Luận án tiến sĩ kinh tế thông tin kinh tế trong sự phát triển kinh tế thị trường

Tính cấp thiết của đề tài Công cuộc đổi mới và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nước ta trong thời gian vừa qua tuy đạt được nhiều thành tựu nhưng vẫn còn bộc lộ nhiều khó khăn tồn tại. Một trong những tồn tại đó là hệ thống thông tin chưa đáp ứng được nhu cầu về thông tin đầy đủ, kịp thời, chính xác của nền kinh tế. Với một nền kinh tế thị trường năng động và mở cửa, với xu hướng thế giới đang chuyển sang thời đại hậu công nghiệp, thời đại thông tin thì một hệ thống thông tin rời rạc, thiếu đồng bộ, kém hiệu quả có thể gây ra những hậu quả xấu khó khắc phục đối với nền kinh tế. Có nhiều nỗ lực từ Chính phủ cũng như các đơn vị kinh tế, từ lực lượng trong và ngoài nước đã và đang tìm cách hoàn thiện và phát triển hệ thống thông tin quốc gia.

Tuy nhiên, những nỗ lực đó chỉ đem lại hiệu quả to lớn nếu được định hướng đúng đắn thông qua một chiến lược phát triển hệ thống thông tin toàn diện và lâu dài. Đề tài "Thông tin kinh tế trong sự phát triển kinh tế thị trường nước ta hiện nay" được chọn nghiên cứu với mong muốn góp phần xác định vai trò, vị trí của hệ thống thông tin trong nền kinh tế thị trường, các phương hướng chung về hoàn thiện và phát triển hệ thống thông tin kinh tế như một bộ phận của hệ thống quản lý kinh tế, một yếu tố của sức mạnh kinh tế quốc gia. Tình hình nghiên cứu đề tài Với vai trò ngày càng quan trọng trong phát triển kinh tế, thông tin kinh tế đã và đang là vấn đề được giới chuyên môn quan tâm. Trên thế giới đã có nhiều tác giả nghiên cứu về bản chất, vai trò của thông tin nói chung 2 và thông tin kinh tế nói riêng trong quản lý kinh tế - xã hội.

Năm 1979 Nxb Khoa học xã hội đã xuất bản cuốn sách dịch "Thông tin xã hội và quản lý xã hội" của V. Nhiều tác giả nước ngoài khác đã bàn về vấn đề này. Robert Galliers đã biên tập một số nghiên cứu về thông tin và hệ thống thông tin trong Tuyển chọn phân tích thông tin (Information Analysis Selected Readings), xuất bản năm 1987 tại Anh. Nhiều tác giả đã nghiên cứu và viết sách, các bài tạp chí về thông tin, phát triển hệ thống thông tin kinh tế trong các tổ chức kinh tế - xã hội, như: Stamper R: Thông tin trong các hệ thống kinh doanh và hành chính (1973).

John W: Các nguyên tắc quản lý hệ thống thông tin (1995). Hubert Osterle và các tác giả: Quản lý các hệ thống thông tin tổng thể (1993). Ngoài ra còn nhiều tác giả khác cũng đề cập đến các mặt khác nhau của các hệ thống thông tin, đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin trong nền kinh tế thị trường thời đại công nghiệp và hậu công nghiệp. Nước ta mới chuyển sang kinh tế thị trường với những đổi thay lớn trong hệ thống kinh tế nói chung và hệ thống thông tin nói riêng.

Đặc biệt từ đầu thập kỷ 90 đến nay, trước tình hình phát triển của nền kinh tế thị trường mở cửa để đi đến hội nhập với kinh tế thế giới, vấn đề thông tin kinh tế đã và đang được quan tâm cả trong thực tiễn và lý thuyết. Sự phát triển nhanh chóng của hệ thống thông tin, những yêu cầu bức xúc đặt ra trong quá trình phát triển của hệ thống thông tin kinh tế nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin ngày càng lớn và phức tạp của xã hội đã làm cho giới chuyên môn quan tâm. Có nhiều tác giả đã đề cập đến vấn đề thông tin và tổ chức hệ thống thông tin trong nền kinh tế thị trường nước ta hiện nay. Tác giả Nguyễn Công Hóa đã viết cuốn sách "Cơ cấu tổ chức và đảm bảo thông tin trong quản lý" (1988).

Nhiều sách, bài báo đăng tạp chí 3 của Đào Duy Tân, Nguyễn Tử Qua, Vũ Quang Việt, Phùng Minh Lai, Nguyễn Mạnh Hùng, Bùi Đức Lợi,. đã đề cập đến vai trò của thông tin, tổ chức hệ thống thông tin, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý kinh tế. Trong số các luận án PTS lưu trữ tại Thư viện Quốc gia, một số tác giả đã có đề tài về hoàn thiện và phát triển hệ thống thông tin ở các doanh nghiệp (PTS. Đoàn Thu Hà), phát triển hệ thống thông tin kinh tế - xã hội ứng dụng ở một số ngành kinh tế (PTS.

Bùi Đức Lợi), marketing sản phẩm thông tin (PTS. Phùng Minh Lai),. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ nét một quan điểm tổng thể mang tính định hướng chung trong phát triển đồng bộ hệ thống thông tin kinh tế nước ta hiện nay. Đây là vấn đề có tính chất chiến lược lâu dài đòi hỏi phải được trao đổi, thảo luận rộng rãi trong giới chuyên môn.

Tác giả đề tài luận án này cũng mong muốn góp một số ý kiến nhỏ bé vào cuộc hội thảo luận chung đó để góp phần hoàn thiện hệ thống thông tin kinh tế, một yếu tố quan trọng trong sự phát triển nền kinh tế thị trường nước ta hiện nay. Mục tiêu và nhiệm vụ của luận án a) Mục tiêu nghiên cứu Đề xuất các phương hướng và giải pháp nhằm xây dựng và hoàn thiện hệ thống thông tin kinh tế nước ta trong bước chuyển sang nền kinh tế thị trường hiện nay. b) Nhiệm vụ của luận án - Hệ thống hóa những vấn đề lý luận chung về thông tin nói chung và thông tin kinh tế nói riêng. - Phân tích thực trạng tổ chức hệ thống và cơ chế hoạt động của hệ thống thông tin kinh tế quốc gia trong điều kiện đổi mới.

- Đề xuất một số giải pháp có tính chất định hướng về hoàn thiện và phát triển hệ thống thông tin kinh tế. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Luận án chỉ tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về tổ chức, cơ chế vận hành của hệ thống thông tin kinh tế trong nền kinh tế thị trường. - Phạm vi nghiên cứu đề cập đến ba hệ thống thông tin lớn: Chính phủ, doanh nghiệp và thị trường. Phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu: - Phương pháp chung: duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, tổng hợp và phân tích, so sánh, v.

- Phương pháp tiếp cận: tư duy hệ thống. - Phương pháp thực hiện: nghiên cứu các tư liệu trong và ngoài nước, tiếp xúc trực tiếp với một số bộ phận cần nghiên cứu, phát phiếu điều tra đối với hệ thống thông tin ở các doanh nghiệp. Những đóng góp chủ yếu của luận án - Nghiên cứu một cách hệ thống và tương đối toàn diện các vấn đề lý luận về thông tin và hệ thống thông tin. - Xác định vai trò, mối liên hệ giữa hệ thống thông tin kinh tế với hệ thống kinh tế.

- Phân tích một số nét nổi bật về thực trạng tổ chức và cơ chế vận hành của hệ thống thông tin kinh tế nước ta trong giai đoạn chuyển sang kinh tế thị trường (có so sánh với giai đoạn kinh tế trước đây). - Đề xuất một số giải pháp hoàn thiện và phát triển hệ thống thông tin kinh tế, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế trong thời gian tới. Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận án được chia thành 3 chương, 7 tiết. 5 Chương 1 VAI TRÒ CỦA THÔNG TIN KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.

BẢN CHẤT CỦA THÔNG TIN 1. Khái niệm thông tin 1. Thông tin là một khái niệm phổ biến liên quan đến tất cả các hoạt động của con người: sản xuất kinh doanh, nghiên cứu khoa học, nghệ thuật, chính trị, v,v. Trong các quá trình quản lý xã hội, thông tin vừa là nguyên liệu, vừa là sản phẩm của quá trình đó.

Thông tin không chỉ được nghiên cứu trong khoa học quản lý mà còn là một khái niệm cơ bản của nhiều khoa học khác: tin học, điều khiển học, kinh tế, truyền thông,. ở mỗi môn khoa học cũng như các lĩnh vực hoạt động thực tiễn khác nhau, thông tin được xem xét dưới các góc độ khác nhau, theo các quan điểm khác nhau. Vì vậy, cần phải tiếp cận với khái niệm thông tin theo một số quan điểm để có được một quan niệm tổng quát, đầy đủ về thông tin. Với nghĩa thông dụng nhất, thông tin được giải thích trong các từ điển của các quốc gia.

Từ điển tiếng Việt thông dụng giải thích: Thông tin là tin tức về các sự kiện diễn ra trong thế giới xung quanh [40]. Theo từ điển Larouse (1) Thông tin là những tri thức có thể được mã hóa để bảo quản, để xử lý hoặc để truyền đạt. Trong Từ điển Oxford xuất bản 1995, thông tin được định nghĩa là những sự thực được kể, được nghe hoặc được phát hiện về ai đó hoặc cái gì đó [44]. 6 Từ điển tiếng Nga của S.Ô giê gốp, tiếng Nga, Nxb Matxcơva, 1975, định nghĩa: (1) Thông tin là những tri thức về thế giới xung quanh và những diễn biến trong các quá trình của chúng ta, được nhận thức bởi con người hay những tổ chức chuyên môn.

Qua các định nghĩa được trích dẫn ở một số từ điển khá thông dụng, có thể thấy các định nghĩa tuy chưa hoàn toàn thỏa mãn chúng ta, nhưng đều thống nhất với nhau ở hai điểm về khái niệm thông tin: - Thông tin là tri thức, là sự phản ánh thế giới hiện thực trong nhận thức của con người. - Thông tin là những tri thức được vận động giữa các con người, được tiếp nhận bởi con người. Để làm rõ hơn khái niệm thông tin, ta có thể tìm hiểu thêm một số quan điểm khác. John Ward, giáo sư về hệ thống thông tin chiến lược ở trường quản lý Cranfield, định nghĩa: "Thông tin là cái mà con người cần để họ có thể sử dụng kinh nghiệm và các kỹ năng của họ làm thay đổi kiến thức" [50, 2].Nicols định nghĩa: "Thông tin là tập hợp các dữ liệu khi được trình bày theo một cách cụ thể và tại một thời điểm thích hợp cải thiện kiến thức của người nhận được chúng sao cho anh (chị) ta có khả năng tốt hơn để đảm nhận một công việc cụ thể hoặc để ra một quyết định cụ thể" [43, 4].

Định nghĩa này được phát biểu theo quan điểm quản lý kinh tế. Qua các định nghĩa trên bổ sung thêm mục đích của thông tin.