Luận án tiến sĩ phát triển kinh tế tri thức và tác động của nó đến sự nghiệp xây

Tính cấp thiết của đề tài Cuộc cách mạng KH - CN hiện đại diễn ra như bão táp trong những thập niên gần đây, đã tạo nên những biến đổi nhảy vọt trong đời sống nhân loại. Kinh tế thế giới chuyển sang một thời kỳ phát triển mới với sự gia tăng về chất của lực lượng sản xuất mang tính toàn cầu, dẫn tới sự ra đời và phát triển của KTTT. Sự xuất hiện của KTTT trong bối cảnh toàn cầu hoá, hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực tạo ra cơ hội và thách thức mới đối với các quốc gia trên thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng trên con đường phát triển của mình. Điều đó đặt ra và đòi hỏi nước ta hiện nay phải tận dụng cơ hội quí giá để phát triển KTTT, đẩy mạnh và thực hiện thắng lợi mục tiêu CNH, HĐH mà Đảng ta đã đề ra, rút ngắn khoảng cách phát triển kinh tế so với các nước trong khu vực và trên thế giới.

Nhận thức sâu sắc vấn đề này, Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX chỉ rõ: "Phát huy những lợi thế của đất nước, tận dụng mọi khả năng để đạt trình độ công nghệ tiên tiến, đặc biệt là công nghệ thông tin và công nghệ sinh học, tranh thủ ứng dụng ngày càng nhiều hơn, ở mức cao hơn và phổ biến hơn những thành tựu mới về khoa học và công nghệ, từng bước phát triển kinh tế tri thức" [30, tr. Trong bối cảnh thế giới và khu vực có nhiều diễn biến phức tạp, sự phát triển KTTT của nước ta tuy mới ở bước đi ban đầu nhưng đã và đang tác động đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có lĩnh vực quốc phòng - an ninh và xây dựng quân đội. KTTT và phát triển KTTT ở Việt Nam là vấn đề còn mới, đang là tâm điểm nghiên cứu của nhiều tổ chức và các nhà khoa học. Quá trình phát triển của nó ra sao? tác động của quá trình đó như thế nào đến xây dựng QĐNDVN, lực lượng nòng cốt trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc XHCN cũng là vấn đề phức tạp và chưa được làm 6 sáng tỏ.

Cho nên, cần có sự luận giải về mặt lý luận, cũng như kịp thời tổng kết những vấn đề thực tiễn nảy sinh liên quan đến những vấn đề này. Vì lẽ đó, "Phát triển kinh tế tri thức và tác động của quá trình đó đến sự nghiệp xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá" được chọn làm đề tài nghiên cứu của luận án. Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài Trên cả bình diện lý luận và thực tiễn, KTTT đã được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu. Gần đây, một số công trình của các tác giả nước ngoài đã được Nxb Thống kê, Hà Nội tập hợp và giới thiệu trong các cuốn: "Nền kinh tế tri thức nhận thức và hành động - kinh nghiệm của các nước phát triển và đang phát triển", xuất bản năm 2000; "Kinh tế tri thức vấn đề và giải pháp - kinh nghiệm của các nước phát triển và đang phát triển", xuất bản năm 2001.

Nổi bật trong các cuốn sách này là các bài viết: "Nền kinh tế tri thức" của nhóm cố vấn về CNTT của Bộ trưởng Bộ CNTT trình lên Chính phủ New Zeland (tháng 8/1999); "Nền kinh tế tri thức là gì" Báo cáo phát triển thế giới của Ngân hàng thế giới (năm 1999); "Tri thức là một sức mạnh kinh tế tạo ra tăng trưởng và thay đổi" của David S. Birian Athur - Cansdise Stevens. Cũng vào năm 2001, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội đã phát hành hai cuốn sách của các tác giả người Trung Quốc, đó là: "Thời đại kinh tế tri thức" của Tần Ngôn Trước và "Kinh tế tri thức xu thế mới của xã hội thế kỷ XXI" của GS.TS Ngô Quý Tùng. Các công trình nêu trên đã đề cập đến nhiều vấn đề của KTTT như: khái niệm, vai trò, biểu hiện đặc trưng, sự hình thành và xu hướng phát triển.

khuyến nghị đối với Chính phủ các nước phát triển hoạch định chính sách nhằm gia tăng tri thức, sáng tạo, phổ biến và khai thác tri thức phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội; đối với các nước đang phát triển, các tác giả cho rằng cần phải xây dựng chiến lược, chính sách hợp lý nhằm thu hẹp khoảng cách về tri thức so với các nước phát triển (hấp thụ và sử dụng tri thức của nhân loại), tránh nguy cơ tụt hậu xa hơn về tri thức trong phát triển kinh tế - xã hội ở các quốc gia này. Trong các công trình nghiên cứu của mình, các tác giả đã đưa ra được khái niệm KTTT, tuy nhiên, các khái niệm đó còn bộc lộ những hạn 7 chế nhất định, chưa đủ sức thuyết phục và chưa được xem là khái niệm chính thống. Một số tác giả khác tập trung bàn về vai trò của chính phủ, của GD - ĐT trong KTTT như: "Các tổ chức học tập trong nền kinh tế toàn cầu dựa trên tri thức" của Stan Davis, Jim Botkin, John Mathews, Riiel Miller và Gregory Wurzburg; "Xã hội và chính sách công: Chính phủ, giáo dục và đào tạo trong nền kinh tế dựa trên tri thức" của Lester C. Thurow, Hedrick Smith, Daniell Colardyn và Marianne Durand - Drouhin.

Vấn đề được bàn đến trong các công trình này khá bổ ích, nó đặt ra yêu cầu đối với Chính phủ và nền GD - ĐT của một nước cần phải có động thái và quyết sách cụ thể để thích ứng với KTTT. Điều đó mang tính gợi mở và có một giá trị nhất định đối với nước ta hiện nay, song luận án không đi sâu nghiên cứu vấn đề này. Ở Việt Nam, vấn đề KTTT đã được nhiều tổ chức và cá nhân quan tâm nghiên cứu dưới góc độ lý luận. Trong thời gian qua đã có hai cuộc hội thảo về KTTT, đó là: "Kinh tế tri thức và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam" do Ban Khoa giáo Trung ương, Bộ Khoa học - Công nghệ - Môi trường, Bộ ngoại giao đã phối hợp tổ chức tại Hà Nội, ngày 21 - 22/6/2000; "Kinh tế tri thức - khoa học và thực tiễn ở Việt Nam" do Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam tổ chức vào tháng 11/2003.

Cùng thời gian này, nhiều cuốn sách đã được xuất bản: "Kinh tế tri thức - Những khái niệm và vấn đề cơ bản" của Đặng Mộng Lân, Nxb Thanh niên, Hà Nội, 2001; "Phát triển kinh tế tri thức rút ngắn quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá" do GS. VS Đặng Hữu (chủ biên), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2001. Nhiều bài viết được đăng tải: "Cơ sở lý luận về kinh tế tri thức" của GS. TS Trần Ngọc Hiên, Tạp chí Khoa học xã hội, số234, tháng 6 năm 2002; "Những đặc trưng cơ bản của nền kinh tế tri thức" của PGS.

TS Nguyễn Kế Tuấn, Tạp chí Kinh tế và phát triển, số 63, tháng 9/2002. Một số bài tham luận, các cuốn sách và các công trình nghiên cứu kể trên nhìn chung đều thống nhất cho rằng, sự ra đời của KTTT là bước phát triển tất yếu của nhân loại, đưa ra được quan niệm của mình về 8 KTTT, nêu bật vai trò của thông tin, tri thức đối với sự phát triển kinh tế, chỉ rõ những đặc trưng cơ bản của KTTT. Tuy nhiên, do cách tiếp cận khác nhau nên các quan niệm về KTTT rất khác nhau, chưa có sự thống nhất, thậm chí có quan niệm lệch lạc khi xem KTTT như một hình thái kinh tế - xã hội mới. Hướng nghiên cứu của một số tác giả khác lại tập trung bàn về mối quan hệ giữa CNH, HĐH và KTTT, luận chứng sự cần thiết phải gắn kết giữa CNH, HĐH và KTTT; vai trò của KTTT đối với quá trình CNH, HĐH ở nước ta hiện nay, đó là: "Nền kinh tế tri thức và mục tiêu công nghiệp hoá, hiện đại hoá của Việt Nam trong tầm nhìn 2020" của TS Đặng Ngọc Dinh, đăng trong Kỷ yếu Hội thảo khoa học "Kinh tế tri thức và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam"; "Kinh tế tri thức trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá thực hiện sự phát triển định hướng hiện đại, rút ngắn" của PGS.

TS Lê Cao Đoàn, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, số 306, tháng 11/2003. Dưới góc độ thực tiễn, phát triển KTTT trên thế giới thời gian qua cũng được các nhà khoa học nghiên cứu ở nhiều khía cạnh: chiến lược, chính sách, kế hoạch phát triển của các nước phát triển, đang phát triển trong khu vực và trên thế giới; những thành tựu mà họ đã và đang đạt được trong việc phát triển GD - ĐT nhằm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, khai thác và sử dụng tri thức cho phát triển kinh tế - xã hội, phát triển năng lực KH - CN quốc gia, đẩy mạnh xây dựng các khu CNC, đột phá vào các lĩnh vực CNC đặc biệt là CNTT và CNSH, xây dựng cơ chế chính sách tài chính mở, tạo môi trường thông thoáng cho SX - KD và cạnh tranh hiệu quả trong KTTT. Những vấn đề này được trình bày trong các cuốn sách, bài viết tiêu biểu: "Bước chuyển sang nền kinh tế tri thức ở một số nước trên thế giới hiện nay" của nhóm tác giả do TS Lưu Ngọc Trịnh (chủ biên), Nxb Giáo dục, năm 2002; "Tiếp cận kinh tế tri thức qua kinh nghiệm của một số nước" của Nguyễn Xuân Tề, Tạp chí Cộng sản, số 16, tháng 8/2001; "Bước chuyển sang nền kinh tế tri thức ở Mỹ hiện nay" của Bùi Trường Giang, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, số289, tháng 6/2002. Điều đó đem lại giá trị thiết thực giúp cho việc nghiên cứu và hoạch định chiến lược, chính sách phát 9 triển KTTT ở Việt Nam.

Thế nhưng, vấn đề quan trọng hơn là phải có những khảo sát, luận chứng xác thực về thuận lợi và khó khăn, điều kiện phát triển KTTT ở Việt Nam và những kiến nghị ở tầm vĩ mô giúp Đảng và Nhà nước ta hoạch định chiến lược, chính sách phát triển KTTT trong thời kỳ CNH, HĐH chưa được nghiên cứu đầy đủ, thấu đáo. Một nhóm công trình nghiên cứu khác đề xuất những vấn đề mang tính giải pháp nhằm phát triển KTTT ở Việt Nam hiện nay. Các công trình này cố gắng làm rõ vai trò của GD - ĐT, sự cần thiết phải đổi mới và nâng cao chất lượng GD - ĐT nhằm tạo nguồn nhân lực thúc đẩy KTTT phát triển; xây dựng và phát triển thị trường KH - CN cũng được xem là giải pháp quan trọng trong quá trình phát triển KTTT.