào Duy Anh, Phan Kế Bính, Nguyễn Văn Huyên, Qua Ninh và Vân Đình. Từ sau Cách mạng tháng Tám, đặc biệt là từ sau năm 1954, khi miền Bắc bước vào thời kỳ cải tạo XHCN và xây dựng CNXH, vấn đề nông dân, nông nghiệp và nông thôn nói chung đã trở thành đề tài lớn thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều cơ quan khoa học, nhiều nhà khoa học và được tiếp cận từ nhiều góc độ nghiên cứu khác nhau.

Ngay từ những năm 60 đã có công trình "Tính cách dân tộc" của Nguyễn Hồng Phong, tiếp đó trên các tạp chí lý luận, chính trị, khoa học đã có nhiều bài viết về chủ đề này. Trong thập niên 70, 80 đã xuất bản nhiều cuốn sách đăng tải các công trình nghiên cứu tương đối có hệ thống về nông dân, nông nghiệp và nông thôn (như: "Nông thôn Việt Nam trong lịch sử", tập I, II. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1977, 1978; "Nông dân Việt Nam tiến lên CNXH", Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1979; Trương Hữu Quýnh: "Chế độ ruộng đất ở Việt Nam", tập I, II, Nxb Khoa học xã hội, Hà 8 Nội, 1982, 1983; Trần Từ: "Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ", Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1984; Phan Kế Bính: "Việt Nam phong tục", Nxb thành phố Hồ Chí Minh, 1990; Phan Đại Doãn: "Làng Việt Nam, một số vấn đề kinh tế - xã hội", Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1992; Toan Ánh: "Nếp cũ làng xã Việt Nam", Nxb thành phố Hồ Chí Minh, 1992; Bùi Xuân Đính: "Lệ làng phép nước" Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1995. Bước vào thời kỳ đổi mới đất nước, lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn, đặc biệt vấn đề nông dân càng được nhiều cơ quan khoa học, nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu (như: Đỗ Long - Trần Hiệp: "Tâm lý cộng đồng làng xã và di sản" Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1993.

Có rất nhiều cuộc hội thảo khoa học liên quan đến nông dân, nông nghiệp và nông thôn do các cơ quan như: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Viện Nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Ban Tư tưởng văn hóa Trung ương, Hội nông dân Việt Nam v. Điển hình nhất là Hội thảo tâm lý học toàn quốc lần thứ 2, với 113 báo cáo khoa học đi sâu vào tâm lý dân tộc, tâm lý làng xã, tâm lý nông dân trong lịch sử. Sau khi Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng cộng sản Việt Nam đề xướng đường lối đổi mới toàn diện đất nước, năm 1989, Hội nghị Tâm lý học xã hội với sự nghiệp đổi mới đất nước đã được tổ chức. Trong hơn 20 báo cáo khoa học, có hai báo cáo bàn về: Tâm lý nông dân và Ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với sự phát triển của sản xuất hàng hóa.

Các tác giả Đặng Cảnh Khanh và Lê Văn Dương bước đầu đã nêu lên được một số đặc điểm có tính chất truyền thống của tâm lý xã hội nông dân và ảnh hưởng của nó tới sự phát triển của nền sản xuất hàng hóa ở Việt Nam. Gần đây, một số công trình nghiên cứu tâm lý nông dân đã được công bố. Tiêu biểu là công trình nghiên cứu Tâm lý nông dân đồng bằng Bắc Bộ trong quá trình CNH, HĐH nông thôn hiện nay do PTS Lê Hữu Xanh 9 chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999 và công trình nghiên cứu của PGS.TS Đỗ Long về Quan hệ cộng đồng và cá nhân trong tâm lý nông dân, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2000 đã chỉ ra một số biểu hiện của tâm lý nông dân trong giai đoạn hiện nay. Ở thập kỷ 90, vấn đề nông dân, nông nghiệp, nông thôn cũng đã được nghiên cứu trong các chương trình KHXH cấp Nhà nước.

Nhiều luận án PTS, TS thuộc các chuyên ngành triết học, chủ nghĩa cộng sản khoa học, kinh tế học, xã hội học, văn hóa học, tâm lý học đã nghiên cứu về đề tài này. Có thể kể ra đây các luận án của một số tác giả tiêu biểu như: Nguyễn Đức Hướng, Sự chuyển biến của giai cấp nông dân trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta, Luận án PTS triết học, 1991; Nguyễn Quang Du, Ý thức nông dân và cán bộ đảng viên nông thôn miền Bắc Việt Nam, Luận án PTS triết học, 1994; Trần Văn Hiệp, Những biểu hiện chủ yếu của tâm lý làng xã và những biến đổi của nó hiện nay, luận án PTS Tâm lý học xã hội, 1996. Có thể nói, cho đến nay, vấn đề nông dân, nông nghiệp và nông thôn đã được tiếp cận theo nhiều hướng, nhiều khía cạnh rất khác nhau từ chính trị, kinh tế, xã hội, lịch sử và cả tâm lý. Tuy nhiên, nhìn một cách tổng quát, còn rất ít những công trình nghiên cứu chuyên sâu vào lĩnh vực ý thức tư tưởng, tâm lý nông dân.

Đặc biệt, chưa có công trình nào nghiên cứu khái quát dưới góc độ triết học những biến đổi và ảnh hưởng của tâm lý nông dân Việt Nam trong điều kiện nền kinh tế thị trường một cách cơ bản, có hệ thống. Đối với nông dân nước ta, bên cạnh những đặc điểm chung, nông dân ở mỗi vùng, miền lại có những đặc điểm rất khác nhau.