Luận án tiến sĩ nghiên cứu kinh tế văn hóa huyện Lâm Thao 1880-1945

Bà GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O TR¯àNG Đ¾I HèC S¯ PH¾M HÀ NÞI -----Āÿ----- NGUYàN TR¯àNG S¡N KINH T¾, VN HÓA HUYâN LÂM THAO (TäNH PHÚ THè) TĂ CUàI TH¾ Kþ XIX Đ¾N NM 1945 LUÀN ÁN TI¾N SĨ KHOA HèC LæCH SĄ HÀ NÞI - 2024 Bà GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O TR¯àNG Đ¾I HèC S¯ PH¾M HÀ NÞI -----Āÿ----- NGUYàN TR¯àNG S¡N KINH T¾, VN HÓA HUYâN LÂM THAO (TäNH PHÚ THè) TĂ CUàI TH¾ Kþ XIX Đ¾N NM 1945 Chuyên ngành: Lçch są Viãt Nam Mã sá: 9.13 LUÀN ÁN TI¾N SĨ KHOA HèC LæCH SĄ Ng°ái h°ßng d¿n khoa héc: 1. Nguyán CÁnh Minh 2. Phan Ngéc HuyÁn HÀ NÞI - 2024 LàI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cąu căa riêng tôi. Các t° liệu sử dāng trong Luận án hoàn toàn trung thực, có nguồn gốc, xuÁt xą rõ ràng.

Những kết qu¿ căa Luận án ch°a đ°ÿc công bố trong bÁt cą công trình nào khác. Tác gi¿ Nguyán Tr°áng S¢n i DANH MĀC CÁC TĂ VI¾T TÂT Tă vi¿t tÃt Vi¿t đÁy đÿ m, s, th, t, ph Mẫu, sào, th°ớc, tÁc, phân. (1 mẫu = 10 sào; 1 sào = 15 th°ớc; 1 th°ớc = 10 tÁc; 1 tÁc = 10 phân) Nxb Nhà xuÁt b¿n KHXH Khoa học xã hái ĐHQGHN Đ¿i học Quốc gia Hà Nái Tp Thành phố VHTT Vn hóa thông tin KHXH Khoa học xã hái ii MĀC LĀC LàI CAM ĐOAN. i DANH MĀC CÁC TĂ VI¾T TÂT.

ii DANH MĀC BÀNG. vi Mâ ĐÀU. TäNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CĀU VÀ NGUâN T¯ LIâU NGHIÊN CĀU ĐÀ TÀI. Tổng quan về tình hình nghiên cąu.

Những công trình liên quan gián tiếp đến nái dung luận án .7 Mát số công trình nghiên cąu n°ớc ngoài. Những công trình liên quan trực tiếp đến nái dung luận án. Mát vài nhận xét và những vÁn đề đặt ra trong nghiên cąu. Nguồn t° liệu nghiên cąu đề tài .13 Tiểu kết ch°¡ng 1.

NHĆNG Y¾U Tà ÀNH H¯âNG Đ¾N KINH T¾, VN HÓA HUYâN LÂM THAO (TäNH PHÚ THè) TĂ CUàI TH¾ Kþ XIX Đ¾N NM 1945. Vị trí địa lý, sự thay đổi diên cách, điều kiện tự nhiên. Vị trí địa lý. Sự thay đổi diên cách.

Điều kiện tự nhiên. Dân c° và tổ chąc hành chính, xã hái. Tổ chąc hành chính, xã hái. Chính sách cai trị căa thực dân Pháp và tác đáng với huyện Lâm Thao.

Chính sách về chính trị. Chính sách về kinh tế. Chính sách về vn hóa, giáo dāc, y tế .48 Tiểu kết ch°¡ng 2.50 iii CH¯¡NG 3. KINH T¾ HUYâN LÂM THAO (TäNH PHÚ THè) TĂ CUàI TH¾ Kþ XIX Đ¾N NM 1945.

Tình hình ruáng đÁt từ cuối thế kỷ XIX đến nm 1945. Ruáng đÁt công. Thă công nghiệp. Th°¡ng nghiệp.

Buôn bán trong huyện. Buôn bán ngoài huyện và với n°ớc ngoài.83 Tiểu kết ch°¡ng 3. VN HÓA HUYâN LÂM THAO (TäNH PHÚ THè) TĂ CUàI TH¾ Kþ XIX Đ¾N NM 1945. n uống, mặc và ph°¡ng tiện đi l¿i.

Tín ng°ỡng, tôn giáo. Nghệ thuật kiến trúc. Nghệ thuật trình diễn dân gian. Phong tāc, tập quán.

Trò diễn hái làng .124 Tiểu kết ch°¡ng 4. NHÀN XÉT VÀ KINH T¾ VÀ VN HÓA HUYâN LÂM THAO (TäNH PHÚ THè) TĂ CUàI TH¾ Kþ XIX Đ¾N NM 1945. Đặc điểm về đßi sống kinh tế. Về c¡ cÁu ruáng đÁt.

Về c¡ cÁu ngành s¿n xuÁt. Về ph°¡ng thąc, kĩ thuật canh tác. Về sự liên kết m¿ng l°ới chÿ. Nét nổi bật về quá trình biến đổi kinh tế căa địa ph°¡ng.

Đặc tr°ng về đßi sống vn hóa. Những đặc tr°ng về phong tāc, truyền thống. Về xu h°ớng b¿o tồn và cách tân. Nét nổi bật trong quá trình biến đổi vn hóa căa địa ph°¡ng .142 Tiểu kết ch°¡ng 5.146 CÔNG TRÌNH KHOA HèC.149 Đà CÔNG Bà CÓ LIÊN QUAN Đ¾N LUÀN ÁN .149 TÀI LIâU THAM KHÀO .150 PHĀ LĀC 1 v DANH MĀC BÀNG B¿ng 3.1: Diện tích công điền các làng á huyện Lâm Thao đ¿u thế kỷ XIX và cuối thế kỷ XIX đến nm 1945 .2: Diện tích và s¿n l°ÿng s¡n căa tỉnh Phú Thọ từ nm 1931 đến nm 1939 .3: Trąng tằm giống đ°ÿc bán trong tỉnh Phú Thọ từ nm 1930-1939 .4: Nghề thă công t¿i mát số làng á huyện Lâm Thao nm 1942-1943 .5: Giá c¿ mát số mặt hàng t¿i các chÿ tỉnh Phú Thọ nm 1931 đến nm 1939 82 B¿ng 3.6: Giá c¿ những mặt hàng th°ßng bán á các chÿ trong tỉnh H°ng Hóa nm 1899 .1: Mát số kiến trúc và t°ÿng tự khí t¿i mát số đền á Lâm Thao nm 1942 - 1943 .2: Kiến trúc và t°ÿng tự khí mát số miếu á Lâm Thao nm 1942 - 1943 .3: Quy định tiền cheo mát số làng theo h°¡ng °ớc c¿i l°¡ng căa huyện Lâm Thao.120 vi Mâ ĐÀU 1.

Lý do chén đÁ tài Kinh tế, vn hóa là những vÁn đề c¡ b¿n gắn liền với tiến trình phát triển căa mát quốc gia, dân tác, đồng thßi cũng là th°ớc đo về trình đá vn minh. Sự khác biệt về kinh tế, vn hóa á những giai đo¿n khác nhau căa mát cáng đồng ng°ßi trong lịch sử th°ßng mang dÁu Án thßi đ¿i; ph¿n ánh những đặc điểm hết sąc đa d¿ng và phong phú. Từ tr°ớc đến nay, việc nghiên cąu về kinh tế, xã hái Việt Nam trên ph¿m vi mát quốc gia, mát địa ph°¡ng, mát khu vực á các thßi kỳ khác nhau đã trá thành m¿ng đề tài đ°ÿc nhiều nhà nghiên cąu trong và ngoài n°ớc quan tâm tìm hiểu. Đã có nhiều công trình đề cập đến vÁn đề này d°ới những góc đá, d¿ng thąc, ph¿n ánh khác nhau trong mát tập hÿp công trình, mát chuyên kh¿o, chuyên luận hay mát luận vn, luận án.

Cuối thế kỷ XIX, công cuác xâm l°ÿc Việt Nam căa thực dân Pháp hoàn thành và Việt Nam chính thąc trá thành thuác địa căa Pháp cho đến nm 1945. Trong suốt thßi kỳ thuác địa thì kinh tế, vn hóa có nhiều biến đổi do xuÁt hiện những yếu tố mới du nhập vào. Tuy nhiên, tùy theo đặc điểm căa từng vùng, từng địa ph°¡ng mà sự biến đổi đó có ph¿n đậm, nh¿t khác nhau. Nếu nh° á các trung tâm đô thị hay trung tâm kinh tế lớn thì sự biến đổi rÁt rõ nét và sâu sắc; nh°ng á các vùng nông thôn, miền núi, vùng đÁt cổ thì sự biến đổi có ph¿n chậm ch¿p h¡n, và nhiều yếu tố truyền thống có xu h°ớng đ°ÿc b¿o tồn khá nguyên vẹn.

Huyện Lâm Thao tỉnh Phú Thọ (d°ới thßi Pháp thuác có tên gọi là huyện S¡n Vi, sau là phă Lâm Thao) là mát vùng đÁt cổ. Có thể nói vùng đÁt này có bề dày lịch sử và mang tính chÁt trung tâm, phát triển nhÁt căa tỉnh Phú Thọ từ x°a đến nay. Hiếm có mát địa vực nào có c¿ vn hóa Tiền - S¡ sử, đều là những di chỉ kh¿o cổ tiêu biểu, quan trọng mang tính chÁt đ¿i diện căa đÁt n°ớc nh°: Vn hóa S¡n Vi (thuác hậu kỳ đá cũ), Vn hóa Phùng Nguyên (thuác s¡ kỳ đồng thau), Vn hóa Gò Mun (thuác hậu kỳ đồng thau)&; đây cũng là địa bàn có nhiều liên quan đến Vn hóa Đông S¡n và vùng không gian trung tâm nhà n°ớc s¡ khai đ¿u tiên mang tên Vn Lang thßi Hùng V°¡ng. Trong suốt thßi kỳ quân chă, đây cũng là khu vực phát triển nhÁt về các mặt căa đÁt Phú Thọ x°a (gồm ph¿n Th°ÿng căa đ¿o/trÁn/tỉnh S¡n Tây, ph¿n H¿ căa đ¿o/trÁn H°ng Hóa) so với các huyện khác căa tỉnh.

Vì vậy, các 1 làng xã á vùng đÁt Lâm Thao mang đậm nét lịch sử, vn hóa căa nền vn minh sông Hồng với rÁt nhiều giá trị vật chÁt, tinh th¿n và những đặc tr°ng riêng căa c° dân Việt cổ. D°ới thßi Pháp thuác, đÁt S¡n Vi - Lâm Thao cũng chịu sự tác đáng căa những biến chuyển trong lịch sử dân tác, đặt trong bối c¿nh căa thßi kỳ thuác địa, và các cuác khai thác thuác địa căa thực dân Pháp. Từ những nghiên cąu về vùng đÁt Lâm Thao, chúng ta có thể tìm thÁy nhiều nét riêng biệt, đặc tr°ng về kinh tế, vn hoá căa mát vùng đÁt cổ á khu vực trung du và miền núi phía Bắc. Vậy, những nét đặc tr°ng đó là gì? D°ới thßi Pháp thuác, với chính sách thuác địa căa thực dân Pháp thì kinh tế và vn hóa căa vùng đÁt này có sự phát triển, biến đổi ra sao? Lý gi¿i đ°ÿc những vÁn đề trên không những sẽ góp ph¿n khôi phāc l¿i bąc tranh về đßi sống kinh tế, vn hóa căa huyện Lâm Thao nói chung, mà còn t¿o c¡ sá để nhận diện những nét riêng biệt căa mát vùng đÁt cổ trong thßi kì Pháp thuác căa tỉnh Phú Thọ nói riêng và vùng trung du phía Bắc nói chung.

Vì những lí do trên, tác gi¿ chọn đề tài <Kinh tế, vn hóa huyện Lâm Thao (tỉnh Phú Thọ) từ cuối thế kỷ XIX đến nm 1945= làm đề tài luận án Tiến sĩ căa mình. Māc tiêu và nhiãm vā nghiên cāu 2. Mục tiêu Luận án nhằm làm rõ quá trình phát triển; sự chuyển biến căa kinh tế, vn hóa căa vùng đÁt Lâm Thao tỉnh Phú Thọ trong thßi kì từ cuối thế kỷ XIX đến nm 1945.Trên c¡ sá đó, luận án h°ớng đến việc chỉ ra những nét đặc tr°ng về kinh tế, vn hóa căa huyện Lâm Thao trong thßi kì này. Nhiệm vụ Luận án nhằm gi¿i quyết các nhiệm vā cā thể sau: - Khái quát đ°ÿc quá trình hình thành, biến đổi diên cách và những yếu tố về tự nhiên, xã hái, chính trị tác đáng đến sự chuyển biến căa huyện Lâm Thao trong thßi kì từ cuối thế kỷ XIX đến nm 1945.

- Phāc dựng, tái hiện đ°ÿc ho¿t đáng kinh tế, đßi sống vn hóa và phân tích sự biến đổi về kinh tế, vn hóa căa huyện Lâm Thao trong thßi kì từ cuối thế kỷ XIX đến nm 1945. - Nhận xét, đánh giá đ°ÿc đặc điểm, nét nổi bật về kinh tế huyện Lâm Thao, nhận diện đ°ÿc những nét đặc tr°ng, nổi bật cũng nh° xu h°ớng b¿o tồn, biến đổi trong đßi sống vn hoá căa huyện Lâm Thao trong thßi kì từ cuối thế kỷ XIX đến nm 1945. Đái t°ÿng, ph¿m vi nghiên cāu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cąu về tình hình kinh tế, vn hóa căa huyện Lâm Thao từ cuối thế kỷ XIX đến nm 1945.

Phạm vi nghiên cứu Về thßi gian: luận án tập trung nghiên cąu trong kho¿ng thßi gian từ cuối thế kỷ XIX (nm 1891) khi huyện S¡n Vi cũ đ°ÿc tách ra (t°¡ng ąng với huyện Lâm Thao ngày nay) cho đến nm 1945. Về không gian: Trên thực tế, các huyện cũ căa phă Lâm Thao, tỉnh S¡n Tây (S¡n Vi, Thanh Ba, Phù Ninh) đ°ÿc tách thành huyện riêng ngay từ nm 1891 khi thành lập tỉnh H°ng Hóa mới.